Adhyaya 38

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत कद्रुः कथं मुक्ता क्षीरकुंडनिमज्जनात् । छलं कथं कृतवती सपत्न्यां पापनिश्चया

ऋषी म्हणाले—हे सूत, क्षीरकुंडात निमज्जन केल्याने कद्रू कशी मुक्त झाली? आणि पापाचा निश्चय करून तिने आपल्या सपत्नीकडे कसा छल केला?

Verse 2

कस्य पुत्री च सा कद्रूः सपत्नीसा च कस्य वै । किमर्थमजयत्कद्रूः स्वसपत्नीं छलेन तु । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि सूत कृपानिधे

ती कद्रू कोणाची कन्या होती आणि कोणाची सपत्नी होती? कद्रूने छलाने आपल्या सपत्नीस का पराजित केले? हे कृपानिधि सूत, आम्ही श्रद्धेने ऐकतो—हे आम्हांस सांगा।

Verse 3

श्रीसूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे इतिहासं महाफलम् । पुरा कृतयुगे विप्राः प्रजापतिसुते उभे

श्रीसूत म्हणाले—हे मुनिगण, तुम्ही सर्वजण हा महाफलदायी इतिहास ऐका। प्राचीन कृतयुगात, हे विप्रहो, प्रजापतीच्या दोन कन्या होत्या।

Verse 4

कद्रूश्च विनता चेति भगिन्यौ संबभूवतुः । भार्ये ते कश्यपस्यास्तां कद्रूश्च विनता तथा

त्या दोघी बहिणी—कद्रू आणि विनता—अशा होत्या। आणि कद्रू व विनता या दोघीही कश्यपाच्या पत्नी झाल्या।

Verse 5

विनता सुषुवे पुत्रावरुणं गरुडं तथा । भर्त्तुः सकाशात्कद्रूश्च लेभे सर्पान्बहून्सुतान्

विनतेने अरुण व गरुड यांना जन्म दिला; आणि त्याच पतीपासून कद्रूला सर्परूप अनेक पुत्र प्राप्त झाले।

Verse 6

अनंतवासुकिमुखान्विषदर्पसमन्वितान् । एकदा तु भगिन्यौ ते कद्रूश्च विनता तथा

त्यांत अनंत, वासुकी इत्यादी अनेक सर्प होते, जे विष व दर्पाने युक्त होते। एकदा त्या दोन भगिनी—कद्रू व विनता—एकत्र आल्या।

Verse 7

अपश्यतां समायांतमुच्चैःश्रवसमं तिकात् । विलोक्य कद्रूस्तुरगं विनतामिदमब्रवीत्

त्या पाहत असताना उच्चैःश्रवा जवळ आला. तो घोडा पाहून कद्रूने विनतेला हे वचन सांगितले।

Verse 8

कुशेषु न्यस्यते सर्पास्सुधैवमधुना मया । स्नात्वा तद्भुङ्ध्वममृतं शुचयः सुसमाहिताः

मी आता कुशावर अमृत ठेवले आहे. स्नान करून ते सेवन करा; शुद्ध व एकाग्र व्हा।

Verse 9

श्वेतोऽश्ववालो नीलो वा विनते ब्रूहि तत्त्वतः । इत्युक्त्वा विनता विप्राः कद्रूं तामिदमब्र वीत् । तुरंगः श्वेतवालो मे प्रतिभाति सुमध्यमे । किं वा त्वं मन्यसे कद्रूरिति तां विनताऽब्रवीत्

कद्रू म्हणाली—“विनते, सत्य सांग; घोड्याची शेपटी पांढरी आहे की काळी?” तेव्हा विनता म्हणाली—“सुमध्यमे, मला त्या तुरंगाची शेपटी पांढरीच दिसते; कद्रू, तुला काय वाटते?”

Verse 10

पृष्ट्वैवं विनतां कद्रूर्बभाषे स्वमतं च सा । कृष्णवालमहं मन्ये हयमेनमनिंदिते

अशा रीतीने विचारल्यावर कद्रूने विनतेला आपले मत सांगितले— “हे निर्दोषे, मला वाटते या घोड्याची शेपटी काळी आहे।”

Verse 11

ततः पराजये कृत्वा दासीभावं पणं मिथः । व्यतिष्ठेतां महाभागे सपत्न्यौ ते द्विजोत्तमाः

मग पराभव झाल्यास दासीभाव हा पण ठरवून, हे महाभाग द्विजोत्तमा, त्या दोन सौतांनी परस्परांशी तो जुगार निश्चित केला।

Verse 12

ततः कद्रूर्निजसुतान्वासुकिप्रमुखानहीन् । तस्या नाहं यथा दासी तथा कुरुत पुत्रकाः

तेव्हा कद्रूने वासुकि-प्रमुख आपल्या नागपुत्रांना म्हटले— “पुत्रांनो, मी तिची दासी होऊ नये असे करा।”

Verse 13

तस्याभीप्सितसिद्ध्यर्थमित्यवोचद्भृशा तुरा । युष्माभिरुच्चैःश्रवसो बालः प्रच्छाद्यतामिति

आपली इच्छा पूर्ण व्हावी म्हणून ती फार व्याकुळ होऊन म्हणाली— “तुम्ही सर्वांनी उच्चैःश्रवसाच्या शेपटीवर आच्छादन करा, म्हणजे ती काळी दिसेल।”

