Adhyaya 10

Verse 1

श्रीसूत उवाच । वेतालवरदे तीर्थे नरः स्नात्वा द्विजोत्तमाः । ततः शनैःशनैर्गच्छेद्गन्धमादनपर्वतम्

श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमहो! वेतालवरदा तीर्थात स्नान करून मनुष्याने मग हळूहळू गंधमादन पर्वताकडे जावे।

Verse 2

योंऽबुधौ सेतुरूपेण वर्तते गन्धमादनः । स मार्गो ब्रह्मलोकस्य विश्वकर्त्रा विनिर्मितः

जो गंधमादन समुद्रात सेतुरूपाने स्थित आहे, तोच ब्रह्मलोकाचा मार्ग असून तो विश्वकर्त्याने निर्माण केला आहे।

Verse 3

लक्षकोटिसहस्राणि सरांसि सरितस्तथा । समुद्राश्च महापुण्या वनान्यप्याश्रमाणि च

लक्ष-कोटी सहस्र सरोवरे व तशीच नद्या आहेत; महापुण्य समुद्रही आहेत, तसेच वने व आश्रमही आहेत.

Verse 4

पुण्यानि क्षेत्रजातानि वेदारण्या दिकानि च । मुनयश्च वसिष्ठाद्या सिद्धचारणकिन्नराः

पुण्य क्षेत्रप्रदेश आणि सर्व दिशांना वेदारण्ये आहेत; तसेच वसिष्ठादि मुनी, सिद्ध, चारण व किन्नरही आहेत.

Verse 5

लक्ष्म्या सह धरण्या च भगवान्मधुसूदनः । सावित्र्या च सरस्वत्या सहैव चतु राननः

भगवान मधुसूदन लक्ष्मी व धरणी (पृथ्वी) यांसह तेथे आहेत; तसेच सावित्री व सरस्वतीसह चतुरानन (ब्रह्मा)ही आहेत.

Verse 6

हेरंबः षण्मुखश्चैव देवाश्चेंद्रपुरोगमाः । आदित्यादिग्रहाश्चैव तथाष्टौ वसवो द्विजाः

हेरंब (गणेश) व षण्मुख (स्कंद)ही आहेत; इंद्रप्रमुख देवगण, आदित्यादि ग्रह, तसेच हे द्विजा, अष्ट वसूदेखील आहेत.

Verse 7

पितरोलोकपालाश्च तथान्ये देवता गणाः । महापातकसंघानां नाशने लोकपावने

पितृगण, लोकपाल आणि अन्य देवतागणही तेथे आहेत—त्या लोकपावन स्थानी, जे महापातकसमूहाचा नाश करते.

Verse 9

दिवानिशं वसंत्यत्र पर्वते गंधमादने । अत्र गौरी सदा तुष्टा हरेण सह वर्तते । अत्र किन्नरकांतानां क्रीडा जागर्ति नित्यशः । तस्य दर्शनमात्रेण बुद्धिसौख्यं नृणां भवेत्

गंधमादन पर्वतावर ते दिवसरात्र वास करितात. तेथे गौरी सदैव तुष्ट होऊन हर (शिव) यांच्यासह निवास करते. तेथे किन्नरकांतांची क्रीडा नित्य जागृत असते. त्या पर्वताचे केवळ दर्शन झाले तरी मनुष्यांस बुद्धिसुख व मनःशांती प्राप्त होते.

Verse 10

तन्मूर्धनि कृतावासाः सिद्धचारणयोषितः । पूजयंति सदा कालं शंकरं गिरिजापतिम्

त्या पर्वताच्या शिखरावर सिद्ध व चारण यांच्या स्त्रिया निवास करतात; आणि त्या सदैव गिरिजापती शंकराची पूजा करीत राहतात.

Verse 11

कोटयो ब्रह्महत्यानामगम्यागमकोटयः । अंगलग्नैर्विनश्यंति गन्धमादनमारुतैः

ब्रह्महत्येसारख्या पापांच्या कोट्यवधी राशी आणि निषिद्ध अपराधांच्या असंख्य कोटी—देहाला चिकटून राहिल्या तरी—गंधमादनाच्या वाऱ्याने नष्ट होतात.

Verse 12

असावुल्लोलकल्लोले तिष्ठन्मध्ये महांबुधौ । आसीन्मुनिगणैः सेव्यः पुरा वै गन्धमादनः

हा गंधमादन महान समुद्राच्या मध्यभागी, उचंबळणाऱ्या-डोलणाऱ्या लाटांमध्ये उभा आहे; पूर्वी तो मुनिगणांनी सेविला व पूजिला जाणारा होता.

Verse 13

ततो नलेन सेतौ तु बद्धे तन्मध्यगोचरः । रामाज्ञयाखिलैः सेव्यो बभूव मनुजैरपि

नलाने सेतू बांधल्यावर हा (पर्वत) त्या मार्गाच्या मध्यभागी येऊन ये-जा करण्यास योग्य झाला; आणि रामाच्या आज्ञेने तो सर्वांनी—मनुष्यांनीसुद्धा—सेविला व पूजिला जाऊ लागला.

