Adhyaya 16

Verse 1

सूत उवाच । कुंडे हनुमतः स्नात्वा स्वयं रुद्रेण सेविते । अगस्तितीर्थं विप्रेंद्रास्ततो गच्छेत्समाहितः

सूत म्हणाले—हे विप्रश्रेष्ठांनो! स्वयं रुद्राने सेविलेल्या हनुमंताच्या कुंडात स्नान करून, मग मन एकाग्र करून अगस्ति-तीर्थास जावे।

Verse 2

एतद्विनिर्मितं तीर्थं साक्षाद्वै कुम्भयोनिना । प्रवर्तमाने कलहे पुरा वै मेरुविंध्ययोः

हे तीर्थ साक्षात कुम्भयोनी (अगस्त्य) यांनीच प्राचीनकाळी, मेरू व विंध्य यांच्यात कलह सुरू असताना, निर्माण केले होते।

Verse 3

निरुद्धभुवनाभोगो ववृधे विंध्यपर्वतः । तदा प्राणिषु सर्वेषु निरुच्छ्वासेषु देवताः

विंध्य पर्वत इतका वाढला की जगाचा विस्तारच अडथळला; तेव्हा सर्व प्राणी श्वासाविना होऊ लागल्याने देवता व्याकुळ झाले।

Verse 4

कैलासं पर्वतं गत्वा शंभवे तद्व्यजिज्ञपन् । तदा स पार्वतीपाणिग्रहणोत्सुककौतुकी

ते कैलास पर्वतावर जाऊन शंभूस ते वृत्तांत निवेदित झाले. त्या वेळी शिव पार्वतीच्या पाणिग्रहण-विवाहाच्या मंगलोत्सवाच्या आनंदमय तयारीत अत्यंत उत्सुक व कुतूहलयुक्त होते.

Verse 5

प्रेषयित्वा वसिष्ठादीन्पार्वतीं याचितुं मुनीन् । कुंभज त्वं निगृह्णीष्व विंध्याद्रिमिति सोऽन्वशात्

वसिष्ठादी मुनींना पार्वतीचे पाणिग्रहण मागण्यासाठी पाठवून प्रभूंनी आज्ञा केली—“हे कुंभज (अगस्त्य), तू विंध्य पर्वतास आवर घालून रोख.”

Verse 6

ततः स कुम्भजः प्राह भगवंतं पिनाकिनम् । उद्वाहवेषं ते देव न द्रक्ष्येहं कथं विभो

तेव्हा कुंभज (अगस्त्य) भगवान पिनाकींना म्हणाला—“हे देव, हे विभो! मी निघून गेलो तर तुमचा विवाहवेष येथे कसा पाहू?”

Verse 7

इति विज्ञापितः शंभुः पुनः कुंभजमब्रवीत् । कुंभजोद्वाहवेषं ते पार्वत्या सहितो ह्यहम्

असे निवेदन ऐकून शंभूंनी पुन्हा कुंभजास सांगितले—“हे कुंभज, पार्वतीसह मी तुला माझा विवाहवेष नक्की दाखवीन.”

Verse 8

वेदारण्ये महापुण्ये दर्शयिष्याम्यसंशयः । तद्गच्छ शीघ्रं विंध्याद्रिं निग्रहीतुं मुनीश्वर

“महापुण्य वेदारण्यात मी तुला निःसंशय तो रूप दाखवीन. म्हणून, हे मुनीश्वर, त्वरेने जाऊन विंध्य पर्वतास निग्रह करून रोख.”

Verse 9

एवमुक्तस्ततोगस्त्यो विन्ध्याद्रिं स निगृह्य च । पादाक्रमणमात्रेण समीकुर्वन्महीतलम्

असे सांगितल्यावर अगस्त्य मुनींनी विन्ध्य पर्वत आवरला; आणि केवळ पावलांच्या मापानेच त्यांनी विषम भूमी समतल केली।

Verse 10

चरित्वा दक्षि णान्देशान्गन्धमादनमन्वगात् । स विदित्वा महर्षिस्तु गन्धमादनवैभवम्

दक्षिण देशांत भ्रमण करून तो महर्षी गंधमादन पर्वताकडे गेला; आणि गंधमादनाचे दिव्य वैभव व महिमा त्याने जाणली।

Verse 11

तत्र तीर्थं महापुण्यं स्वनाम्ना निर्ममे मुनिः । लोपामुद्रासखस्तत्र वर्ततेऽद्यापि कुंभजः

तेथे मुनींनी आपल्या नावाने अत्यंत पुण्यदायक तीर्थ निर्माण केले; आणि लोपामुद्रेचा सखा कुम्भज अगस्त्य आजही तेथे वास करतो।

Verse 12

तत्र स्नात्वा च पीत्वा च न भूयो जन्मभाग्भवेत् । इह लोके त्रिकालेपि तत्तीर्थसदृशं द्विजाः

त्या तीर्थात स्नान करून व त्याचे जल प्राशन केल्यास पुन्हा जन्म होत नाही। हे द्विजांनो! या लोकी त्रिकाळीही त्या तीर्थासारखे दुसरे तीर्थ नाही।