Verse 14

नांगीचक्रुर्मतं तस्या नागाः कद्रू रुषा तदा । अशपत्कुपिता पुत्राञ्ज्वलंती रोषमूर्च्छि ता

नागांनी तिचे मत मान्य केले नाही. तेव्हा क्रोधाने जळत व रोषाने व्याकुळ झालेल्या कद्रूने आपल्या पुत्रांना शाप दिला।

Verse 15

पारीक्षितस्य सर्वेऽद्धा यूयं सत्रे मरिष्यथ । इति शापे कृते मात्रा त्रस्तः कर्कोटकस्तदा

“परीक्षिताच्या यज्ञात तुम्ही सर्वजण निश्चयाने मराल”—असा मातेनं शाप दिल्यावर कर्कोटक त्या वेळी भयग्रस्त झाला।

Verse 16

प्रणम्य पादयोः कद्रूं दीनो वचनम ब्रवीत् । अहमुच्चैःश्रवोवालं विधास्याम्यंजनप्रभम्

कद्रूच्या पायांशी नमस्कार करून तो दीन होऊन म्हणाला—“उच्चैःश्रवाच्या शेपटीचे केस मी अंजनासारखे काळे करीन.”

Verse 17

मा भीरंब त्वया कार्येत्यवादीच्छापविक्लवः । श्वेतमुच्चैःश्रवोवालं ततः कर्कोटको रगः

शापाने व्याकुळ झालेला कर्कोटक म्हणाला—“आई, घाबरू नकोस; हे काम मी करीन.” मग त्या नागाने उच्चैःश्रवाच्या शेपटीचे केस पांढरे केले.

Verse 18

छादयित्वा स्वभोगेन व्यतनोदंजनद्युतिम् । अथ ते विनताकद्र्वौ दास्ये कृतपणे उभे

स्वतःच्या वेटोळ्यांनी झाकून त्याने अंजनासारखी काळी झळाळी निर्माण केली. मग पैज लावलेल्या विनता व कद्रू—दोघीही दास्यावस्थेत गेल्या.

Verse 19

देवराजहयं द्रष्टुं संरंभादभ्यगच्छ ताम् । शशांकशंखमाणिक्यमुक्तैरावतकारणम्

देवराजाच्या अश्वाचे दर्शन घ्यावयास ती उत्कंठेने निघाली—चंद्रासारखी प्रभा, शंखासारखा शुभ्र तेज, माणिक्य-मोत्यांनी अलंकृत, आणि ऐरावतासह दिव्य परिकरयुक्त.

Verse 20

युगांतकालशयनं योगनिद्राकृतो हरेः । अतीत्य कद्रूविनते समुद्रं सरितां पतिम्

जिथे युगांतकाळी हरि योगनिद्रेत शयन करीत असतो, त्या नद्यांचा स्वामी समुद्र ओलांडून कद्रू व विनता पुढे निघाल्या।

Verse 21

ददृशतुर्हयं गत्वा देवराजस्य वाहनम् । कृष्णवालं हयं दृष्ट्वा विनता दुःखिताऽभवत्

तेथे जाऊन दोघींनी देवराजाचे वाहन असलेला घोडा पाहिला। काळ्या शेपटीचा घोडा पाहताच विनता दुःखी झाली।

Verse 22

दुःखितां विनतां कद्रूर्दासीकृत्ये न्ययुंक्त सा । एतस्मिन्नंतरे तार्क्ष्योऽप्यंडमुद्भिद्य वह्निवत्

दुःखी विनतेला कद्रूने दासी करून सेवेत नेमले. त्याच वेळी तार्क्ष्य (गरुड) अंडे फोडून अग्नीसारखा प्रकट झाला।

Verse 23

प्रादुर्बभूव विप्रेंद्रा गिरिमात्रशरीरवान् । दृष्ट्वा तद्देहमाहात्म्यमभूत्त्रस्तं जगत्त्रयम्

हे विप्रश्रेष्ठांनो, तो पर्वताएवढ्या देहाने प्रकट झाला. त्याच्या देहाचे माहात्म्य पाहून त्रैलोक्य भयभीत झाले।

Verse 24

ततस्तं तुष्टुवुर्देवा गरुडं पक्षिणां वरम् । दृष्ट्वा तद्देहमाहात्म्यं त्रस्तं स्याद्भुवनत्रयम्

मग देवांनी पक्षिश्रेष्ठ गरुडाची स्तुती केली. कारण त्याच्या देहाचे माहात्म्य पाहिले की त्रिभुवन भय व विस्मयाने भरून जाई।

Verse 25

इत्यालोच्योपसंहृत्य देहमत्यंतभीषणम् । अरुणं पृष्ठमारोप्य मातुरंतिकमभ्यगात्

असे विचार करून त्याने आपले अत्यंत भीषण रूप आवरले; मग अरुणाला पाठीवर बसवून तो मातेजवळ गेला।

Verse 26

अथाह विनतां कद्रूः प्रणतामतिविह्वलाम् । चेटि नागालयं गंतुमुद्योगो मम वर्तते

मग कद्रूने नम्र व अत्यंत व्याकुळ विनतेला म्हटले— “हे दासी, मला नागांच्या निवासस्थानी जाण्याचा निश्चय झाला आहे।”

