Adhyaya 6
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—देवीपुर/देवीपत्तन नेमके कुठे आहे आणि पूज्य चक्रतीर्थाची मर्यादा किती, विशेषतः सेतूमूळाजवळ जिथे यात्रेकरू स्नान करतात. सूत ही कथा श्रोते-पाठकांना पावन करणारी आहे असे सांगून, रामाने दगडांनी सेतुबांधणीचा आरंभ केला त्या पवित्र परिसरातच देवीपुराचे स्थान निश्चित करतात. यानंतर देवीकथा उलगडते. देवासुर संग्रामात दुःखी झालेली दिती, देवांना आव्हान देणारा पुत्र मिळावा म्हणून आपल्या कन्येला कठोर तपश्चर्येस प्रवृत्त करते. सुपार्श्व ऋषी वर देऊन भावी पुत्र महिषाचे वर्णन करतात—महिषमुख, परंतु मानवदेहधारी, जो इंद्रादी देवांना पीडा देईल. महिष सामर्थ्यवान होऊन असुरनायकांना एकत्र करतो व दीर्घ युद्ध करून देवांना त्यांच्या पदांपासून दूर करतो; देव मग ब्रह्माकडे शरण जातात. ब्रह्मा विष्णू व शिवांकडे जातो; त्यांच्या क्रोधातून आणि अनेक देवांच्या तेजाच्या संयोगातून तेजोमयी देवी दुर्गा प्रकट होते—तिच्या अंगांगांत देवशक्तींचे अधिष्ठान स्पष्ट केले आहे. देव तिला आयुधे व अलंकार देतात; तिच्या गर्जनेने विश्व कंपित होते. युद्धात दुर्गा व तिचे गण महिषाची विशाल सेना व मंत्री यांचा संहार करतात; तिच्या प्रभावाने देवांना पुन्हा धैर्य प्राप्त होते. अशा रीतीने तीर्थभूगोल, दैवी शक्ती, विश्वव्यवस्था आणि पुराणश्रवणाचे पावन फल यांचा संगम या अध्यायात दिसतो.
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । द्वैपायनविनेय त्वं सूत पौराणिकोत्तम । देवीपत्तनपर्यंतं चक्रतीर्थमनुत्तमम्
ऋषी म्हणाले—हे द्वैपायनांचे शिष्य सूत, पुराणज्ञांमध्ये श्रेष्ठ! देवीपत्तनपर्यंत पसरलेल्या त्या अनुपम चक्रतीर्थाचे वर्णन कर।
Verse 2
इत्यब्रवीः पुरास्माकमतः पृच्छाम किंचन । देवीपुरं हि तत्कुत्र यदन्तं चक्रतीर्थकम्
तुम्ही पूर्वी आम्हाला असे सांगितले होते; म्हणून आम्ही विचारतो—चक्रतीर्थाचा अंत जिथे होतो ते देवीपुर नेमके कुठे आहे?
Verse 3
देवीपत्तन मित्याख्या कथं तस्याभवत्तथा । श्रीरामसेतुमूले च स्नातानां पापिनामपिः
त्याला ‘देवीपत्तन’ हे नाव कसे पडले? आणि श्रीरामसेतूच्या मुळाशी स्नान करणाऱ्यांना—पापी असले तरी—काय फल मिळते?