Verse 14

सेतुरूपं गिरिं तं तु प्रार्थयेद्गंधमादनम् । क्षमाधर महापुण्य सर्वदेवनमस्कृत

मग सेतुरूप त्या गंधमादन पर्वताची प्रार्थना करावी— “हे क्षमाधर! हे महापुण्यवान! सर्व देवांनी वंदिलेल्या, तुला नमस्कार असो।”

Verse 15

विष्ण्वा दयोऽपि ये देवास्सेवंते श्रद्धया सह । तं भवंतमहं पद्भ्यामाक्रमामि नगोत्तम

“विष्णू आदी देवही श्रद्धेने तुझी सेवा करतात; पण हे पर्वतश्रेष्ठा, मी पायांनी तुझ्यावर पाऊल ठेवत आहे।”

Verse 16

क्षमस्व पादघातं मे दयया पापचेतसः । त्वन्मूर्द्धनि कृतावासं शंकरं दर्शयस्व मे

“दयेने माझा पापी मनातून झालेला हा पादघात क्षमा कर. तुझ्या शिखरावर वास करणाऱ्या शंकराचे मला दर्शन घडव।”

Verse 17

प्रार्थयित्वा नरस्त्वेवं सेतुरूपं नगोत्तमम् । ततो मृदुपदं गच्छेत्पावनं गन्धमादनम्

अशा रीतीने सेतुरूप पर्वतश्रेष्ठाची प्रार्थना करून मनुष्याने मग पावन गंधमादनाकडे हळुवार पावलांनी जावे।

Verse 18

अब्धौ तत्र नरः स्नात्वा पर्वते गन्धमादने । पिंडदानं ततः कुर्यादपि सर्षपमात्रकम्

तेथे समुद्रात स्नान करून आणि गंधमादन पर्वतावर जाऊन मनुष्याने पिंडदान करावे— ते जरी मोहरीएवढे असले तरी।

Verse 19

तृप्तिं प्रयांति पितरस्तस्य यावद्युगक्षयः । शमीदलसमानान्वा दद्यात्पिंडान्पितॄन्प्रति

त्याचे पितर युगाच्या अंतापर्यंत तृप्त होतात. किंवा पितरांना शमीच्या पानाएवढे पिंड अर्पण करावेत.

Verse 21

सर्वतीर्थोत्तमं पुण्यं नाम्ना पापविनाशनम् । अस्ति पुण्यतमं विप्राः पवित्रे गन्धमादने

हे ब्राह्मणांनो! पवित्र गंधमादन पर्वतावर 'पापविनाशन' नावाचे अत्यंत पुण्यकारक तीर्थ आहे, जे सर्व तीर्थांमध्ये उत्तम आहे.

Verse 22

यस्य संस्मरणादेव गर्भवासो न विद्यते । तत्प्राप्य तु नरः स्नायात्स्वदे हमलनाशनम् । तत्र स्नानान्नरो याति वैकुण्ठं नात्र संशयः

ज्याच्या केवळ स्मरणाने पुन्हा गर्भवास (जन्म) होत नाही. तिथे पोहोचून मनुष्याने आपल्या देहाचे मल (पाप) नष्ट करण्यासाठी स्नान करावे. तिथे स्नान केल्याने मनुष्य वैकुंठाला जातो, यात शंका नाही.

Verse 23

ऋषय ऊचुः । सूत पापविनाशाख्य तीर्थस्य ब्रूहि वैभवम् । व्यासेन बोधितस्त्वं हि वेत्सि सर्वं महामुने

ऋषी म्हणाले: हे सूता! 'पापविनाशन' नावाच्या तीर्थाचे वैभव (महत्व) सांगा. व्यासमुनींकडून ज्ञान प्राप्त झाल्यामुळे, हे महामुने! आपण सर्व काही जाणता.

Verse 24

श्रीसूत उवाच । ब्रह्माश्रमपदे वृत्तां पार्श्वे हिमवतः शुभे । वक्ष्यामि ब्राह्मणश्रेष्ठा युष्माकं तु कथां शुभाम्

श्री सूत म्हणाले: हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो! हिमालयाच्या पवित्र बाजूला असलेल्या ब्रह्माश्रमात घडलेली एक शुभ कथा मी तुम्हाला सांगेन.