Verse 27

त्वत्पुत्रो गरुडोतो मां मत्पुत्रांश्च वहत्विति । ततश्च विनता पुत्रं गरुडं प्रत्यभाषत

कद्रू म्हणाली— “तुझा पुत्र गरुड मला आणि माझ्या पुत्रांनाही वाहून नेवो।” मग विनतेने आपल्या पुत्र गरुडाला संबोधले।

Verse 28

अहं कद्रूमिमां वक्ष्ये त्वं सर्पान्वह तत्सुतान् । तथेति गरुडो मातुः प्रत्यगृह्णद्वचो द्विजाः

विनता म्हणाली— “मी ही कद्रू वाहीन; तू तिचे पुत्र सर्प वाह.” गरुड म्हणाला— “तथेच होवो,” आणि, हे द्विजांनो, त्याने मातृवचन स्वीकारले।

Verse 29

अवहद्विनता कद्रूं सर्वांस्तान्गरुडोऽवहत् । रविसामीप्यगाः सर्पास्तत्करैराहतास्तदा

विनतेने कद्रूला वाहिले आणि गरुडाने ते सर्व सर्प वाहिले; परंतु सूर्याजवळ गेल्यावर ते सर्प त्याच्या किरणांनी आहत होऊन दग्ध झाले।

Verse 30

अस्तौषीद्वज्रिणं कद्रूः सुतानां तापशांतये । सर्वतापं जलासारैर्देवराजोऽप्यशामयत

पुत्रांचा दाह शांत व्हावा म्हणून कद्रूने वज्रधारी देवराज इंद्राची स्तुती केली. तेव्हा देवराजाने जलवृष्टी करून त्यांचा सर्व ताप शमविला।

Verse 31

नीयमानास्तदा सर्पा गरुडेन बलीयसा । गत्वा तं देशमचिरादवदन्विनतासुतम्

तेव्हा बलवान गरुडाने वाहून नेले जात असलेले सर्प लवकरच त्या देशी पोहोचून विनतेच्या पुत्राशी बोलले।

Verse 32

वयं द्वीपांतरं गंतुं सर्वे द्रष्टुं कृतत्वराः । वह त्वमस्मान्गरुड चेटीसुत ततः क्षणात्

आम्ही सर्वजण दुसऱ्या द्वीपखंडाला जाऊन ते पाहण्यास उतावळे आहोत. हे गरुड, चेटीपुत्रा, आम्हांला तत्क्षणीच वाहून ने.

Verse 33

ततो मातर मप्राक्षीद्विनतां गरुडो द्विजाः । अहं कस्माद्वहामीमांस्त्वं चेमां वहसे सदा

मग, हे द्विजांनो, गरुडाने आपल्या माता विनतेला विचारले—“मी यांना का वाहू? आणि तू हिचे ओझे सदैव का वाहतेस?”

Verse 34

चेटीपुत्रेति मामेते कि भणंति सरीसृपाः । सर्वमेतद्वद त्वं मे मातस्तत्त्वेन पृच्छतः

हे सरीसृप मला ‘चेटीपुत्र’ असे का म्हणतात? आई, मी विचारतो आहे—तू सत्याने हे सर्व मला सांग.

Verse 35

पृष्टैवं जननी तेन गरुडं प्राब्रवीत्सुतम् । भगिन्या क्रूरया पुत्र च्छलेनाहं पराजिता

त्याने असे विचारताच जननीने पुत्र गरुडास सांगितले— “वत्सा, माझ्या क्रूर भगिनीने कपटाने मला पराभूत केले आहे।”

Verse 36

तस्या दासी भवाम्यद्य चेटीपुत्रस्ततो भवान् । अतस्त्वं वहसे सर्पान्वहाम्येनामहं सदा

“आज मी तिची दासी झाले आहे; म्हणून तू दासीपुत्र ठरलास. त्यामुळे तुला सर्प वाहावे लागतील आणि मला सदैव तिलाच वाहावे लागेल।”

Verse 37

इत्यादि सर्ववृत्तांतमादितोऽस्मै न्यवेदयत् । अथ तां गरुडोऽवा दीन्मातरं विनतासुतः

अशा रीतीने तिने आरंभापासूनचा सर्व वृत्तांत त्याला सांगितला. तेव्हा विनतेचा पुत्र गरुड दुःखी मातेस म्हणाला.

Verse 38

अस्माद्दास्याद्विमोक्षार्थं किं कार्यं ते मयाधुना । इति पृष्टा सुतेनाथ विनता तमभाषत

“या दास्यातून तुझी मुक्ती व्हावी म्हणून आता मला काय करावे?”—असे पुत्राने विचारल्यावर विनतेने त्याला उत्तर दिले.