Verse 4
कीदृशं वा भवेत्पुण्यं चक्रतीर्थे तथैव च । एतच्चान्यान्विशे षांश्च ब्रूहि पौराणिकोत्तम
चक्रतीर्थात कोणत्या प्रकारचे पुण्य मिळते? हे आणि इतरही विशेष गोष्टी सांग, हे पुराणज्ञांमध्ये श्रेष्ठ।
Verse 5
श्रीसूत उवाच । सर्वमेतत्प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुंगवाः । पठतां शृण्वतां चैतदाख्यानं पापनाश नम्
श्रीसूत म्हणाले—हे सर्व मी सांगतो; हे मुनिश्रेष्ठांनो, सावधपणे ऐका। या आख्यानाचे पठण करणारे व ऐकणारे यांचे पाप नष्ट होते।
Verse 6
यत्र पाषाणनवकं स्थापयित्वा रघूद्वहः । बबन्ध प्रथमं सेतुं समुद्रे मैथिलीपतिः
ज्या ठिकाणी नऊ दगड प्रथम ठेवून रघुकुलश्रेष्ठ, मैथिलीचा स्वामी यांनी समुद्रात पहिला सेतू बांधला।
Verse 7
देवीपुरं तु तत्रैव यदन्तं चक्रतीर्थकम् । देवीपत्तनमित्याख्या यथा तस्य समागता
तेथेच देवीपुर आहे—जिथे चक्रतीर्थाचा अंत होतो. ‘देवीपत्तन’ हे नाव त्याला कसे प्राप्त झाले, ते मी सांगतो.
Verse 8
तद्ब्रवीमि मुनिश्रेष्ठाः शृणुध्वं श्रद्धया सह । पुरा देवासुरे युद्धे देवैर्नाशितपुत्रिणी । दितिः प्रोवाच तनयामात्मनः शोकमोहिता
हे मुनिश्रेष्ठांनो, ते मी सांगतो—श्रद्धेने ऐका. पूर्वी देव-दानव युद्धात देवांनी तिचे पुत्र नष्ट केल्याने पुत्रवंचिता दिती शोकाने व्याकुळ होऊन आपल्या कन्येला म्हणाली.
Verse 9
दितिरुवाच । याहि पुत्रि तपः कर्तुं तपोवनमनुत्तमम्
दिती म्हणाली—मुली, तप करण्यासाठी त्या अनुपम तपोवनात जा.
Verse 10
पुत्रार्थं तव सुश्रोणि नियता नियतेन्द्रिया । इन्द्रादयो न शिष्येरन्येन पुत्रेण वै सुराः
हे सुश्रोणि! पुत्रप्राप्तीसाठी तू नियमशील राहा व इंद्रियसंयम कर. कारण इंद्रादि देवगण अन्य कोणत्याही पुत्रामुळे वश होणार नाहीत.
Verse 11
उदिता तनया चैवं जनन्या तां प्रणम्य सा । स्वीकृत्य माहिषं रूपं वनं पञ्चाग्निमध्यगा
असा उपदेश मिळताच कन्येने मातेला प्रणाम केला. मग तिने म्हशीचे रूप धारण करून वनात प्रवेश केला आणि पंचाग्नीच्या मध्यभागी उभे राहण्याचे घोर व्रत आरंभिले.
Verse 12
तपोऽतप्यत सा घोरं तेन लोकाश्चकंपिरे । तस्यां तपः प्रकुर्वंत्यां त्रिलोक्यासीद्भयातुरा
तिने घोर तप केले; त्यामुळे लोक थरथर कापले. तिचे तप चालू राहिल्याने त्रैलोक्य भयाने व्याकुळ झाले.
Verse 13
इन्द्रादयः सुर गणा मोहमापुर्द्विजोत्तमाः । सुपार्श्वस्तपसा तस्या मुनिः क्षुब्धोऽवदत्तु ताम्
हे द्विजोत्तम! इंद्रादि देवगण मोहग्रस्त झाले. तिच्या तपाने क्षुब्ध झालेला सुपार्श्व मुनी तिला म्हणाला.
Verse 14
सुपार्श्व उवाच । परितुष्टोऽस्मि सुश्रोणि पुत्रस्तव भविष्यति । मुखेन महिषाकारो वपुषा नररूपवान्
सुपार्श्व म्हणाले—हे सुश्रोणि! मी संतुष्ट आहे; तुला पुत्र होईल. मुखाने तो महिषाकार असेल, पण देहाने नररूपवान असेल.