Verse 13

तीर्थं न विद्यते पुण्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । सर्वाभीष्टप्रदं नृणां यत्तीर्थस्नानवैभवात्

भोग व मोक्ष—दोन्ही फळ देणारे असे दुसरे कोणतेही पुण्यतीर्थ नाही; कारण त्या तीर्थस्नानाच्या वैभवाने मनुष्यांना सर्व अभिष्ट वर प्राप्त होतात।

Verse 14

सुदीर्घतमसः पुत्रः कक्षीवान्नाम नामतः । लेभे मनोरमां नाम स्वनयस्य सुतां प्रियाम्

सुदीर्घतमसांचा पुत्र कक्षीवान नावाने प्रसिद्ध होता. त्याने आपल्या मार्गदर्शक/नायकाची ‘मनोरमा’ नावाची कन्या प्रिय पत्नी म्हणून प्राप्त केली.

Verse 15

कक्षीवतः कथा सेयं पुण्यापापविनाशिनी । तां कथां वः प्रवक्ष्यामि तच्छृणुध्वं मुनीश्वराः

कक्षीवानाची ही कथा पुण्य आणि पाप—दोन्हीचा नाश करणारी आहे. हे मुनीश्वरांनो, ती कथा मी तुम्हांला सांगतो; तुम्ही सावधपणे ऐका.

Verse 16

अस्ति दीर्घतमा नाम मुनिः परमधार्मिकः । तस्य पुत्रः समभवत्कक्षीवानिति विश्रुतः

दीर्घतमा नावाचे एक मुनि होते, जे परम धर्मनिष्ठ होते. त्यांचा पुत्र जन्मला आणि तो ‘कक्षीवान’ या नावाने विख्यात झाला.

Verse 17

उपनीतः स कक्षीवान्ब्रह्मचारी जितें द्रियः । वेदाभ्यासाय स गुरोः कुले वासमकल्पयत्

कक्षीवानाचे उपनयन झाले; तो जितेंद्रिय ब्रह्मचारी झाला. वेदाभ्यासासाठी त्याने गुरुकुलात निवास स्वीकारला.

Verse 18

उदंकस्य गुरोर्गेहे वसन्दीर्घतमःसुतः । सोऽध्येष्ट चतुरो वेदान्सांगाञ्छास्त्राणि षट् तथा

दीर्घतमाचा पुत्र गुरु उदंक यांच्या घरी राहून चारही वेद साङ्गपणे अध्ययन करी; तसेच सहा शास्त्रांचेही अध्ययन करी.

Verse 19

इतिहासपुराणानि तथोपनिषदोऽपिच । उषित्वा षष्टिवर्षाणि कक्षीवान्गुरुसन्निधौ

इतिहास-पुराणे तसेच उपनिषदे यांचे अध्ययन करून कक्षीवान् गुरुसान्निध्यात साठ वर्षे निवास करून राहिला।

Verse 20

प्रयास्यन्स्वगृहं विप्रा गुरवे दक्षि णामदात् । उवाच वै गुरुर्विद्वान्कक्षीवान्ब्रह्मवित्तमः

हे विप्रहो! स्वगृही जाण्यास निघताना त्याने गुरूंना दक्षिणा अर्पण केली. तेव्हा ब्रह्मवित्तम विद्वान गुरु कक्षीवान् बोलला।

Verse 21

कक्षीवानुवाच । अहं गृहं प्रयास्यामि कुर्वनुज्ञां महामुने । अवलोक्य कृपादृष्ट्या मां रक्षोदंक सांप्रतम् । उदंकस्त्वेव मुदितः कक्षीवंतमथाब्रवीत्

कक्षीवान् म्हणाला—“मी आता माझ्या घरी जातो; हे महामुने, मला आज्ञा द्या. हे उदंक! कृपादृष्टीने मला पाहून आत्ता माझे रक्षण करा.” तेव्हा आनंदित उदंक कक्षीवानास म्हणाला।

Verse 22

उदंक उवाच । अनुजानामि कक्षीवन्गच्छ त्वं स्वगृहं प्रति

उदंक म्हणाला—“हे कक्षीवान्! मी तुला अनुज्ञा देतो; तू आपल्या घरी जा।”

Verse 23

उद्वाहार्थमुपायं ते वत्स वक्ष्यामि तच्छृणु । रामसेतुं प्रयाहि त्वं गंधमादनपर्वतम्

वत्सा! तुझ्या विवाहासाठी मी एक उपाय सांगतो—ऐक. तू रामसेतु आणि गंधमादन पर्वताकडे जा।

Verse 24

तत्रागस्त्यकृतं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदा यकम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां सर्वपापनिबर्हणम्

तेथे अगस्त्यऋषींनी स्थापित केलेले एक तीर्थ आहे, जे सर्व अभिष्ट फल देणारे आहे। ते पुरुषांना भोग व मोक्ष देऊन सर्व पापांचा नाश करते।