Verse 39

सर्पान्पृच्छस्व गरुड मम मातृविमोक्षणे । युष्माकं मातुः किं कार्यं मयेति वदताधुना

“हे गरुडा, माझ्या मुक्तीसाठी सर्पांना विचार—‘तुमच्या मातेसाठी मला काय करावे?’ ते आत्ताच सांगोत।”

Verse 40

इति मात्रा समुदितो गरुडः पन्नगान्प्रति । गत्वाऽपृच्छद्विज श्रेष्ठास्तेऽप्येनमवदंस्तदा

मातेच्या वचनाने प्रेरित होऊन गरुड नागांकडे गेला व त्यांना विचारू लागला; ते श्रेष्ठ द्विजही तेव्हा त्याला तत्काळ उत्तर देऊ लागले।

Verse 41

यदा हरिष्यसे शीघ्रं सुधां त्वममरालयात् । दास्यान्मुक्ता भवेन्माता वैनतेय तवाद्य हि

जेव्हा तू देवालयातून शीघ्र सुधा (अमृत) आणशील, तेव्हा—हे वैनतेय—तुझी माता आजच दास्यत्वातून मुक्त होईल।

Verse 42

ततो मातरमागम्य गरुडः प्रणतोऽब्रवीत् । सुधामंब ममानेतुं गच्छतो भक्ष्यमर्पय

मग गरुड मातेकडे येऊन नमस्कार करून म्हणाला—“आई, मी सुधा आणायला जातो; प्रवासासाठी मला भोजन दे.”

Verse 43

इतीरिता सुतं प्राह माता तं विनता सुतम् । समुद्रमध्ये वर्तंते शबराः कतिचित्सुत

असे ऐकून माता विनता पुत्राला म्हणाली—“बाळा, समुद्राच्या मध्यभागी काही शबर राहतात.”

Verse 44

तान्भक्षयित्वा शबरानमृतं त्वमिहानय । तत्र कश्चिद्द्विजः कामी शवरीसंगकौतुकी

“त्या शबरांना भक्षण करून अमृत इथे आण. तिथे एक कामी द्विजही आहे, जो शबरीच्या संगासाठी उत्सुक आहे.”

Verse 45

त्यज तं ब्राह्मणं कंठं दहंतं ब्रह्मतेजसा । पक्षादीनि तवांगानि पांतु देवा मरुन्मुखाः

तुझ्या कंठात असलेल्या त्या ब्राह्मणाला सोडून दे; तो ब्रह्मतेजाच्या ज्वाळेने तुला दग्ध करीत आहे. मरुतांच्या अग्रस्थानी असलेले देव तुझे पंख इत्यादी अवयव रक्षोत.

Verse 46

इति स्वमातुराशीर्भिर्गरुडो वर्धितो ययौ । शबरालयमभ्येत्य तस्य भक्षय तो मुखम्

अशा रीतीने मातृआशीर्वादांनी बळकट झालेला गरुड पुढे निघाला. शबरांच्या निवासस्थानी पोहोचून त्याने त्या ठिकाणचे मुख (प्रवेशद्वार) भक्षण करायला सुरुवात केली.

Verse 47

आवृतं प्राविशन्व्याधा वयांसीव दरीं गिरेः । अथ स ब्राह्मणोऽप्यागात्तत्कंठं मुनिपुंगवाः

आवरण करून ते व्याध (शिकारी) जसे पक्षी पर्वताच्या दरीत शिरतात तसे आत शिरले. मग तो ब्राह्मणही तेथे आला—त्या कंठात, हे मुनिश्रेष्ठा।

Verse 48

कण्ठं दहन्तं विप्रं तमुवाच विनतासुतः । विप्र पापोऽप्यवध्यो हि निर्याहि त्वमतो बहिः

कंठ दग्ध करणाऱ्या त्या ब्राह्मणाला विनतापुत्र म्हणाला—“हे विप्र, पापी असलास तरी तू अवध्य आहेस; म्हणून येथून बाहेर निघ.”

Verse 49

एवमुक्तस्तदा विप्रो गरुडं प्रत्यभाषत । किराती मम भार्यापि निर्गंतव्या मया सह

असे सांगितल्यावर त्या ब्राह्मणाने गरुडाला उत्तर दिले—“माझी किराती पत्नीही माझ्याबरोबरच बाहेर निघाली पाहिजे.”

Verse 50

एवमस्त्विति तं विप्रमुवाच पतगेश्वरः । ततः स गरुडो विप्रमुज्जगार सभार्यकम्

“एवमस्तु” असे म्हणून पक्षिराजाने त्या ब्राह्मणास सांगितले. मग गरुडाने त्या ब्राह्मणाला त्याच्या पत्नीसमवेत बाहेर काढून नेले.

Verse 51

विप्रोऽप्यभीप्सितान्देशान्निषाद्या सह निर्ययौ । शबरान्भक्षयित्वाऽथ गरुडः पक्षिणां वरः

विप्रही निषादी स्त्रीसह आपल्या इच्छित देशांकडे निघून गेला. मग पक्ष्यांतील श्रेष्ठ गरुडाने शबरांचा भक्षण केला.

Verse 52

आत्मनः पितरं वेगात्कश्यपं समुपेयिवान् । कुत्र यासीति तत्पृष्टो गरुडस्तम भाषत

तो वेगाने आपल्या पिता कश्यपाजवळ गेला. “कुठे जातोस?” असे विचारल्यावर गरुडाने त्यांना उत्तर दिले.

Verse 53

मातुर्दास्यविमोक्षाय सुधामाहर्तुमागमम् । बहून्किराताञ्जग्ध्वापि तृप्तिर्मम न जायते

“मातेला दास्यापासून मुक्त करण्यासाठी मी सुधा (अमृत) आणायला निघालो आहे. अनेक किरातांना भक्षूनही मला तृप्ती होत नाही.”