Verse 15
महिषो नामपुत्रस्ते भविष्यत्यतिवीर्यवान् । पीडयिष्यति यः स्वर्गं देवेन्द्रं च ससैनिकम्
तुझा पुत्र ‘महिष’ या नावाने अतिशय पराक्रमी होईल. तो स्वर्गाला आणि सैन्यासह देवेन्द्र इंद्रालाही पीडा देईल.
Verse 16
सुपार्श्वस्त्वेवमुक्त्वा तां विनिवार्य तपस्तथा । आगच्छदात्मनो लोकमनुनीय तपस्विनीम्
असे बोलून सुपार्श्वाने तिला त्या तपश्चर्येतून परावृत्त केले. तपस्विनीला शांत करून तो आपल्या लोकाला निघून गेला.
Verse 17
अथ जज्ञे स महिषो यथोक्तं ब्रह्मणा पुरा । व्यवर्द्धत महावीर्यः पर्वणीव महोदधिः
मग ब्रह्माने पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे महिषाचा जन्म झाला. तो महापराक्रमी पौर्णिमेच्या भरतीसारखा समुद्राप्रमाणे वाढत गेला.
Verse 18
ततः पुत्रो विप्रचित्तेर्विद्युन्माल्यसुराग्रणीः । अन्येऽप्यसुरवर्यास्ते संति ये भूतले द्विजाः
त्यानंतर विप्रचित्तीचा पुत्र, असुरांमध्ये अग्रणी विद्युन्माली, तसेच भूमीवर असलेले इतर श्रेष्ठ असुरही (तेथे आले).
Verse 19
ते सर्वे महिषस्यास्य श्रुत्वा दत्तवरं मुदा । समागम्य मुनिश्रेष्ठाः प्रावदन्महिषासुरम्
या महिषाला वरदान मिळाले आहे असे ऐकून ते सर्व आनंदित झाले. ते एकत्र येऊन महिषासुराशी स्तुतिपर वचनांनी बोलले.
Verse 20
स्वर्गाधिपत्यमस्माकं पूर्व मसीन्महामते । देवैर्विष्णुं समाश्रित्य राज्यं नो हृतमोजसा
हे महामते! पूर्वी स्वर्गाधिपत्य आमचेच होते; परंतु देवांनी विष्णूचा आश्रय घेऊन आपल्या बळाने आमचे राज्य हिरावून घेतले।
Verse 21
तद्राज्यमानय वलादस्माकं महिषासुर । वीर्यं प्रकटयस्वाद्य प्रभावमपि चात्मनः
म्हणून, हे महिषासुर! ते राज्य आमच्यासाठी बळाने परत आण; आज तुझे शौर्य आणि स्वतःची शक्ती-प्रभा पूर्णपणे प्रकट कर।
Verse 22
अतुल्यबलवीर्यस्त्वं ब्रह्मदत्तवरोद्धतः । पुलोमजापतिं युद्धे जहि देवगणैः सह
तू अतुल बळ व पराक्रमाने युक्त असून ब्रह्माने दिलेल्या वराने गर्वित आहेस; युद्धात पुलोमजेचा पति इंद्र याला देवगणांसह ठार कर।
Verse 23
दनुजैरेवमुक्तोऽसौ योद्धुकामोऽमरैः सह । महा वीर्योऽथ महिषः प्रययावमरावतीम्
दनुजांनी असे म्हटल्यावर तो महावीर्य महिष, अमरांशी युद्ध करण्यास उत्सुक होऊन, अमरावतीकडे निघाला।
Verse 24
देवानामसुराणां च संवत्सरशतं रणम् । पुरा बभूव विप्रेंद्रास्तुमुलं रोमहर्षणम्
हे विप्रेंद्र! प्राचीन काळी देव आणि असुर यांचे रण शंभर वर्षे चालले—अत्यंत तुफान व अंगावर शहारे आणणारे।
Verse 25