Verse 25

विद्यते स्नाहि तत्र त्वं सर्वमंगलसाधने । त्रिवर्षं वस तत्र त्वं नियमाचारसंयुतः

ते तीर्थ तेथेच आहे—तू तेथे स्नान कर; ते सर्व मंगल साधणारे आहे. नियम-व्रत व आचारसंयम युक्त होऊन तू तेथे तीन वर्षे वास कर।

Verse 26

वर्षेषु त्रिषु यातेषु चतुर्थे वत्सरे ततः । निर्गमिष्यति मातंगः कश्चित्तीर्थोत्तमात्ततः

तीन वर्षे गेल्यावर, त्यानंतर चौथ्या वर्षी त्या परम उत्तम तीर्थातून एक मातंग (हत्ती) बाहेर येईल.

Verse 27

चतुर्दंतो महाकायः शरदभ्रसमच्छविः । तं गजं गिरिसंकाशं स्नात्वा तत्र समारुह

तो चतुर्दंत, महाकाय आणि शरदऋतूतील मेघांसारख्या उजळ छवीचा असेल. तेथे स्नान करून त्या पर्वतासारख्या गजावर आरूढ हो.

Verse 28

आरुह्य तं गजं वत्स स्वनयस्य पुरीं व्रज । चतुर्दंतगजस्थं त्वां दृष्ट्वा शक्रमिवापरम्

हे वत्सा! त्या गजावर आरूढ होऊन आपल्या प्रियाच्या नगरीस जा. चतुर्दंत गजावर बसलेला तुला पाहून लोक तुला जणू दुसरा शक्र (इंद्र) समजतील.

Verse 29

राजर्षिः स्वनयो धीमान्हर्षव्याकुललोचनः । स्वकन्यायाः कृते दुःखं त्यजेदेव हृदिस्थितम्

तो धीमान राजर्षी, हर्षाने व्याकुळ झालेल्या नेत्रांनी, आपल्या कन्येमुळे हृदयात साठलेले दुःखच टाकून दिले।

Verse 30

पुरा हि प्रतिजज्ञे सा तस्य पुत्री मनोरमा । चतुर्दंतं महाकायं गजं सर्वांगपांडुरम्

पूर्वी त्याची मनोहर कन्या अशी प्रतिज्ञा करीत होती—चतुर्दंत, महाकाय, सर्वांग पांढरा गज।

Verse 31

आरुह्य यः समागच्छेत्स मे भर्ता भवेदिति । स्वकन्यायाः प्रतिज्ञां तां समाकर्ण्य स भूपतिः

“जो त्यावर आरूढ होऊन माझ्याकडे येईल, तोच माझा भर्ता होईल।” अशी कन्येची प्रतिज्ञा ऐकून तो राजा…

Verse 32

दुःखाकुलमना भूत्वा सततं पर्यचिंतयत् । स्वनये चिंतयत्येवं नारदः समुपागमत्

दुःखाने व्याकुळ मन होऊन तो सतत विचार करू लागला. आपल्या पुत्राविषयी असे चिंतन करीत असता नारद तेथे येऊन पोहोचले।

Verse 33

तमागतं मुनिं दृष्ट्वा राजर्षिरतिधार्मिकः । प्रत्युद्गम्य मुदा युक्तः पाद्यार्घ्याद्यैरपूजयत्

आलेले मुनि पाहून अतिधार्मिक राजर्षी पुढे जाऊन त्यांचे स्वागत केले; आनंदाने पाद्य-अर्घ्य इत्यादींनी पूजन केले।

Verse 34

प्रणम्य नारदं राजा वचनं चेदमब्रवीत् । कन्येयं मम देवर्षे प्रतिज्ञामकरोत्पुरा

नारदांना प्रणाम करून राजा असे म्हणाला— “हे देवर्षी, माझ्या या कन्येने पूर्वी एक प्रतिज्ञा केली होती।”

Verse 35

चतु र्दंतं महाकायं गजं सर्वांगपांडुरम् । आरुह्य यः समागच्छेत्स मे भर्ता भवेदिति

“जो चार दातांचा, महाकाय, सर्वांग पांढऱ्या हत्तीवर आरूढ होऊन माझ्याकडे येईल, तोच माझा पती होईल।”

Verse 36

चतुर्दंतो महाकायो गजः सर्वांगपांडुरः । संभवेदिंद्रभवने भूतले नैव विद्यते

चार दातांचा, महाकाय, सर्वांग पांढरा हत्ती इंद्राच्या भवनात कदाचित असेल; पण पृथ्वीवर तो मुळीच आढळत नाही।

Verse 37

इयं च दुस्तरामेनां प्रतिज्ञां बालिशाऽकरोत् । इयं प्रतिज्ञातितरां सततं बाधते हि माम्

ही बालिका दुस्तर अशी प्रतिज्ञा करून बसली; ही अतिशय बंधनकारक प्रतिज्ञा मला सतत छळते।

Verse 38

अनूढा हि पितुः कन्या सर्वदा शोकमावहेत् । इति तस्य वचः श्रुत्वा स्वनये नारदोऽब्रवीत्

“अविवाहित कन्या पित्याला नेहमीच शोक देणारी ठरते।” त्याचे वचन ऐकून नारदांनी आपल्या पुत्राला (राजाला) सांगितले।

Verse 39

मा विषीदस्व राजर्षे तस्या ईदृग्विधः पतिः । भविष्यत्यचिरादेव पृथिव्यां ब्राह्मणोत्तमः

हे राजर्षे, विषाद करू नकोस. लवकरच याच पृथ्वीवर त्या कन्येला तसाच पती मिळेल—अद्वितीय ब्राह्मणोत्तम.