Verse 54

अपर्यंतक्षुधा ब्रह्मन्बाधते मामह र्निशम् । तन्निवृत्तिप्रदं भक्ष्यं ममार्पय तपोधन

“हे ब्राह्मण, अपरिमित भूक मला दिवस-रात्र छळते. हे तपोधन, ती भूक निवृत्त करणारे अन्न मला अर्पण करा.”

Verse 55

येनाहं शक्नुयां तात सुधामाहर्तुमोजसा । इतीरितः सुतं प्राह कश्यपो विनतोद्भवम्

असे म्हणताच कश्यप विनतेच्या पुत्रास म्हणाला— “तात, कोणत्या उपायाने मी बल व उत्साहयुक्त होऊन सुधा (अमृत) आणू शकेन?”

Verse 56

कश्यप उवाच । मुनिर्विभावसुर्नाम्ना पुरासीत्तस्य सानुजः । सुप्रतीक इति भ्राता तावुभौ वंशवैरिणौ

कश्यप म्हणाले— “पूर्वी विभावसु नावाचा एक मुनि होता. त्याचा धाकटा भाऊ सुप्रतीक नावाचा होता. ते दोघेही परंपरागत वैरी झाले.”

Verse 57

अन्योन्यं शेपतुर्विप्रा महाक्रोधसमाकुलौ । गजोऽभवत्सुप्रतीकः कूर्मोऽभूच्च विभावसुः

महाक्रोधाने व्याकुळ झालेले ते ब्राह्मण-मुनी परस्परांना शाप देऊ लागले. सुप्रतीक हत्ती झाला आणि विभावसु कासव झाला.

Verse 58

एवं वित्तविवादात्तौ शेपतुर्भ्रातरौ मिथः । गजः षड्यो जनोच्छ्रायो द्विगुणायामसंयुतः

अशा रीतीने धनविवादामुळे त्या दोन्ही भावांनी परस्परांना शाप दिला. तो हत्ती सहा योजन उंच आणि लांबीने त्याच्या दुप्पट होता.

Verse 59

कूर्मस्त्रियोजनोच्छ्रयो दशयोजनविस्तृतः । बद्धवैरावुभावेतौ सरस्यस्मिन्विहंगम

कासव तीन योजन उंच आणि दहा योजन पसरलेले होते. हे विहंगमा, वैराने बांधलेले ते दोघेही याच सरोवरात राहत होते.

Verse 60

पूर्ववैरमनुस्मृत्य युध्येते जेतुमिच्छया । उभौ तौ भक्षयित्वा त्वं सुधामाहर तृप्तिमान्

पूर्ववैऱ स्मरून ते दोघेही जिंकण्याच्या इच्छेने परस्पर युद्ध करीत आहेत। तू त्या दोघांनाही भक्षण करून तृप्त होऊन सुधा (अमृत) आण।

Verse 61

एवं पित्रेरितः पक्षी गत्वा तद्गजकच्छपौ । समुद्धत्य महाकायौ महाबलपराक्रमौ

अशा रीतीने पित्याच्या आज्ञेने तो पक्षी त्या गज व कच्छपाजवळ गेला आणि महाबल-पराक्रमयुक्त त्या विशाल देहधाऱ्यांना उचलून,

Verse 62

वहन्नखाभ्यां संतीर्थं विऌअंबाभिधमभ्यगात् । तत्रागतं समालोक्य पक्षिराजं द्विजोसमाः

नखांनी त्यांना वाहत तो ‘विळंबा’ नावाच्या पवित्र तीर्थास पोहोचला। तेथे पक्षिराज आलेला पाहून श्रेष्ठ द्विज,

Verse 63

तत्तीरजो महावृक्षो रोहिणाख्यो महोच्छ्रयः । वैनतेयमिदं प्राह महाबलपराक्रमम्

त्या तीरावर ‘रोहिणा’ नावाचा अत्युच्च असा महान वृक्ष होता. त्याने महाबल-पराक्रमयुक्त वैनतेयास हे वचन सांगितले:

Verse 64

एनामारुह मच्छाखां शतयोजनमायताम् । स्थित्वात्र गजकूर्मौ त्वं भक्षयस्व खगोत्तम

“माझ्या या शतयोजन विस्तारलेल्या फांदीवर चढ. येथे उभा राहून, हे खगोत्तम, गज व कूर्म—दोघांनाही भक्षण कर.”

Verse 65

इत्युक्तस्तरुणा पक्षी स तत्रास्ते मनोजवः । तद्भारात्सा तरोः शाखा भग्नाऽभूद्द्विजसत्तमाः

तरुणाने असे सांगितल्यावर मनोवेगासारखा पक्षी तेथेच बसला. त्याच्या भाराने वृक्षाची फांदी तुटली, हे द्विजश्रेष्ठांनो.

Verse 66

वालखिल्यमुनींस्तस्मिल्लंबमानानधोमुखान् । दृष्ट्वा तत्पातशंकावांस्तां शाखां गरुडोऽग्रहीत्

त्या फांदीवर अधोमुख लटकलेले वालखिल्य मुनी पाहून, ते पडतील या भीतीने गरुडाने ती फांदी धरली.