देववृन्दं ततो भी त्या पुरस्कृत्य पुरन्दरम् । कांदिशीकमभूद्विप्रा ब्रह्माणं च ययौ तदा
तेव्हा, हे विप्रांनो, देववृंद भयाने पुरंदर (इंद्र) यास पुढे करून व्याकुळ झाले आणि तत्काळ ब्रह्मदेवांकडे गेले।
Verse 26
ब्रह्मा तानमरासर्वान्समादाय ययौ पुनः । नारायणशिवौ यत्र वर्तेते विश्वपालकौ
ब्रह्मदेवांनी त्या सर्व देवांना बरोबर घेऊन पुन्हा तेथे प्रस्थान केले, जिथे विश्वपालक नारायण आणि शिव विराजमान होते।
Verse 27
तत्र गत्वा नमस्कृत्य स्तुत्वा स्तोत्रैरनेकशः । ब्रह्मा निवेदयामास महिषासुरचेष्टितम्
तेथे जाऊन ब्रह्मदेवांनी नमस्कार केला, अनेक स्तोत्रांनी वारंवार स्तुती केली आणि मग महिषासुराच्या दुष्कृत्यांचे निवेदन केले।
Verse 28
सुराणामसुरैः पीडां देवयोः शंभुकृष्णयोः । इंद्राग्नियमसूर्येंदुकुबेरवरुणादिकान्
त्यांनी असुरांनी देवांवर केलेल्या पीडेचे वर्णन केले आणि शंभू व कृष्ण यांच्या अधीन असलेल्या इंद्र, अग्नी, यम, सूर्य, चंद्र, कुबेर, वरुण इत्यादी देवांना त्यांच्या अधिकारपदांवरून दूर केले असल्याचे सांगितले।
Verse 29
निराकृत्याधिकारेषु तेषां तिष्ठत्ययं स्वयम् । अन्येषां देववृंदानामधिकारेपि तिष्ठति
त्यांना त्यांच्या अधिकारपदांवरून हाकलून देऊन तो स्वतःच त्या सामर्थ्यांत प्रतिष्ठित झाला आहे; तसेच इतर देववृंदांच्या अधिकारपदांवरही तोच बसला आहे।
Verse 30
निरस्तं देववृंदं तत्स्वर्लोकादवनीतले । मनुष्यवद्विचरते महिषासुरबाधितम्
हाकललेले देववृंद स्वर्गलोकातून पृथ्वीवर कोसळले। महिषासुराच्या छळाने ते मनुष्यांसारखे भटकू लागले।
Verse 31
एतज्ज्ञापयितुं देवौ युवयोरहमागतः । सार्द्धं देव गणैरत्र रक्षतं तान्समागतान्
हे दोन देवांनो, हे कळविण्यासाठी मी तुमच्याकडे आलो आहे. येथे जमलेल्या देवगणांसह मिळून त्यांचे रक्षण करा.
Verse 32
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा रमेश्वरमहेश्वरौ । कोपात्करालवदनौ दुष्प्रेक्ष्यौ तौ बभूवतुः
ब्रह्माचे वचन ऐकून रमेश्वर व महेश्वर क्रोधाने पेटले. त्यांचे मुख विकराळ झाले आणि ते पाहण्यासही भयावह भासले.
Verse 33
अत्यन्तकोपज्वलितान्मुखाद्विष्णोरथ द्विजाः । निश्चक्राम महत्तेजः शंभोः स्रष्टुस्तथैव च
हे द्विजांनो, अत्यंत क्रोधाने ज्वलित विष्णूच्या मुखातून महान तेज प्रकट झाले; तसेच शंभू व स्रष्टा ब्रह्म्यापासूनही.
Verse 34
अपरेषां सुराणां च देहादिंद्रशरीरतः । तेजः समुदभूत्क्रूरं तदेकं समजायत
इतर देवांच्या देहांतून आणि इंद्राच्या देहातूनही क्रूर तेज उत्पन्न झाले; आणि ते तेज एकच महापिंड बनले.