Verse 40

कक्षीवानिति विख्यातो जामाता ते भविष्यति । इत्युक्त्वा नारदमुनिर्ययावाकाशमार्गतः

तुझा जावई ‘कक्षीवान्’ म्हणून विख्यात तोच होईल. असे सांगून मुनि नारद आकाशमार्गाने निघून गेले.

Verse 41

स्व नयस्तद्वचः श्रुत्वा नारदेन प्रभाषितम् । आकांक्षते दिवारात्रं तादृग्विधसमागमम्

नारदांनी उच्चारलेले ते वचन ऐकून ती दिवस-रात्र तशाच भेटीची उत्कंठा धरू लागली.

Verse 42

अतः सौम्य महाभाग कक्षीवन्बालतापस । अगस्त्यतीर्थमद्य त्वं स्नातुं गच्छ त्वरान्वितः

म्हणून, हे सौम्य महाभाग कक्षीवान्, हे बालतपस्वी, आजच त्वरेने अगस्त्यतीर्थावर स्नानास जा.

Verse 43

सर्वमंगलसिद्धिस्ते भविष्यति न संशयः । उदंकेनैवमुक्तोऽथ कक्षीवान्द्विजपुंगवः

तुला सर्व मंगल-सिद्धी प्राप्त होतील—यात संशय नाही. उदंकाने असे म्हटल्यावर कक्षीवान्, द्विजपुंगव, (तत्पर झाला).

Verse 44

अनु ज्ञातश्च गुरुणा प्रययौ गंधमादनम् । संप्राप्यागस्त्यतीर्थं च तत्र सस्नौ जितेंद्रियः

गुरूंची आज्ञा घेऊन तो गंधमादनास निघाला। अगस्त्यतीर्थास पोहोचून, इंद्रिये जिंकून त्याने तेथे स्नान केले।

Verse 45

क्षेत्रोपवासमकरोद्दिनमेकं मुनीश्वरः । अपरेद्युः पुनः स्नात्वा पारणामकरोद्द्विजः

मुनीश्वराने त्या पवित्र क्षेत्रात एक दिवस उपवास केला। दुसऱ्या दिवशी पुन्हा स्नान करून त्या द्विजाने विधिपूर्वक पारणे केले।

Verse 46

रात्रौ तत्रैव सुष्वाप कक्षीवान्धर्मतत्परः । एवं नियमयुक्तस्य तस्य कक्षीवतो मुनेः

रात्री त्याच ठिकाणी धर्मतत्पर कक्षीवान झोपला। अशा प्रकारे नियमयुक्त त्या कक्षीवान मुनीचे (वृत्त पुढे येते)।

Verse 47

एकेन दिवसे नोनं वर्षत्रयमथागमत् । अथ वर्षत्रयस्यांते तस्मिन्नेव दिने मुनिः

एका दिवसातच जणू तीन वर्षे निघून गेली. आणि त्या तीन वर्षांच्या शेवटी, त्याच दिवशी मुनीच्या (पुढील घटना घडली).

Verse 48

अन्वास्य पश्चिमां संध्यां सुखं सुष्वाप तत्तटे । याममात्रावशिष्टायां विभावर्यां महाध्वनिः

सायंकाळची संध्या विधिपूर्वक करून तो त्या तटावर सुखाने झोपला. रात्रीचा केवळ एक प्रहर उरला असता, अंधारात मोठा गजर उठला.

Verse 49

उदभूत्प्रलयांभोधिवीचिकोलाहलोपमः । तेन शब्देन महता कक्षीवान्प्रत्यबुध्यत

प्रलयकाळच्या समुद्रलहरींच्या कोलाहलासारखा एक महान् शब्द उठला। त्या प्रचंड नादाने कक्षीवान जागृत होऊन भानावर आला।

Verse 50

ततस्तु स्वनयो नाम राजा सानुचरो बली । मृगयाकौतुकी तत्र मधुरापतिराययौ

मग स्वनय नावाचा पराक्रमी राजा अनुचरांसह तेथे आला। मृगयेच्या कुतूहलाने उत्सुक असा मथुरेचा अधिपती त्या स्थानी पोहोचला।