Verse 25

अस्याश्रमपदं पुण्यं ब्रह्माश्रमपदे शुभे । नानावृक्षगणाकीर्णं पार्श्वे हिमवतः शुभे

ते आश्रमस्थान अत्यंत पुण्य व मंगलमय, ‘ब्रह्माश्रम’ या नावाने प्रसिद्ध होते। हिमवंताच्या शुभ पार्श्वभागी ते वसलेले असून नानाविध वृक्षसमूहांनी ते परिपूर्ण होते।

Verse 26

वहुगुल्मलताकीर्णं मृगद्विपनिषेवितम् । सिद्धचारणसंघुष्टं रम्यं पुष्पितकाननम्

ते अनेक झुडपे व वेलींनी दाट झालेले, मृग व गजांनी सेवित होते। सिद्ध-चारणांच्या स्तुतीध्वनीने निनादणारे, पुष्पांनी फुललेले रम्य कानन ते होते।

Verse 27

वृतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुशोभितम् । ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैः

ते अनेक वृतिंनी (घेरांनी) वेढलेले व तपस्वींनी अत्यंत शोभिवंत झालेले होते। तसेच महाभाग ब्राह्मणांनीही—ज्वलंत सूर्याप्रमाणे तेजस्वी—ते उजळून निघाले होते।

Verse 28

नियमव्रतसं पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः । दीक्षितैर्यागहेतोश्च यताहारैः कृतात्मभिः

ते नियम-व्रतांनी संपन्न तपस्वींनी भरलेले होते—यज्ञासाठी दीक्षित, आहारात संयमी आणि कृतात्म (आत्मसंयमी) असे।

Verse 29

वेदाध्ययनसंपन्नैर्वैदिकैः परिवेष्टितम् । वर्णिभिश्च गृहस्थैश्च वानप्रस्थैश्च भिक्षुभिः

ते वेदाध्ययनात निपुण वैदिक जनांनी वेढलेले होते; तसेच ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि भिक्षू यांनीही परिपूर्ण होते।

Verse 30

स्वाश्रमाचारनिरतैः स्ववर्णोक्तविधायिभिः । वालखिल्यैश्च मुनिभिः संप्राप्तैश्च मरीचिभिः

त्या आश्रमात आपल्या-आपल्या आश्रमधर्मात रत आणि आपल्या वर्णोक्त विधीनुसार कर्म करणारे मुनि होते; वालखिल्य ऋषीही उपस्थित होते आणि मरीची आदीही तेथे येऊन पोहोचले होते।

Verse 31

तत्राश्रमे पुरा कश्चिच्छूद्रो दृढमतिर्द्विजाः । साहसी ब्राह्मणाभ्याशमाजगाम मुदान्वितः

हे द्विजांनो! त्या आश्रमात पूर्वी दृढमति नावाचा एक शूद्र होता, स्वभावाने धाडसी; तो आनंदाने ब्राह्मणांच्या सान्निध्यात आला।

Verse 32

आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः । नाम्ना दृढमतिः शूद्रः साष्टांगं प्रणनाम वै

आश्रमात आल्यावर तपस्वींनी त्याचा सन्मान केला. दृढमति नावाच्या त्या शूद्राने मग साष्टांग दंडवत् प्रणाम केला।

Verse 33

तान्स दृष्ट्वा मुनिगणान्देवकल्पान्महौजसः । कुर्वतो विविधान्यज्ञान्संप्रहृष्य स शूद्रकः

देवासारखे आणि महान तेजस्वी असे मुनिगण विविध यज्ञ करताना पाहून तो शूद्र अत्यंत हर्षित झाला।

Verse 34

अथास्य बुद्धिरभवत्तपःकर्तुमनुत्तमम् । ततोऽब्रवीत्कुलपतिं मुनिमागत्य तापसम्

मग त्याच्या मनात अनुपम तप करण्याची बुद्धी उत्पन्न झाली. त्यानंतर तो आश्रमाच्या कुलपती तपस्वी मुनिजवळ जाऊन बोलला।

Verse 35

दृढमतिरुवाच । तपोधन नमस्तेऽस्तु रक्ष मां करुणानिधे । तव प्रसादादिच्छामि धर्मं चर्तुं द्विजर्षभ

दृढमति म्हणाला— हे तपोधन, तुला नमस्कार असो। हे करुणानिधे, माझे रक्षण कर। हे द्विजश्रेष्ठा, तुझ्या कृपेने मला धर्माचरण करावेसे वाटते।

Verse 36

तस्मादभिगतं मां त्वं यागे दीक्षय सुव्रत । ब्रह्मन्नवरवर्णोऽहं शूद्रो जात्यास्मि सत्तम

म्हणून मी तुमच्याकडे आलो आहे; हे सुव्रता, मला यज्ञासाठी दीक्षा द्या। हे ब्राह्मणा, मी अत्यंत नीच वर्णाचा; जन्माने मी शूद्र आहे, हे सज्जना।

Verse 37

शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे । एवमुक्ते तु शूद्रेण तमाह ब्राह्मणस्तदा

मला सेवा करावयाची आहे; शरण आलेल्या माझ्यावर कृपा करा। शूद्राने असे म्हटल्यावर, तेव्हा ब्राह्मण त्याला म्हणाला।

Verse 38

कुलपतिरुवाच । यागे दीक्षयितुं शक्यो न शूद्रो हीनजन्मभाक् । श्रूयतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव

कुलपति म्हणाला— प्रचलित नियमाप्रमाणे हीनजन्माचा शूद्र यज्ञात दीक्षित होण्यास पात्र नाही. पण ऐक; जर तुझा निश्चय खरा असेल, तर सेवेत तत्पर हो।

Verse 39

उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कर्हिचित् । उपदेशे महान्दोष उपाध्यायस्य विद्यते

जातिहीन मानल्या गेलेल्या व्यक्तीस कधीही उपदेश करू नये. उपदेश केल्यास उपाध्यायाला महान दोष लागतो, असे सांगितले आहे।

Verse 40

नाध्यापयेद्बुधः शूद्रं तथा नैव च याजयेत् । न पाठयेत्तथा शूद्रं शास्त्रं व्याकरणादिकम्

बुद्धिमान पुरुषाने शूद्राला अध्यापन करू नये आणि त्याच्यासाठी यज्ञ-याजनही करू नये। तसेच शूद्राला व्याकरणादि शास्त्रांचे अध्ययन करवू नये।

Verse 41

काव्यं वा नाटकं वापि तथालंकारमेव च । पुराणमितिहासं च शूद्रं नैव तु पाठयेत्

काव्य, नाटक तसेच अलंकारशास्त्र शूद्राला शिकवू नये; तसेच पुराण व इतिहास (इति्हास) यांचेही पठण करवू नये।

Verse 42

यदि चोपदिशेद्विप्रः शूद्रं चैतानि कर्हिचित् । त्यजेयुर्ब्राह्मणा विप्रं तं ग्रामाद्ब्रह्मसंकुलात्

जर कधी एखादा विप्र शूद्राला हे विषय उपदेश करील, तर ब्राह्मणांनी त्या विप्राला वेदपवित्रतेने भरलेल्या त्या ग्रामातून हाकलून द्यावे।

Verse 43

शूद्राय चोपदेष्टारं द्विजं चंडालवत्त्यजेत् । शूद्रं चाक्षरसंयुक्तं दूरतः परिवर्जयेत्

शूद्राला उपदेश देणाऱ्या द्विजाला चांडालासारखे त्यागावे. आणि जो शूद्र अक्षरविद्येशी संयुक्त झाला आहे, त्याला दूरूनच टाळावे.

Verse 44

अतः शुश्रूष भद्रं ते ब्राह्मणाञ्छ्रद्धया सह । शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा मन्वादिभिरुदीरिता

म्हणून तुझे कल्याण व्हावे म्हणून श्रद्धेसह ब्राह्मणांची सेवा कर. शूद्रासाठी द्विजांची शुश्रूषा मनु आदींनी सांगितली आहे.

Verse 45

नहि नैसर्गिकं कर्म परित्यक्तुं त्वमर्हसि । एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिंतयत्तदा

तू आपले नैसर्गिक (नियत) स्वधर्मकर्म सोडू नये. मुनिने असे सांगितल्यावर तो शूद्र तेव्हा गाढ विचार करू लागला.

Verse 46

किं कर्तव्यं मया त्वद्य व्रते श्रद्धा हि मे पुरा । यथा स्यान्मम विज्ञानं यतिष्येऽहं तथाद्य वै

आज मला काय करावे? पूर्वी माझी व्रतात खरी श्रद्धा होती. माझ्यात योग्य बोध उत्पन्न व्हावा म्हणून मी आजच तसा प्रयत्न करीन.

Verse 47

इति निश्चित्य मनसा शूद्रो दृढमतिस्तदा । गत्वाश्रमपदाद्दूरं कृतवानुटजं शुभम्

असा मनाशी निश्चय करून तो शूद्र दृढनिश्चयी झाला. आश्रमस्थानापासून दूर जाऊन त्याने एक शुभ कुटी उभारली.

Verse 48

तत्र वै देवतागारं पुण्यान्यायतनानिच । पुष्पारामादिकं चापि तटाकखननादिकम्

तेथे त्याने देवतागृह व इतर पुण्य आयतने उभारली. पुष्पाराम इत्यादी केले आणि तळे खणणे असे कार्यही केले.

Verse 49

श्रद्धया कारयामास तपःसिद्ध्यर्थमात्मनः । अभिषेकांश्च नियमानुपवासादिकानपि

स्वत:च्या तपसिद्धीसाठी त्याने श्रद्धेने ही सर्व कामे करविली. अभिषेक, नियमपालन आणि उपवास इत्यादीही त्याने विधिपूर्वक केले.

Verse 50

बलिं च कृत्वा हुत्वा च दैवतान्यभ्यपूजयत् । संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेंद्रियः

त्याने बलि अर्पण करून व होम करून देवतांची यथाविधी पूजा केली। संकल्प-नियमांनी युक्त, फळाहार करून, त्याने इंद्रिये जिंकून ठेवली।

Verse 51

नित्यं कंदैश्च मूलैश्च पुष्पैरपि तथा फलैः । अतिथीन्पूजयामास यथावत्समुपागतान्

तो नित्य कंद-मुळे, फुले तसेच फळे यांद्वारे, यथाविधी आलेल्या अतिथींचा धर्माप्रमाणे योग्य सत्कार करी।

Verse 52

एवं हि सुमहान्कालो व्यतिचक्राम तस्य वै । अथाश्रममगात्तस्य सुमतिर्नाम नामतः

अशा रीतीने त्याचा फार दीर्घ काळ व्यतीत झाला. मग ‘सुमति’ नावाने प्रसिद्ध असा एक मुनि त्याच्या आश्रमात आला.