Verse 35
तेषां तु तेजसां राशिर्ज्वलत्पर्वतसंनिभः । ददृशे देववृंदैस्तैर्ज्वालाव्याप्तदिगंतरः
त्यांच्या तेजांचा तो राशी ज्वलंत पर्वतासारखा दिसला; देववृंदांनी तो पाहिला, ज्याच्या ज्वाळांनी सर्व दिशांमधील अंतर व्यापून टाकले होते।
Verse 36
तेजसां समुदायोऽसौ नारी काचि दभूत्तदा । शिवतेजो मुखमभूद्विष्णुतेजो भुजौ द्विजाः
तेजांचा तो समुदाय तेव्हा एका स्त्रीरूपात परिणत झाला; हे द्विजांनो, शिवतेज तिचे मुख झाले आणि विष्णुतेज तिचे भुजाद्वय झाले।
Verse 37
ब्रह्मतेजस्तु चरणौ मध्यमैंद्रेण तेजसा । यमस्य तेजसा केशाः कुचौ चंद्रस्य तेजसा
ब्रह्मतेज तिचे चरण झाले, आणि इंद्रतेजाने तिची कटि घडली; यमतेजाने केश झाले, व चंद्रतेजाने तिचे कुच घडले।
Verse 38
जंघोरू कल्पितौ विप्रा वरुणस्य तु तेजसा । नितंबः पृथिवीतेजः पादांगुल्योऽर्कतेजसा
हे विप्रांनो, वरुणतेजाने तिच्या जंघा व ऊरू घडल्या; पृथिवीतेजाने नितंब झाले, आणि अर्कतेजाने पायांची बोटे झाली।
Verse 39
करांगुल्यो वसूनां च तेजसा कल्पितास्तथा । कुबेरतेजसा विप्रा नासिकापरिकल्पिता
तसेच वसूंंच्या तेजाने तिच्या हातांची बोटे घडली; आणि हे विप्रांनो, कुबेरतेजाने तिची नासिका रचली गेली।
Verse 40
नवप्रजापतीनां च तेजसा दंतपंक्तयः । चक्षुर्द्वयं समजनि हव्यवाहनतेजसा
नव प्रजापतींच्या तेजाने तिच्या दातांच्या पंक्ती निर्माण झाल्या; आणि हव्यवाहन (अग्नी)च्या प्रखर तेजाने तिचे दोन्ही नेत्र उत्पन्न झाले।
Verse 41
उभे संध्ये भ्रुवौ जाते श्रवणे वायुतेजसा । इतरेषां च देवानां तेजोभिरतिदारुणैः
उभ्या संध्यांनी तिच्या भुवया झाल्या; वायूच्या तेजाने तिचे कान निर्माण झाले; आणि इतर देवतांच्या अतिभयंकर तेजांनी तिचे उरलेले अवयव उत्पन्न झाले।
Verse 42
कृतान्यावयवा नारी दुर्गा परमभास्वरा । बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः
अशा रीतीने सर्व अवयवांनी युक्त ती नारी—परम तेजस्विनी दुर्गा—देव आणि असुर सर्वांनाही अत्यंत दुर्धर्ष झाली।
Verse 43
सर्ववृंदारकानीकतेजःसंघसमुद्भवा । तां दृष्ट्वा प्रीतिमापुस्ते देवा महिषबाधिताः
सर्व देवगणांच्या तेजसमूहातून उत्पन्न झालेल्या तिला पाहून, महिषासुराने पीडित झालेले ते देव आनंदित झाले।
Verse 44
ततो रुद्रा दयो देवा विनिष्कृष्यायुधान्निजात् । आयुधानि ददुस्तस्यै शूलादीनि द्विजोत्तमाः
मग रुद्र इत्यादी देवांनी आपापली आयुधे काढून तिला अर्पण केली—त्रिशूळ इत्यादी, हे द्विजोत्तमा।
Verse 45
भूषणानि ददुस्तस्यै वस्त्रमाल्यानि चंदनम् । सापि देवी तदा वस्त्रैर्भूषणैश्चंदनादिभिः
त्यांनी तिला भूषणे, वस्त्रे, माळा व चंदन अर्पण केले. तेव्हा ती देवीही वस्त्र-भूषण व चंदनादिंनी अलंकृत झाली.