Verse 67

गजकूर्मो च तां शाखां गृहीत्वा यांतमं बरे । पिता तस्याब्रवीत्तत्र गरुडं विनतासुतम्

ती फांदी धरून हत्ती आणि कासवही आकाशात वाहून नेले जात होते. तेव्हा तेथे त्याच्या पित्याने विनतापुत्र गरुडाला सांगितले.

Verse 68

त्यजेमां निर्जने शैले शाखां तं विनतोद्भव । इत्युक्तः स तथा गत्वा शाखां निष्पुरुषे नगे

“हे विनतोद्भवा, ही फांदी निर्जन पर्वतावर टाक.” असे सांगितल्यावर तो तसाच जाऊन मनुष्यरहित डोंगरावर ती फांदी ठेवून आला.

Verse 69

विन्यस्याभक्षयत्पक्षी तौ तदा गजकच्छपौ । अथोत्पातः समभवत्तस्मिन्नवसरे दिवि

फांदी ठेवून त्या पक्ष्याने मग त्या दोघांना—हत्ती व कासवाला—भक्षण केले. त्याच वेळी आकाशात एक अशुभ उत्पात दिसून आला.

Verse 70

दृष्ट्वोत्पातं बलारातिः पप्रच्छ स्वपुरोहितम् । उत्पातकारणं जीव किमत्रेति पुनःपुनः । बृहस्पतिस्तदा शक्रं प्रोवाच द्विजसत्तमाः

उत्पात पाहून बलाराती इंद्राने आपल्या पुरोहितास वारंवार विचारले— “हे जीव (बृहस्पते), या अपशकुनाचे कारण काय?” तेव्हा बृहस्पतीने शक्रास सांगितले, हे द्विजश्रेष्ठ।

Verse 71

बृहस्पतिरुवाच । काश्यपो हि मुनिः पूर्वमयजत्क्रतुना हरे

बृहस्पती म्हणाले— हे हरि (इंद्रा), पूर्वी कश्यप मुनींनी क्रतुयज्ञ केला होता।

Verse 72

सर्वान्नृषीन्सुरान्सिद्धान्यक्षान्गंधर्वकिन्नरान् । यज्ञसंभारसिद्ध्यर्थं प्रेषयामास स द्विजाः

हे द्विजांनो, यज्ञसामग्री सिद्ध व्हावी म्हणून त्याने सर्व—ऋषी, देव, सिद्ध, यक्ष, गंधर्व व किन्नर—यांना पाठविले।

Verse 73

वालखिल्यान्ससंभारान्ह्रस्वानंगुष्ठमात्रकान् । मज्जतो गोष्पदजले दृष्ट्वा हसितवान्भवान्

यज्ञसामग्री घेऊन जाणारे अंगठ्याएवढे बुटके वालखिल्य गोखुराच्या खळग्यातील पाण्यात बुडताना दिसताच आपण (इंद्र) हसलात।

Verse 74

भवतावमताः क्रुद्धा वालखिल्यास्तदा हरे । जुहुवुर्यज्ञवह्नौ ते क्रोधेन ज्वलिताननाः

हे हरे, तुमच्या अवमानामुळे वालखिल्य क्रुद्ध झाले; क्रोधाने जळत्या मुखांनी त्यांनी यज्ञाग्नीत आहुती अर्पण केली।

Verse 75

देवेंद्रभयदः शत्रुः कश्यपस्य सुतोऽस्त्विति । तस्य पुत्रोऽद्य गरुडः सुधाहरणकौतुकी

“देवेंद्रास भय देणारा शत्रू कश्यपाचा पुत्र होवो”—असे पूर्वनियत वचन होते. आज त्याच पुत्राचा पुत्र गरुड अमृत हरण करण्यास उत्सुक होऊन प्रकट झाला आहे.

Verse 76

समागच्छति तद्धेतुरयमुत्पात आगतः । इत्युक्तः सोऽब्रवीदिंद्रो देवानग्निपुरोगमान्

“त्याचे कारण जवळ येत आहे—हा उत्पात प्रकट झाला आहे.” असे म्हटल्यावर, अग्नीला अग्रस्थानी ठेवून इंद्र देवांना म्हणाला.

Verse 77

सुधामाहर्तुमायाति पक्षी सा रक्ष्यतामिति । इतींद्रप्रेरिता देवा ररक्षुः सायुधाः सुधाम्

“तो पक्षी अमृत हरण करण्यास येत आहे—म्हणून त्याचे रक्षण करा.” इंद्राच्या प्रेरणेने देव शस्त्रसज्ज होऊन अमृताचे रक्षण करू लागले.

Verse 78

पक्षिराजस्तदाभ्यागाद्देवानायुधधारिणः । महाबलं ते गरुडं दृष्ट्वाऽकम्पंत वै सुराः

तेव्हा पक्षिराज गरुड शस्त्रधारी देवांपाशी येऊन पोहोचला. गरुडाचे महाबळ पाहून सुरगण खरोखरच थरथर कापू लागले.

Verse 79

गरुडस्य सुराणां च ततो युद्धमभून्महत् । अखंडि पक्षितुण्डेन भौवनोऽमृतपालकः

मग गरुड आणि देव यांच्यात महान युद्ध झाले. पक्ष्याच्या चोचीने गरुडाने अमृताचा रक्षक भौवन याला चिरडून टाकले.