Verse 53

द्विजो गर्गकुलोद्भूतः सत्यवादी जितेंद्रियः । स्वागतेन मुनिं पूज्य तोषयित्वा फलादिकैः

गर्गकुलोत्पन्न तो द्विज सत्यवादी व जितेंद्रिय होता. त्याने स्वागत करून मुनिंची पूजा केली आणि फळे इत्यादींनी त्यांना तृप्त केले.

Verse 54

कथयन्वै कथाः पुण्याः कुशलं पर्यपृच्छत । इत्थं सप्रणिपाताद्यैरुपचारैस्तु पूजितः

तो पुण्यकथा सांगत सांगत मुनिंचे कुशल विचारू लागला. अशा प्रकारे प्रणाम इत्यादी उपचारांनी मुनिंचा सत्कार झाला.

Verse 55

आशीर्भिरभिनंद्यैनं प्रतिगृह्य च सत्क्रियाम् । तमापृछ्य प्रहृष्टाप्मा स्वाश्रमं पुनराययौ

त्यास आशीर्वादांनी अभिनंदन करून व त्याचा सत्कार स्वीकारून, मुनींनी त्याची रजा घेतली; हर्षित अंतःकरणाने तो पुन्हा आपल्या आश्रमास परत आला।

Verse 56

एवं दिनेदिने विप्रः शूद्रेस्मिन्पक्षपातवान् । आगच्छदाश्रमं तस्य द्रष्टुं तं शूद्रयोनिजम्

अशा रीतीने दिवसेंदिवस तो ब्राह्मण त्या शूद्रावर पक्षपात (स्नेह) ठेवून, शूद्रयोनीत जन्मलेल्या त्या पुरुषाला पाहण्यासाठी त्याच्या आश्रमात येत राहिला।

Verse 57

बहुकालं द्विजस्याभूत्संसर्गः शूद्रयोनिना । स्नेहस्य वशमापन्नः शूद्रोक्तं नातिचक्रमे

दीर्घकाळ त्या द्विजाचा शूद्रयोनीतील पुरुषाशी निकटचा सहवास झाला। स्नेहाच्या अधीन होऊन तो शूद्राने सांगितलेले ओलांडत नसे; त्याप्रमाणेच वागत असे।

Verse 58

अथागतं द्विजं शूद्रः प्राह स्नेहवशीकृतम् । हव्यकव्यविधानं मे कृत्स्नं ब्रूहि मुनीश्वर

मग शूद्राने स्नेहाने वशीभूत झालेल्या त्या आलेल्या ब्राह्मणास म्हटले—“हे मुनीश्वर! मला हव्य (देवांना अर्पण) आणि कव्य (पितरांना अर्पण) यांचे संपूर्ण विधान सांगा।”

Verse 59

पितृकार्यविधानार्थं देवकार्यार्थमेव च । मंत्रानुपदिश त्वं मे महालयविधिं तथा

“पितृकार्याच्या विधानासाठी आणि देवकार्याकरिताही, मला मंत्रांचा उपदेश करा; तसेच महालय-अनुष्ठानाची विधीही सांगा।”

Verse 60

अष्टकाश्राद्धकृत्यं च वैदिकं यच्च किंचन । सर्वमेतद्रहस्यं मे ब्रूहि त्वं वै गुरुर्मतः

अष्टका-श्राद्धकर्माचे गूढ तत्त्व आणि जे काही वैदिक आहे ते सर्व मला सांगा. आपणच माझे गुरु मानलेले आहात, म्हणून सर्व रहस्य उघडा.

Verse 61

एवमुक्तः स शूद्रेण सर्वमेतदुपादिशत् । कारयामास तस्यायं पितृकार्यादिकं तथा

शूद्राने असे म्हटल्यावर त्या द्विजाने त्याला ते सर्व उपदेशिले. तसेच पितृकार्य इत्यादी संबंधित कर्मेही त्याच्याकडून विधिपूर्वक करविली.

Verse 62

पितृकार्ये कृते तेन विसृष्टः स द्विजो गतः । अथ दीर्घेण कालेन पोषितः शूद्रयोनिना

त्याने पितृकार्य पूर्ण केल्यावर त्या द्विजाला निरोप देण्यात आला आणि तो निघून गेला. पुढे दीर्घ काळानंतर तोच शूद्रयोनीत जन्म घेऊन पोसला गेला.