Verse 46
कुसुमैरायुधैर्हारैर्भूषिता परिचारकैः । साट्टहासं प्रमुंचंती भैरवी भैरवस्वना
परिचारकांनी तिला पुष्पे, आयुधे व हारांनी भूषित केले. भैरवस्वर असलेली भैरवी अट्टहास करीत गजरली.
Verse 47
ननाद कंपयतीव रोदसी देवसेविता । देव्या भैरवनादेन चचाल सकलं जगत्
देवांनी सेविलेली ती जणू द्यावा-पृथ्वी कंपित करीत आहे असे गर्जली. देवीच्या भैरवनादाने सारे जग हलले.
Verse 49
सिंहवाहनमारूढां देवीं ताममरास्तदा । मुनयः सिद्धगंधर्वास्तुष्टुवुर्जयश ब्दतः
तेव्हा अमरांनी त्या देवीला सिंहवाहनावर आरूढ झालेली पाहिली. मुनि, सिद्ध व गंधर्वांनी ‘जय’ शब्दांनी तिची स्तुती केली.
Verse 50
महिषोऽपि महाक्रोधात्समुद्यत महायुधः । तं शब्दमवलक्ष्याथ ययावसुरसंवृतः
महिषही महाक्रोधाने महायुधे उचलून सज्ज झाला. तो शब्द ओळखून तो असुरांनी वेढलेला पुढे निघाला.
Verse 51
व्यलोकयत्ततो देवीं तेजोव्याप्तजगत्त्रयीम् । सायुधानंतबाह्वाढयां नादकंपितभूतलाम्
तेव्हा त्याने देवीचे दर्शन घेतले—जिचे तेज त्रैलोक्यात व्यापले होते; जी आयुधांनी सुसज्ज, अनंत बलवान भुजांनी युक्त, आणि जिच्या नादाने भूमी कंपित झाली।
Verse 52
क्षोभिताशेषशेषादिमहानागपरंपराम् । विलोक्य देवीमसुराः समनह्यन्नुदायुधाः
जिच्या प्रभावाने शेषादि महानागांची अखंड परंपराही क्षोभली—अशी देवी पाहून असुरांनी आयुधे उचलली आणि रणासाठी सज्ज झाले।
Verse 53
ततो देव्या तया सार्द्धमसुराणामभूद्रणः । अस्त्रैः शस्त्रैः शरैश्चक्रैर्गदाभिर्मुसलैरपि
मग त्या देवीसह असुरांचे घोर रण माजले—अस्त्रे-शस्त्रे, बाण, चक्र, गदा आणि मुसळ यांनीही।
Verse 54
गजाश्वरथपादातैरसंख्येयैर्महावलः । महिषो युयुधे तत्र देव्या साकमरिंदमः
तेथे हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ यांच्या असंख्य महाबलांमध्ये, अरिंदम महिषाने देवीसह युद्ध केले।
Verse 55
लक्षको टिसहस्राणि प्रधानासुरयूथपाः । एकैकस्य तु सेनायास्तेषां संख्या न विद्यते
असुरदलांचे प्रधान यूथपती लक्ष, कोटी व सहस्र संख्येने होते; पण त्यांपैकी प्रत्येकाच्या सेनेची संख्या मोजता येत नव्हती।
Verse 56
ते सर्वे युगपद्देवीं शस्त्रैरावव्रुरोजसा । सापि देवी ततो भीमा दैत्यमुक्तास्त्रसंचयम्
ते सर्वजण एकाच वेळी प्रचंड वेगाने शस्त्रांसह देवीला वेढू लागले। तेव्हा ती भीषण देवीने दैत्यांनी सोडलेल्या अस्त्रांचा संचय छिन्नभिन्न केला।