Verse 80

तदा निजघ्नुगर्रुडं देवाः शस्त्रैरनेकशः । अतीव गरुडो देवैर्बाधितः शस्त्रपाणिभिः

तेव्हा देवांनी अनेक शस्त्रांनी गरुडावर पुन्हा पुन्हा प्रहार केला। शस्त्रधारी देवांनी बाधित होऊन तो गरुड अत्यंत पीडित झाला।

Verse 81

पक्षाभ्यामाक्षिपद्दूरे देवानग्निपुरोगमान् । तत्पक्षविक्षिता देवास्तदा परमकोपनाः

त्याने आपल्या पंखांनी अग्नि-प्रमुख देवांना दूर फेकून दिले। त्या पंखांच्या आघाताने विखुरलेले देव तेव्हा परम क्रोधाने संतप्त झाले।

Verse 82

नाराचान्भिंदि पालांश्च नानाशस्त्राणि चाक्षिपन् । ततस्तु गरुडो वेगाद्देवदृष्टिविलोपिनीम्

त्यांनी लोखंडी नाराच, भिंदिपाल आणि नानाविध शस्त्रे फेकली. तेव्हा गरुडाने महावेगाने अशी अंधारासारखी छाया उत्पन्न केली की देवांची दृष्टी लोप पावली.

Verse 83

धूलिमुत्थापयामास पक्षाभ्यां विनतासुतः वायुना । शमयामासुस्तान्पांसूंस्त्रिदशोत्तमाः

विनतेचा पुत्र गरुडाने पंखांनी वाऱ्याच्या वेगासह धूळ उडविली. तेव्हा त्रिदशांतील श्रेष्ठ देवांनी ती धूळ शांत करून बसविली.

Verse 84

रुद्रान्वसूंस्तथादित्यान्मरुतोऽन्यान्सुरांस्तथा । गरुडः पक्षतुंडाभ्यां व्यथितानकरोद्द्विजाः

हे द्विजांनो! गरुडाने रुद्र, वसू, आदित्य, मरुत तसेच इतर देवांनाही पंख व चोचीने प्रहार करून व्यथित केले.

Verse 85

पलायितेषु देवेषु सोऽद्राक्षीज्ज्वलनं पुरः । ज्वलंतं परितस्त्वग्निं शमापयितुमुद्ययौ

देव पळून गेल्यावर त्याने समोर प्रज्वलित अग्नी पाहिला. सर्व बाजूंनी ज्वाळांनी वेढला जाऊन तो त्या दावाग्नीला शांत करण्यास उद्यत झाला.

Verse 86

स सहस्रमुखो भूत्वा तैः पिबञ्छतशो नदीः । तमग्निं नाशयामास तैः पयोभिस्त्वरान्वितः

तो सहस्रमुख झाला आणि शेकडो नद्यांचे जल पिऊन टाकले. त्या पाण्याने त्वरेने त्याने ती अग्नी शांत करून नष्ट केली.

Verse 87

सितधारं भ्रमच्चक्रं सुधारक्षकमंतिके । दृष्ट्वा तदरिरंध्रेण संक्षिप्तांगोतराविशत्

उजळ धार असलेले फिरते चक्र—अमृताचे रक्षक—जवळ पाहून, त्याने देह संकुचित करून अर्‍यांमधील अरुंद फटीतून आत प्रवेश केला.

Verse 88

ततो ददर्श द्वौ सर्पो व्यक्तास्यौ भीषणाकृती । याभ्यां दृष्टोपि भस्म स्यात्तौ सर्पौ गरुडस्तदा

मग त्याने दोन सर्प पाहिले—तोंड उघडे, अत्यंत भीषण रूपाचे—ज्यांच्या नुसत्या दृष्टीनेही कोणी भस्म होईल. ते दोघे सर्प तेव्हा गरुडासमोर उभे राहिले.

Verse 89

आच्छिद्य पक्षतुंडाभ्यां गृहीत्वाऽमृतमुद्ययौ । यंत्रमुत्पाट्य चोद्यंतं गरुडं प्राह माधवः

पंख व चोच यांद्वारे त्यांना फाडून त्याने अमृत हस्तगत केले आणि उडू लागला. यंत्र उपटून उड्डाण करणाऱ्या गरुडाला तेव्हा माधव म्हणाला.

Verse 90

तव तुष्टोऽस्मि पक्षीश वरं वरय सुव्रत । अथ पक्षी तमाह स्म कमलानायकं हरिम्

हे पक्षिराज! मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; हे सुव्रत, वर माग. तेव्हा त्या पक्ष्याने कमलानायक हरिला असे म्हटले.

Verse 91

तवोपरि स्थितिर्मे स्यान्मा भूतां च जरामृती । तथास्त्विति हरिः प्राह वरं मद्व्रियतामिति

तो म्हणाला, “मी तुझ्या वर स्थित राहो; आणि मला जरा-मृत्यू येऊ नयेत.” हरि म्हणाले, “तथास्तु; आणि माझ्याकडूनही एक वर स्वीकार.”

Verse 92

इत्युक्तस्तं हरिः प्राह मम त्वं वाहनं भव । स्यंदनोपरि केतुश्च मम त्वं विनतासुत

असे ऐकून हरि त्याला म्हणाले, “तू माझे वाहन हो; आणि हे विनतासुता, माझ्या रथावर माझा ध्वजही हो.”