Verse 63

त्यक्तो विप्रगणैः सोऽयं पंचत्वमगमद्द्विजः । वैवस्वतभटैर्नीत्वा पातितो नरकेष्वपि

विप्रसमुदायाने त्यागलेला हा द्विज मृत्यूस प्राप्त झाला. वैवस्वत (यम) दूतांनी त्याला नेऊन नरकांतही पाडले.

Verse 64

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा क्रमेण नरकांस्तदंते स्था वरोऽभवत्

हजारो कोटी कल्पे आणि शेकडो कोटी कल्पे क्रमाने नरकभोग करून, अखेरीस तो स्थावर (अचल) योनीस प्राप्त झाला.

Verse 65

गर्दभस्तु ततो जज्ञे विड्वराहस्ततः परम् । जज्ञेऽथ सारमेयोऽसौ पश्चाद्वायसतां गतः

मग तो तो गाढवयोनीत जन्मला; त्यानंतर मलभक्षी वराह झाला। पुढे कुत्र्याच्या योनीत उत्पन्न होऊन शेवटी कावळ्याची अवस्था प्राप्त केली।

Verse 66

अथ चंडालतां प्राप शूद्रयोनिमगात्ततः । गतवान्वैश्यतां पश्चात्क्षत्रियस्तदनंतरम्

मग तो चांडालत्वास पोहोचला; त्यानंतर शूद्रयोनीत गेला। पुढे वैश्यत्व प्राप्त करून, तदनंतर क्षत्रिय झाला।

Verse 67

प्रबलैर्बाध्यमानोऽसौ ब्राह्मणो वै तदाऽभवत् । उपनीतः स पित्रा तु वर्षे गर्भाष्टमे द्विजः

प्रबळ भाग्यबाधांनी पीडित होऊन तो तेव्हा ब्राह्मण झाला. तो द्विज गर्भापासून आठव्या वर्षी पित्याने उपनयन करून यज्ञोपवीतधारी केला।

Verse 68

वर्तमानः पितुर्गेहे स्वाचाराभ्यासतत्परः । गच्छन्कदाचिद्गहने गृहीतो ब्रह्मरक्षसा

तो पित्याच्या घरी राहून सदाचाराच्या अभ्यासात तत्पर होता. एकदा दाट अरण्यात जात असता ब्रह्मराक्षसाने त्याला पकडले।

Verse 69

रुदन्भ्रमन्स्खल न्मूढः प्रहसन्विलपन्नसौ । शश्वद्धाहेति च वदन्वैदिकं कर्म सोऽत्यजत्

तो रडत भटकत, ठेचकाळत मूढ झाला—कधी हसत, कधी विलाप करत; सतत ‘जाळा! जाळा!’ असे म्हणत त्याने वैदिक कर्मांचा त्याग केला।

Verse 70

दृष्ट्वा सुतं तथाभूतं पिता दुःखेन पीडितः । सुतमादाय च स्नेहा दगस्त्यं शरणं ययौ

पुत्राची ती भयावह अवस्था पाहून पिता दुःखाने व्याकुळ झाला। स्नेहाने मुलाला उचलून तो आश्रयासाठी अगस्त्य मुनींच्या शरणी गेला।

Verse 71

भक्त्या मुनिं प्रणम्यासौ पिता तस्य सुतस्य वै । तस्मै निवेदयामास स्वपुत्रस्य विचेष्टितम्

भक्तीने त्या पित्याने मुनींना प्रणाम केला आणि आपल्या पुत्राच्या विचित्र व त्रासदायक वर्तनाचा वृत्तांत त्यांना सांगितला।

Verse 72

अब्रवीच्च तदा विप्रः कुम्भजं मुनिपुंगवम् । एष मे तनयो ब्रह्मन्गृहीतो ब्रह्मरक्षसा

तेव्हा त्या विप्राने मुनिपुंगव कुंभजांना म्हटले—“हे ब्रह्मन्, माझा हा पुत्र ब्रह्मराक्षसाने ग्रासला आहे.”

Verse 73

सुखं न भजते ब्रह्मन्रक्ष तं करुणादृशा । नास्ति मे तनयोऽ प्यन्यः पितॄणामृणमुक्तये

“हे ब्रह्मन्, तो सुख भोगत नाही; करुणादृष्टीने त्याचे रक्षण करा. पितृऋणातून मुक्त होण्यासाठी माझा दुसरा पुत्रही नाही.”

Verse 74

अस्य पीडाविनाशार्थमुपायं ब्रूहि कुम्भज । त्वत्समस्त्रिषु लोकेषु तपःशीलो न विद्यते

“हे कुंभज, या पीडेचा नाश करण्याचा उपाय सांगा. तिन्ही लोकांत तप व शील यांत तुमच्यासारखा कोणी नाही.”

Verse 75

अग्रणीः शिवभक्तानामुक्तस्त्वं हि महर्षिभिः । त्वां विनास्य परित्राणं न मेपुत्रस्य विद्यते

महर्षींनी तुम्हांला शिवभक्तांमध्ये अग्रणी म्हटले आहे. तुमच्यावाचून माझ्या पुत्राचे कोणतेही परित्राण नाही.