Verse 57
बिभेद लीलया बाणैः स्वकार्मुकविनिःसृतैः । ससर्ज दैत्यकायेषु बाणपूगान्यनेकशः
तिने आपल्या धनुषातून सुटलेल्या बाणांनी लीलया त्यांना भेदले; आणि दैत्यांच्या देहांत वारंवार असंख्य बाणांचे पूग सोडले।
Verse 58
देव्याश्रयबला द्देवा निर्भया दैत्ययूथपैः । युयुधुः संयुगे शस्त्रैरस्त्रैरप्यायुधांतरैः
देवीचा आश्रय घेऊन बलवान झालेले देव निर्भय होऊन दैत्ययूथपतींशी रणांगणात शस्त्रे, अस्त्रे व अन्य आयुधांनी युद्ध करू लागले।
Verse 59
ततो देवा बलोत्सिक्ता देवीशक्त्युपबृंहिताः । निःशेषमसुरान्सर्वानायु धैर्निरमूलयन्
मग देवीच्या शक्तीने पुष्ट होऊन बलात उन्मत्त झालेल्या देवांनी आपल्या आयुधांनी सर्व असुरांना निःशेष उखडून टाकले।
Verse 60
स्वसैन्ये तु क्षयं याते संक्षुब्धो महिषासुरः । चापमादाय वेगेन विकृष्य च महास्वनम्
आपले सैन्य नष्ट झाल्यावर महिषासुर संतप्त होऊन क्रोधाने खवळला; त्याने धनुष्य उचलून वेगाने प्रत्यंचा ओढली आणि मोठा घुमणारा टंकार झाला।
Verse 61
संधाय मुमुचे बाणान्देव सैन्येषु भूसुराः । इंद्रे तु दशसाहस्रं यमे पंचसहस्रकम्
लक्ष्य साधून भूसुरांनी देवसेनेवर बाणवृष्टी सोडली—इंद्रावर दहा सहस्र, आणि यमावर पाच सहस्र बाण।
Verse 62
वरुणे चाष्टसाहस्रं कुबेरे षट्सहस्रकम् । सूर्ये चंद्रे च वह्नौ च वायौ वसुषु चाश्विनोः
वरुणावर आठ सहस्र, कुबेरावर सहा सहस्र; तसेच सूर्य, चंद्र, अग्नी, वायू, वसू आणि अश्विनीकुमारांवरही बाण सोडले गेले।
Verse 63
अन्येष्वपि च देवेषु महिषो दानवेश्वरः । प्रत्येकमयुतं बाणान्मुमुचे बलिनां वरः
इतर देवांवरही दानवेश्वर महिषाने—बलवानांत श्रेष्ठ—प्रत्येकावर दहा हजार बाण सोडले।
Verse 64
पलायंते ततो देवा महिषासुरमर्द्दिताः । देवीं शरणमाजग्मुस्त्राहित्राहीतिवादिनः
मग महिषासुराने मर्दित झालेले देव पळू लागले आणि ‘त्राही त्राही’ असे म्हणत देवीच्या शरणास गेले।
Verse 65
ततो देवी गणान्स्वस्य भूतवेतालकादिकान् । यूयं नाशयत क्षिप्रमासुरं बलमित्यशात्
त्यानंतर देवीने आपल्या गणांना—भूत, वेताळ इत्यादींना—आज्ञा केली: ‘तुम्ही सर्वांनी त्वरेने असुरसेनेचा नाश करा।’
Verse 66
अहं तु महिषं युद्धे योधयामि वलोद्धतम् । ततो देव्या गणैः सर्वमासुरं क्षतमाशु वै
मी युद्धात बलोन्मत्त महिषाशी लढेन. मग देवीच्या गणांनी संपूर्ण आसुरी सेना त्वरेने छिन्नभिन्न केली.