Verse 52

सामात्यो मृगयासक्तो रथवाजिगजैर्युतः । अगस्त्यतीर्थसविधमाससाद भटान्वितः

तो राजा मंत्र्यांसह मृगयेत आसक्त, रथ-घोडे-हत्ती यांनी युक्त व भटांनी वेढलेला, अगस्त्यतीर्थाच्या सविधास पोहोचला।

Verse 53

स राजा मृगयाश्रांतः श्रांतसैनिकसंवृतः । तत्तीर्थतीरप्रांतेषु निषसाद महीपतिः

मृगयेमुळे श्रांत झालेला तो महीपती, श्रांत सैनिकांनी वेढलेला, त्या तीर्थाच्या तीरप्रांतावर बसला।

Verse 54

ततः प्रभाते विमले कक्षी वान्मुनिसत्तमः । अगस्त्यतीर्थे स्नात्वाऽसौ संध्यां पूर्वामुपास्य च

नंतर निर्मळ प्रभाती मुनिश्रेष्ठ कक्षीवान् यांनी अगस्त्यतीर्थात स्नान करून विधिपूर्वक प्रातःसंध्येची उपासना केली।

Verse 55

तस्य तीरे जपन्मत्रांस्तस्थौ नियमसंयुतः । अत्रांतरे तीर्थवराद्गज एको विनिर्ययौ

त्याच्या तीरावर तो नियमसंयमयुक्त होऊन मंत्रजप करीत उभा राहिला. इतक्यात त्या श्रेष्ठ तीर्थातून एकच गज प्रकट झाला.

Verse 56

चतुर्दंतो महाकायः कैलास इव मूर्तिमान् । स समुत्थाय तत्तीर्थादगात्कक्षीवदंतिकम्

चतुर्दंत, महाकाय—जणू कैलास पर्वतच मूर्तिमान—तो गज त्या तीर्थातून उठून कक्षीवानाजवळ गेला.

Verse 57

तमागतमुदंकोक्त लक्षणैरुपलक्षितम् । तदा निरीक्ष्य कक्षीवानारोढुं स्नानमातनोत्

उदंकाने सांगितलेल्या शुभ लक्षणांनी ओळखला गेलेला तो गज आला असे पाहून, कक्षीवानाने त्याचे निरीक्षण करून स्नानकर्म पूर्ण केले व आरोहणाची तयारी केली.

Verse 58

नमस्कृत्य च तत्तीर्थं श्लाघमानो मुहुर्मुहुः । आरुरोह च कक्षीवांश्चतुर्दंतं महागजम्

त्या तीर्थाला नमस्कार करून आणि पुन्हा पुन्हा त्याची स्तुती करीत, कक्षीवान त्या महान चतुर्दंत गजावर आरूढ झाला.

Verse 59

आरुह्य तं चतुर्दंतं रजताचलसंनिभम् । स्वनयस्य पुरीमेव कक्षीवान्गंतुमैच्छत

रजत पर्वतासारख्या त्या चतुर्दंत गजावर आरूढ होऊन, कक्षीवान स्वनयाच्या पुरीकडेच सरळ जाण्याची इच्छा करीत होता.

Verse 60

तमारूढं चतुर्दंतं श्वेतदंतावलोत्तमम् । स वीक्ष्य निश्चिकायैनं कक्षीवानिति भूपतिः

चतुर्दंत, उज्ज्वल श्वेतदंतांनी शोभणाऱ्या श्रेष्ठ गजावर आरूढ झालेला त्याला पाहताच राजाने क्षणात ओळखले आणि निश्चय केला—“हा कक्षीवानच आहे।”

Verse 61

प्रसन्नहृदयो राजा तस्यांतिकमुपागमत् । तदाभ्याशमुपागम्य कक्षीवंतं नृपोऽब्रवीत्

प्रसन्न हृदयाने राजा त्याच्या जवळ गेला; समीप येऊन नृपाने कक्षीवानास उद्देशून वचन बोलले।

Verse 62

स्वनय उवाच । त्वं ब्रह्मन्कस्य पुत्रोऽसि नाम किं तव मे वद । गजमेनं समारुह्य कुत्र वा गन्तुमिच्छसि । स्वनयेनैवमुक्तस्तु कक्षीवान्वाक्यमब्रवीत्

स्वनय राजा म्हणाला—“हे ब्राह्मण! तू कोणाचा पुत्र आहेस? तुझे नाव मला सांग. या गजावर आरूढ होऊन तू कुठे जाऊ इच्छितोस?” असे ऐकून कक्षीवान उत्तरला।

Verse 63

कक्षीवानुवाच । पुत्रोऽहं दीर्घतमसः कक्षीवानिति विश्रुतः

कक्षीवान म्हणाला—“मी दीर्घतमसाचा पुत्र आहे; जगात ‘कक्षीवान’ या नावाने प्रसिद्ध आहे।”

Verse 64

स्वनयस्य तु राजर्षेर्गच्छामि नगरं प्रति । अहमुद्वोढुमिच्छामि तस्य कन्या मनोरमाम्

मी त्या राजर्षि स्वनयाच्या नगराकडे जात आहे; त्याची मनोहर कन्या मी विवाहास घेऊ इच्छितो।