Verse 76

पित्रे कृपां कुरुष्व त्वं दयाशीला हि साधवः । श्रीसूत उवाच । एवमुक्तस्तदा तेन कुम्भजो ध्यानमास्थितः

पित्यावर कृपा करा; कारण साधू स्वभावतः दयाळू असतात. श्रीसूत म्हणाले—असे ऐकताच कुम्भज (अगस्त्य) ध्यानस्थ झाले.

Verse 77

ध्यात्वा तु सुचिरं कालमब्रवीद्ब्राह्मणं ततः । अगस्त्य उवाच । पूर्वजन्मनि ते पुत्रो ब्राह्मणोऽयं महामते

दीर्घकाळ ध्यान करून त्यांनी त्या ब्राह्मणास सांगितले. अगस्त्य म्हणाले—हे महामते, पूर्वजन्मी तुझा हा पुत्र ब्राह्मण होता.

Verse 78

सुमतिर्नाम विप्रोऽयं मतिं शूद्राय वै ददौ । कर्माणि वैदिकान्येष सर्वाण्युपदि देश वै

या ब्राह्मणाचे नाव सुमती होते. त्याने एका शूद्राला विद्या दिली आणि सर्व वैदिक कर्मांचाही उपदेश केला.

Verse 79

अतोऽयं नरकान्भुक्त्वा कल्पकोटिसहस्रकम् । जातो भुवि तदंतेषु स्थावरादिषु योनिषु

म्हणून त्याने सहस्र कोटी कल्पांपर्यंत नरकभोग केला; आणि त्यानंतर पृथ्वीवर स्थावर इत्यादी योन्यांत जन्म घेतला.

Verse 80

इदानीं ब्राह्मणो जातः कर्मशेषेण ते सुतः । यमेन प्रेषितेनात्र गृहीतो ब्रह्मरक्षसा

आता तुझा पुत्र पूर्वकर्माच्या शेषफलामुळे ब्राह्मण म्हणून जन्मला आहे; तरी येथे यमाने पाठविलेल्या ब्रह्मराक्षसाने त्याला धरले आहे।

Verse 81

क्रूरेण पातकेनाद्धा पूवजन्मकृतेन वै । उपायं ते प्रवक्ष्यामि ब्रह्मरक्षोविनाशने

खरोखरच पूर्वजन्मी केलेल्या क्रूर पापामुळे हे घडले आहे; ब्रह्मराक्षसाचा नाश करण्याचा उपाय मी तुला सांगतो।

Verse 82

शृणुष्व श्रद्धया युक्तः समाधाय च मानसम् । दक्षिणांभोनिधौ विप्र सेतुरूपो महागिरिः

श्रद्धेने ऐक आणि मन एकाग्र कर; हे विप्र, दक्षिण समुद्रात सेतुरूप असा एक महान पर्वत आहे।

Verse 83

वर्तते दैवतैः सेव्यः पावनो गन्धमादनः । तस्योपरि महातीर्थं नाम्ना पापविनाशनम्

देवतांनी सेविलेला तो पावन गंधमादन आहे; त्याच्या शिखरावर ‘पापविनाशन’ नावाचे महातीर्थ आहे।

Verse 84

अस्ति पुण्यं प्रसिद्धं च महापातकनाशनम् । भूतप्रेतपिशाचानां वेतालब्रह्म रक्षसाम्

ते तीर्थ पुण्यदायी व प्रसिद्ध असून महापातकांचा नाश करणारे आहे; तसेच भूत, प्रेत, पिशाच, वेताळ व ब्रह्मराक्षस यांचेही निवारण करते।

Verse 85

महतां चैव रोगाणां तीर्थं तन्नाशकं स्मृतम् । सुतमादाय गच्छ त्वं तत्तीर्थं सेतुमध्यगम्

ते तीर्थ महान रोगांचाही नाश करणारे म्हणून स्मरणात आहे। पुत्राला घेऊन सेतु-प्रदेशाच्या मध्यभागी असलेल्या त्या पवित्र तीर्थास जा।

Verse 86

प्रयतः स्नापय सुतं तीर्थे पापविनाशने । स्नानेन त्रिदिनं तत्र ब्रह्मरक्षो विनश्यति

नियमपूर्वक पापविनाशन तीर्थात पुत्राला स्नान घाल। तेथे तीन दिवस स्नान केल्याने ब्रह्मराक्षस नष्ट होतो।

Verse 87

नैवोपायांतरं तस्य विनाशे विद्यते भुवि । तस्माच्छीघ्रं प्रयाहि त्वं रामसेतुं विमुक्तिदम्

त्याच्या विनाशासाठी पृथ्वीवर दुसरा कोणताही उपाय नाही। म्हणून मुक्तिदायक रामसेतूस त्वरेने जा।