Verse 67
ततः सैन्यं क्षयं नीते गणै र्देवीप्रचोदितैः । योद्धुकामः स महिषो गणैः साकं व्यतिष्ठत
मग देवीने प्रेरित केलेल्या गणांनी सैन्याचा संहार केला. युद्धास उत्सुक तो महिष त्या गणांसमोर ठाम उभा राहिला.
Verse 68
अत्रांतरे महानादः सुचक्षुश्च महाहनुः । महाचंडो महाभक्षो महोदरम होत्कटौ
इतक्यात महानाद, सुचक्षु आणि महाहनु प्रकट झाले; तसेच महाचंड, महाभक्ष आणि भयंकर जोडी महोदर व महोत्कटही आली.
Verse 69
पञ्चास्यः पादचूडश्च बहुनेत्रः प्रबाहुकः । एकाक्षस्त्वेकपादश्च बहुपादोऽप्यपादकः
पञ्चास्य व पादचूड, बहुनेत्र व प्रबाहुक; एकाक्ष व एकपाद; तसेच बहुपाद आणि अगदी अपादकही होते.
Verse 70
एते चान्ये च बहवो महिषासुर मंत्रिणः । योद्धुकामा रणे देव्याः पुरतस्त्ववतस्थिरे
हे आणि इतरही अनेक—महिषासुराचे मंत्री—युद्धास उत्सुक होऊन रणांगणात देवीसमोर उभे राहिले.
Verse 71
सिंहं वाहनमारुह्य ततो देवी मनोजवम् । प्रलयांबुदनिर्घोषं चापमादाय भैरवम्
मग देवी मनोजव वेगाने सिंहवाहनावर आरूढ झाली आणि प्रलयकाळच्या मेघगर्जनेसारखा भैरव धनुष्य हाती घेतला।
Verse 72
विस्फोट्य मुमुचे बाणान्वज्रवेगसमान्युधि । दशलक्षगजैश्चापि शतलक्षैश्च वाजिभिः
युद्धात देवीने विस्फोटासारखा नाद करून वज्रवेगासमान वेगवान बाण सोडले—दशलक्ष हत्ती व शतलक्ष घोड्यांच्या सैन्यावर।
Verse 73
शतलक्षै रथैश्चापि लक्षायुतपदातिभिः । युक्तो महाहनुर्दैत्यो देव्या युधि निपातितः
शतलक्ष रथ व लक्षायुत पायदळ असूनही महाहनु दैत्याला देवीने रणांगणात पाडले।
Verse 74
सैन्ये च तस्य निहता देव्या बाणैर्द्विजोत्तमाः । लक्षकोटिसहस्राणि प्रधानासुरनायकाः
हे द्विजोत्तमा! त्याच्या सैन्यात देवीच्या बाणांनी असुरांचे प्रधान नायक लक्ष-कोटी-सहस्र संख्येने ठार झाले।
Verse 75
महिषस्य हि विद्यन्ते महाबलपराक्रमाः । एकैकस्य प्रधानस्य चतुरङ्गबलं तथा
महिषाकडे महाबल-पराक्रमशाली प्रधान सेनापती होते; आणि प्रत्येक प्रधानाकडेही तसाच चतुरंग दल असे।
Verse 76
महाहनोर्यथा विप्रास्तथैवास्ति महद्बलम् । तत्सर्वं निहतं देव्या शरैः कांचनपुंखितैः
हे विप्रहो! महाहनुच्या प्रसंगी जसे होते तसेच तेथेही महाबल उभे होते; पण देवीने सुवर्णपुंखी बाणांनी ते सर्वच निहत केले।
Verse 77
याममात्रेण विप्रेंद्रास्तदद्भुतमिवाभवत्
हे विप्रेंद्रहो! केवळ एका यामातच ते जणू काही अद्भुत घडल्याप्रमाणे झाले।