Verse 65

चतुर्दंतगजारूढस्तत्प्रतिज्ञां च पूरयन् । स्वनयस्य सुतापाणिं ग्रहीष्यामि नराधिप

चतुर्दंत गजावर आरूढ होऊन, ती प्रतिज्ञा पूर्ण करीत, हे नराधिप! मी स्वनयाच्या कन्येचा पाणिग्रहण करीन।

Verse 66

तद्भाषितं समाकर्ण्य श्रोत्रपीयूषवर्षणम् । हर्षसंफुल्लनयनः स्वनयो वाक्यम ब्रवीत्

कानांवर अमृतवृष्टीसारखे ते वचन ऐकून, हर्षाने फुललेल्या नेत्रांचा स्वनय प्रत्युत्तर देऊ लागला।

Verse 67

कक्षीवन्भोः कृतार्थोस्मि स एव स्वनयो ह्यहम् । उद्वोढुमिच्छति भवान्यस्य कन्यां मनोरमाम्

हे कक्षीवन्! मी कृतार्थ झालो; कारण ज्याची मनोहर कन्या आपण उद्वाह करू इच्छिता, तो स्वनय मीच आहे।

Verse 68

स्वागतं ते मुनिश्रेष्ठ कक्षीवन्बालतापस । मम कन्यां गृहाण त्वं तपोधन मनोरमाम्

हे मुनिश्रेष्ठ कक्षीवन्, हे बालतपस्वी! तुझे स्वागत आहे। हे तपोधन! माझी मनोहर कन्या स्वीकार.

Verse 69

तया सह चरन्धर्मान्गार्हस्थ्यं प्रतिपालय । राज्ञोक्तः स तदोवाच कक्षीवान्धर्मतत्परः । राजानं स्वनयं प्रीतं मधुरापुरवासिनम्

तिच्यासह धर्माचरण करीत गृहस्थाश्रमाचे पालन कर. असे राजा म्हणताच, धर्मतत्पर कक्षीवान तेव्हा मधुरापुरीत वसणाऱ्या प्रसन्न राजा स्वनयास म्हणाला।

Verse 70

कक्षीवानुवाच । पिता दीर्घतमानाम वेदारण्ये मम प्रभो

कक्षीवान म्हणाला—हे प्रभो! माझे पिता दीर्घतमस् नामक, वेदारण्याच्या पवित्र अरण्यात निवास करीत आहेत।

Verse 71

आस्ते तपश्चरन्सौम्यो नियमाचारतत्परः । तस्यांतिकं प्रेषय त्वं विप्रमेकं धरापते

तो तेथे सौम्य स्वभावाने तप करीत, नियम-आचारांत तत्पर राहतो. हे धरापते! त्याच्या सान्निध्यात एक ब्राह्मण पाठवावा.

Verse 72

तथोक्तः स तदा राजा स्वनयो हृष्टमा नसः । अनेकसेनया सार्धं प्राहिणोत्स्वपुरोधसम्

असे सांगितल्यावर राजा पुत्रामुळे हर्षित मनाने, अनेक सैन्यासह आपला पुरोहित पाठवू लागला.

Verse 73

विप्रं सुदर्शनं नाम वेदारण्यस्थलं प्रति । सुदर्शनः समादिष्टः स्वनयेन नृपेण सः

वेदारण्याच्या पवित्र स्थळाकडे ‘सुदर्शन’ नावाच्या ब्राह्मणाची नेमणूक झाली; पुत्राच्या प्रेरणेने राजानेच त्या सुदर्शनास आज्ञा दिली.

Verse 74

महत्या सेनया सार्धं प्रययौ वेदकाननम् । तत्रोटजे समासीन तं दीर्घतमसं मुनिम्

तो मोठ्या सैन्यासह वेदकाननात गेला; तेथे कुटीत आसनस्थ असलेल्या मुनि दीर्घतमसांचे त्याने दर्शन घेतले.

Verse 75

तपश्चरतमासीनं ध्यायन्वेदाटवी पतिम् । पुरोहितो ददर्शाथ जपंतं मंत्रमुत्तमम्

तेव्हा राजपुरोहिताने त्यांना पाहिले—तपश्चर्येत आसनस्थ, वेदाटवीच्या नाथाचे ध्यान करीत आणि मंद स्वराने उत्तम मंत्राचा जप करीत होते।

Verse 76

प्रणाममकरोत्तस्मै मुनये स सुदर्शनः । उवाच दीर्घतमसं मुनिं प्रह्लादयन्निव

सुदर्शनाने त्या मुनींना प्रणाम केला. मग जणू आदरयुक्त वचनांनी त्यांना प्रसन्न करीत, तो मुनी दीर्घतमसांना म्हणाला।

Verse 77

सुदर्शन उवाच । कच्चित्ते कुशलं ब्रह्मन्कच्चित्ते वर्धते तपः । आश्रमे कुशलं कच्चित्कच्चिद्धर्मे सुखं वद

सुदर्शन म्हणाला—हे ब्रह्मन्, आपण कुशल आहात ना? आपली तपश्चर्या वाढत आहे का? आश्रमात सर्व कुशल आहे ना? सांगा—धर्मात आपण सुखाने स्थित आहात का?