Verse 88

तत्र पापविनाशाख्यतीर्थे स्नापय ते सुतम् । मा विलंबं कुरुष्वात्र त्वरया याहि वै द्विज

तेथे पापविनाशन नावाच्या तीर्थात तुझ्या पुत्राला स्नान घाल। येथे विलंब करू नकोस—त्वरेने जा, हे द्विज।

Verse 89

इत्युक्तः स द्विजोऽगस्त्यं प्रणम्य भुवि दण्डवत् । अनुज्ञातश्च तेनासौ प्रययौ गंधमादनम्

असे सांगितल्यावर त्या ब्राह्मणाने भूमीवर दंडवत् होऊन अगस्त्यांना प्रणाम केला। त्यांची आज्ञा मिळताच तो गंधमादनाकडे निघून गेला।

Verse 91

सस्नौ स्वयं च विप्रेंद्राः पिता पापविनाशने । अथ तस्य सुतस्तत्र विमुक्तो ब्रह्मरक्षसा

मग त्या श्रेष्ठ ब्राह्मण पित्याने स्वतः पापविनाशन तीर्थात स्नान केले. त्याच ठिकाणी त्याचा पुत्र ब्रह्मराक्षसाच्या बाधेतून मुक्त झाला.

Verse 92

समजायत नीरोगः स्वस्थः सुन्दररूपधृक् । सर्वसंपत्समृद्धोऽसौ भुक्त्वा भोगाननेकशः

तो निरोग झाला, पूर्ण स्वस्थ व सुंदर रूपधारी झाला. सर्व संपत्तीने समृद्ध होऊन त्याने अनेक प्रकारचे भोग उपभोगले.

Verse 93

देहांते प्रययौ मुक्तिं स्नानात्पापविनाशने । पितापि तत्र स्नानेन देहांते मुक्तिमाप्तवान्

देहांतकाळी पापविनाशनात स्नान केल्याने त्याला मुक्ति मिळाली. त्याच्या पित्यालाही तेथे स्नानाने देहांती मोक्ष प्राप्त झाला.

Verse 94

तेनोपदिष्टो यः शूद्रः स भुक्त्वा नरकान्क्रमात् । अनेकासु जनित्वा च कुत्सितास्वपियोनिषु

त्याने उपदेश दिलेला एक शूद्र क्रमाने नरकांचे भोग भोगून, अनेकदा निंद्य अशा योनींमध्येही जन्माला आला.

Verse 95

गृध्रजन्मा भवत्पश्चाद्गंधमादनपर्वते । स कदाचिज्जलं पातुं तीर्थे पापविनाशने

नंतर गंधमादन पर्वतावर तो गिधाड-योनीत जन्मला. एकदा तो पापविनाशन तीर्थात पाणी पिण्यास आला.

Verse 96

समागतः पपौ तोयं सिषिचे चात्मनस्तनुम् । तदैव दिव्यदेहः सन्सर्वाभरणभूषितः

तेथे येऊन त्याने तीर्थजल प्राशन केले व आपल्या देहावर शिंपडले. त्याच क्षणी तो सर्व अलंकारांनी भूषित असा दिव्यदेहधारी झाला.

Verse 97

दिव्यमाल्यांबरधरो रक्तचंदनरूषितः । दिव्यं विमानमारुह्य शोभितश्छत्रचामरैः

दिव्य माळा व वस्त्रे धारण करून, रक्तचंदनाने लिप्त होऊन तो दिव्य विमानावर आरूढ झाला; ते छत्र-चामरांनी शोभून दिसत होते.

Verse 98

उत्तमस्त्रीपरिवृतः प्रययावमरालयम्

उत्तम अप्सरांनी वेढलेला तो अमरांच्या लोकाकडे (देवलोकाकडे) प्रस्थान करून गेला.

Verse 99

श्रीसूत उवाच । एवं प्रभावमेतद्वै तीर्थं पापविनाशनम् । स्वर्गदं मोक्षदं पुण्यं प्रायश्चित्तकरं तथा । ब्रह्मविष्णुमहे शानैः सेवितं सुरसेवितम्

श्रीसूत म्हणाले—हे पापविनाशन तीर्थ असेच प्रभावशाली आहे; ते स्वर्ग देणारे, मोक्ष देणारे, परम पुण्यदायक व प्रायश्चित्त करणारे आहे; ब्रह्मा-विष्णु-महेश यांनी सेविलेले आणि देवांनी पूजिलेले आहे.

Verse 101

इत्थं रहस्यं कथितं मुनींद्रास्तद्वैभवं पापविनाशनस्य । यत्राभिषेकात्सहसा विमुक्तौ द्विजश्च शूद्रश्च विनिंद्यकृत्यौ

हे मुनींद्रांनो, अशा रीतीने पापविनाशनाचे रहस्य व वैभव सांगितले; जिथे केवळ अभिषेक-स्नानाने, निंद्य कर्म केले असले तरी, ब्राह्मण व शूद्र दोघेही तत्क्षणी मुक्त होतात.