Verse 93

तथास्त्विति खगोप्याह कमलापतिमच्युतम् । हृतामृतं खगं श्रुत्वा तत आखंडलो जवात्

खगानेही कमलापती अच्युताला “तथास्तु” असे म्हटले. पक्ष्याने अमृत नेले हे ऐकून आखंडल (इंद्र) तत्काळ वेगाने निघाला.

Verse 94

अभिद्रुत्याशु कुलिशं पक्षे चिक्षेप पक्षिणः । ततो विहस्य गरुडः पाकशासनमब्रवीत्

धावून येऊन त्याने पक्ष्याच्या पंखावर त्वरेने वज्र फेकला. तेव्हा गरुड हसून पाकशासन (इंद्र) याला म्हणाला.

Verse 95

कुलिशस्य निपातान्मे न हरे कापि वेदना । सफलो वज्रपातस्ते भूयाच्च सुरनायक

तुझ्या वज्राच्या प्रहारानेही माझी वेदना कणभरही नाही हरपली। हे सुरनायक, तुझा हा वज्रपात आपल्या हेतूत खरोखर सफल होवो।

Verse 96

इतीरयन्पत्रमेकं व्यसृजत्पक्षतस्तदा । शोभनं पर्णमस्येति सुपर्ण इति सोभ वत्

असे म्हणत त्याने तेव्हा आपल्या पंखातून एक पिसारा खाली सोडला। तो पिसारा अत्यंत शोभन होता; म्हणून तो ‘सुपर्ण’—सुंदर पंखांचा—म्हणून प्रसिद्ध झाला।

Verse 97

तस्मिन्सुपर्णे हेमाभे सर्वे विस्मयमाययुः । ततस्तु गरुडः शक्रमब्रवीद्द्विजपुंगवाः

तो सुपर्ण सुवर्णासारखा तेजस्वी झाला तेव्हा सर्वजण विस्मयचकित झाले। मग गरुडाने शक्र (इंद्र) यास म्हटले, हे द्विजश्रेष्ठ।

Verse 98

भवता साकमखिलं जगदेतच्चराचरम् । देवेंद्र सततं वोढुममोघा शक्तिरस्ति मे

हे देवेन्द्र, तुझ्यासह मला अशी अमोघ शक्ती आहे की हे संपूर्ण चराचर जगत मी सतत वाहून नेऊ शकतो।

Verse 99

नाखण्डलसहस्रं मे रणे लभ्यं हरे भवेत् । इति ब्रुवाणं गरुडमब्रवीत्पाकशासनः

हे हरि, रणांगणात माझ्यासमोर हजार इंद्रही पुरे पडणार नाहीत। असे म्हणणाऱ्या गरुडाला पाकशासन (इंद्र) उत्तर देऊ लागला।

Verse 100

किं तेऽमृतेन कार्यं स्याद्दीयताममृतं मम । इमां सुधां भवान्दद्याद्येभ्यो हि विनतोद्भव

तुला अमृताची काय गरज? ते अमृत मला दे. हे विनतापुत्रा! ही सुधा ज्या लोकांसाठी तू आणली आहेस, त्यांनाच तू ती दे.

Verse 110

मुक्ता तदैव विनता दासीभावाद्द्विजोत्तमाः । सर्पास्तेऽमृतभक्षार्थं स्नातुं सर्वे ययुस्तदा

हे द्विजोत्तमा! त्याच क्षणी विनता दासीभावातून मुक्त झाली. मग ते सर्व सर्प अमृतभक्षणाच्या हेतूने स्नानास गेले.

Verse 120

स्तेयी सुरापी विज्ञेयो गुरुदाररतश्च सः । संसर्गदोषदुष्टश्च मुनिभिः परिकीर्त्यते

तो चोर व मद्यपायी म्हणून ओळखला जावा; आणि जो गुरुपत्नीवर आसक्त असतो, तोही कुसंगदोषाने दूषित आहे असे मुनी सांगतात.

Verse 130

अज्ञानान्मुग्धया पापं कद्र्वा यदधुना कृतम् । क्षंतुमर्हसि तत्सर्वं दयाशीला हि साधवः

अज्ञानाने मोहग्रस्त कद्रूने जे पाप आत्ता केले आहे, ते सर्व तू क्षमा कर; कारण साधु स्वभावतः दयाळू असतात.

Verse 140

उपोष्य त्रिदिनं सस्नौ तस्मिन्क्षीरसरोजले । चतुर्थे दिवसे तस्यां कुर्वत्यां स्नानमादरात् । अदेहा व्योमगावाणी समुत्तस्थौ द्विजोत्तमाः

तीन दिवस उपवास करून तिने त्या क्षीर-सरोज-जलात स्नान केले. चौथ्या दिवशी ती भक्तिभावाने स्नान करीत असता, हे द्विजोत्तमा, आकाशातून एक अशरीरी वाणी प्रकट झाली.

Verse 150

यः पठेदिममध्यायं क्षीरकुंडप्रशंसनम् । गोसहस्रप्रदातॄणां प्राप्नोत्यविकलं फलम्

जो क्षीरकुंडाची स्तुती करणारा हा अध्याय पठण करतो, तो गोसहस्र दान करणाऱ्यांचे अविकल, संपूर्ण पुण्यफळ प्राप्त करतो।