Verse 78

पृष्टः सुदर्शनेनैवं मुनिर्दीर्घतमास्तदा । सुदर्शनमुवाचेदमर्घ्यादिविधिपूर्वकम्

अशा रीतीने सुदर्शनाने विचारल्यावर मुनी दीर्घतमसांनी—प्रथम अर्घ्य इत्यादी विधी करून—सुदर्शनाला हे उत्तर दिले।

Verse 79

दीर्घतमा उवाच । सर्वत्र कुशलं ब्रह्मन्सुदर्शन महामते । मम वेदाटवीनाथकृपया नाशुभं क्वचित्

दीर्घतमस म्हणाले—हे महामती ब्राह्मण सुदर्शन, सर्वत्र कुशल आहे. वेदाटवीनाथांच्या कृपेने मला कधीही अशुभ घडत नाही।

Verse 80

तवापि कुशलं ब्रह्मन्किं सुखागमनं तथा । किंवाऽगमनकार्यं ते सुदर्शन ममाश्रमे

हे ब्राह्मण, तुमचेही कुशल आहे ना? तुमचे आगमन सुखकर झाले काय? अथवा हे सुदर्शन, माझ्या आश्रमात येण्यामागे तुझे काय प्रयोजन आहे?

Verse 81

स्वनयस्य पुरोधास्त्वं खलु वेदविदांवरः । तं विहाय महाराज मधुरापुरवासिनम्

तू राजा स्वनयाचा राजपुरोहित, वेदज्ञांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. हे महाराज, मथुरानिवासी त्या राजाला सोडून तू कशासाठी आला आहेस?

Verse 82

महत्या सेनया सार्धं किमर्थं त्वमिहागतः । इत्युक्तो दीर्घतमसा तदानीं स सुदर्शनः

इतक्या मोठ्या सेनेसह तू इथे कशासाठी आला आहेस? असे दीर्घतमसांनी विचारताच, तेव्हा सुदर्शन उत्तर देण्यास सिद्ध झाला.

Verse 83

उवाच तं महात्मानं मुनिं ज्वलिततेजसम् । सर्वत्र मे सुखं ब्रह्मन्भवतः कृपया सदा

तो ज्वलंत तेज असलेल्या महात्मा मुनींना म्हणाला— हे ब्राह्मण, तुमच्या कृपेने मी सर्वत्र नेहमी सुखी आहे.

Verse 84

भगवन्स्व नयो राजा साष्टांगं प्रणिपत्य तु । त्वां प्राह प्रश्रितं वाक्यं मन्मुखेन शृणुष्व तत्

भगवन्, राजा स्वनयाने साष्टांग प्रणाम करून आपल्याला नम्र वचन सांगितले आहे; ते माझ्या मुखातून ऐका.

Verse 85

स्वनय उवाच । कक्षीवांस्ते सुतो ब्रह्म न्गंधमादनपर्वते । स्नानं कुर्वन्नगस्त्यस्य तीर्थे संप्रति वर्तते

स्वनय म्हणाला—हे ब्राह्मण, तुमचा पुत्र कक्षीवान् सध्या गंधमादन पर्वतावर आहे आणि तो अगस्त्य-तीर्थात स्नानविधीचे अनुष्ठान करीत आहे।

Verse 86

तस्य रूपं तपो धर्ममाचारान्वैदिकांस्तथा । वेदशास्त्रप्रवीणत्वमाभि जात्यं च तादृशम्

त्याचे रूप, तप, धर्म व वैदिक आचार; तसेच वेद-शास्त्रातील प्रावीण्य आणि उत्तम कुलोत्पत्ती—हे सर्वच लोकोत्तर आहे।

Verse 87

लोकोत्तरमिदं सर्वं विज्ञाय तव नंदने । मनोरमां सुतां तस्मै दातुमिच्छाम्यहं मुने

हे मुने, तुमच्या पुत्रात हे सर्व लोकोत्तर आहे असे जाणून मी माझी मनोहर कन्या त्याला विवाहार्थ देऊ इच्छितो।

Verse 88

मृगयाकौतुकी चाहं गंधमादनपर्वतम् । आगतो मुनिशार्दूल वर्त्ते युष्मत्सुतांतिके

हे मुनिशार्दूल, मृगयेच्या कुतूहलाने मी गंधमादन पर्वतावर आलो आहे आणि आता तुमच्या पुत्राच्या सान्निध्यात राहिलो आहे।

Verse 89

पित्रनुज्ञां विना नाहमुद्वहेयं सुतां तव । इति ब्रूते तव सुतः कक्षीवान्मुनिस त्तम

हे मुनिसत्तम, तुमचा पुत्र कक्षीवान् म्हणतो—‘पित्याची अनुमती नसता मी तुमची कन्या विवाह करणार नाही।’

Verse 90

तद्भावां मत्सुतां तस्मै दातुं मेऽनुग्रहं कुरु । प्रैषयं च समीपं ते सेनया च सुदर्शनम्

माझ्यावर कृपा कर—त्याच्यावर अनुरक्त असलेली माझी कन्या त्या पुरुषास देण्याची मला अनुमती दे; आणि मी सुदर्शनास सैन्यासह तुझ्या समीप पाठवीत आहे.

Verse 91

सुदर्शन उवाच । इति मां भगवन्राजा प्राहिणोत्तव सन्निधिम् । तद्भवाननुमन्यस्व राज्ञस्तस्य चिकीर्षितम्

सुदर्शन म्हणाला: अशा प्रकारे भगवन् राजाने मला तुमच्या सन्निधी पाठविले आहे; म्हणून त्या राजाच्या अभिप्रेत कार्यास तुम्ही अनुमती द्यावी.

Verse 92

श्रीसूत उवाच । इत्युक्त्वा विररामाथ स्वनयस्य पुरोहितः । ततो दीर्घतमाः प्राह स्वनयस्य पुरोहितम्

श्रीसूत म्हणाले: असे बोलून आपल्या पुत्राचा पुरोहित मौन झाला; तेव्हा दीर्घतमाने आपल्या पुत्राच्या त्या पुरोहितास संबोधिले.

Verse 93

दीर्घतमा उवाच । सुदर्शन भवत्वेवं कथितं स्वनयेन यत् । ममाभीष्टतमं ह्येतत्पाणिग्रहणमंगलम्

दीर्घतमा म्हणाले: हे सुदर्शन, माझ्या पुत्राने जे सांगितले तसेच होवो; कारण हे पाणिग्रहणाचे मंगलकार्य मला अत्यंत अभिष्ट आहे.

Verse 94

आगमिष्याम्यहं विप्र गन्धमादनपर्वतम् । इत्युक्त्वा स मुनिर्विप्रा महादीर्घतमा मुनिः

हे विप्र, मी गंधमादन पर्वतास जाईन—असे म्हणून तो महर्षी दीर्घतमा मुनि (प्रस्थान झाला)।

Verse 95

वेदाटवीपतिं नत्वा भक्तिप्रवणचेतसा । सुदर्शनेन सहितः सेतुमुद्दिश्य निर्ययौ

भक्तिभावाने नम्र झालेल्या अंतःकरणाने त्याने वेदाटवीच्या अधिपतीला नमस्कार केला; मग सुदर्शनासह पवित्र सेतूकडे प्रस्थान केले।

Verse 96

षट्भिर्दिनैर्मुनिः पुण्यं प्रययौ गन्धमादनम् । अगस्तितीर्थतीरं च गत्वा दीर्घतमा मुनिः

सहा दिवसांत मुनि पुण्य गंधमादनास पोहोचले. आणि दीर्घतमा मुनि अगस्ति-तीर्थाच्या तीरावरही जाऊन आपला पावन प्रवास पुढे चालू ठेवला।

Verse 97

अथ पुत्रं ददर्शाग्रे कक्षीवंतं महामुनिः । कक्षीवान्पितरं दृष्ट्वा ववन्दे नाम कीर्तयन्

तेव्हा महामुनींनी समोर आपला पुत्र कक्षीवान पाहिला. पित्याला पाहताच कक्षीवानाने त्यांचे नाव कीर्तन करत आदराने वंदन केले।

Verse 98

ततो दीर्घतमा योगी स्वांकमारोप्य तं सुतम् । मूर्ध्न्युपाघ्राय सस्नेहं सस्वजे पुलकाकुलः

मग योगी दीर्घतमांनी पुत्राला मांडीवर बसवले; स्नेहाने त्याच्या मस्तकाचा सुगंध घेत, अंगावर रोमांच उठून त्याला मिठी मारली।

Verse 99

कुशलं परिपप्रच्छ तदा दीर्घतमा ऋषिः । सर्ववेदास्त्वयाधीताः कक्षीवन्किमु वत्सक

तेव्हा ऋषि दीर्घतमांनी कुशल विचारले— “कक्षीवान, वत्सा! तू सर्व वेदांचे अध्ययन केले आहेस काय?”

Verse 100

शास्त्राण्यपाठीः किं त्वं वा वत्स सर्वं वदस्व मे । इति पृष्टः स्वपित्रा स सर्वं वृत्तं तमव्रवीत्

पित्याने त्यास विचारले—“वत्सा, तू शास्त्रे अभ्यासली नाहीस काय? मला सर्व सांग.” असे पित्याने विचारताच त्याने सर्व वृत्तांत सांगितला.

Verse 851

विनिघ्नन्स गजान्सिंहान्वराहान्महिषान्नुरून् । अन्यान्मृगविशेषांश्च स राजा न्यवधीच्छरैः

तो राजा हत्ती, सिंह, वराह, अनेक म्हशी आणि इतर विविध वन्य पशूंना घायाळ करून, आपल्या बाणांनी त्यांचा वध करू लागला.