Adhyaya 20

Verse 1

श्रीसूत उवाच । लक्ष्मणस्य महातीर्थे ब्रह्महत्याविनाशने । स्नात्वा स्वचित्तशुद्ध्यर्थं जटातीर्थं ततो व्रजेत्

श्रीसूत म्हणाले—लक्ष्मणाच्या त्या महातीर्थात, जे ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट करते, स्नान करून, आपल्या चित्तशुद्धीसाठी नंतर जटातीर्थास जावे।

Verse 2

जन्ममृत्युजराक्रांतसंसारातुरचेतसाम् । अज्ञाननाशकं नास्ति जटातीर्थादृते द्विजाः

हे द्विजांनो! जन्म-मृत्यू-जरा यांनी आक्रांत अशा संसाराने व्याकुळ झालेल्या चित्तांसाठी जटातीर्थावाचून अज्ञान नष्ट करणारे दुसरे काही नाही।

Verse 3

लोके मुमुक्षवः केचिच्चित्तशुद्धिमभीप्सवः । वाचा पठंति वेदांतांस्तूष्णीन्नानुभवंति ते

या लोकी काही मुमुक्षु चित्तशुद्धीची इच्छा धरून वेदान्त केवळ वाणीने पठण करतात; पण मौनात त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव त्यांना होत नाही।

Verse 4

पूर्वपक्षमहाग्राहे सिद्धांतझषसंकुले । वेदांताब्धाविहाज्ञानं मुह्यंति पतिता द्विजाः

वेदान्ताच्या या सागरात—पूर्वपक्षरूपी महाग्राह आणि सिद्धांतरूपी माशांनी गजबजलेल्या—अज्ञानामुळे पतित द्विज जन मोहित होऊन गोंधळतात।

Verse 5

प्रथमं चित्तशुद्ध्यर्थं वेदांतान्संपठंति ये । विवदंते पठित्वा ते कलहं च वितन्वते

जे प्रथम चित्तशुद्धीसाठी वेदान्ताचे अध्ययन करतात, ते वाचूनही वाद घालू लागतात आणि कलह पसरवितात।

Verse 6

चित्तशुद्धिर्न वेदांताद्बहुव्यामोहकारणात् । ततो वयं न वेदांतान्मुनींद्रा बहु मन्महे

केवळ वेदान्तापासून चित्तशुद्धी होत नाही; कारण त्यातून अनेक प्रकारचा मोह उत्पन्न होतो. म्हणून, हे मुनींद्रांनो, आम्ही फक्त वेदान्तावर फारसा आधार मानत नाही।

Verse 7

चित्तशुद्धिं यदीच्छध्वं लघूपायेन तापसाः । उद्घोषयामि सर्वेषां जटातीर्थं निषेवत

हे तापसांनो, तुम्हाला सोप्या उपायाने चित्तशुद्धी हवी असेल, तर मी सर्वांसाठी जाहीर करतो—जटातीर्थाचे आश्रय घ्या व त्याची सेवा करा।

Verse 8

पुरा सर्वोपकारार्थं तीर्थमज्ञाननाशनम् । एतद्विनिर्मितं साक्षाच्छम्भुना गन्धमादने

पूर्वी सर्वांच्या हितासाठी, अज्ञानाचा नाश करणारे हे तीर्थ गंधमादन पर्वतावर साक्षात् शंभूंनी निर्माण केले।

Verse 9

निहते रावणे विप्रा जटां रामस्तु धार्मिकः । क्षालयामास यत्तोये तज्जटातीर्थमुच्यते

हे विप्रांनो, रावणाचा वध झाल्यावर धर्मात्मा रामाने ज्या जलात आपल्या जटा धुतल्या, तेच जटातीर्थ म्हणून ओळखले जाते।

Verse 10

वर्षाणां षष्टिसाहस्रं जाह्नवीजलमज्जनम् । गोदावर्यां सकृत्स्नानं सिंहस्थे च बृहस्पतौ

जाह्नवी (गंगा) जलात साठ हजार वर्षे मज्जन केल्याचे जे फळ, तेच सिंहस्थकाळी बृहस्पती असताना गोदावरीत एकदा स्नान केल्याने मिळते।

Verse 11

तावत्सहस्रस्नानानि सिंहं देवगुरौ गते । गोमत्यां लभ्यते वर्षैस्तज्जटातीर्थदर्शनात्

देवगुरु बृहस्पती सिंह राशीत असता गोमतीत सहस्रस्नानाचे जे पुण्य वर्षानुवर्षे मिळते, तेच पुण्य जटातीर्थाचे केवळ दर्शन घेतल्यानेच प्राप्त होते।

Verse 12

जटातीर्थे मनुष्याणां स्नातानां द्विजपुंगवाः । अन्तःकरणशुद्धिः स्यात्ततोऽज्ञानं विनश्यति

हे द्विजश्रेष्ठा! जटातीर्थात स्नान करणाऱ्या मनुष्यांचे अंतःकरण शुद्ध होते; आणि त्या शुद्धीमुळे अज्ञान नष्ट होते।

Verse 13

अज्ञाननाशे ज्ञानं स्यात्ततो मुक्तिमवाप्स्यसि । अखण्डसच्चिदानंदसंपूर्णः स्यात्ततः परम्

अज्ञान नष्ट झाले की ज्ञान प्रकट होते; मग तू मुक्ती प्राप्त करशील। त्यानंतर तू अखंड परम सत्य—सच्चिदानंद—स्वरूपात पूर्ण होशील।

Verse 14

अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । पितुः पुत्रस्य संवादं व्यासस्य च शुकस्य च

येथेही ते एक प्राचीन इतिहासनिर्देश करतात—पिता-पुत्रांचा संवाद, म्हणजे व्यास आणि शुक यांचा।

Verse 15

पुरा मुनिवरं कृष्णं भावि तात्मानमच्युतम् । पारंपर्यविशेषज्ञं सर्वशास्त्रार्थकोविदम् । प्रणम्य शिरसा व्यासं शुकः पप्रच्छ वै द्विजाः

हे द्विजहो! पूर्वकाळी शुकाने मस्तक झुकवून व्यासांना प्रणाम केला—जे मुनिवर कृष्णद्वैपायन, भावी अच्युतावतार, परंपरेतील सूक्ष्म भेदांचे जाणकार आणि सर्व शास्त्रार्थांचे कोविद होते—आणि त्यांना प्रश्न विचारला।

Verse 16

श्रीशुक उवाच । भगवंस्तात सर्वज्ञ ब्रूहि गुह्यमनुत्तमम्

श्रीशुक म्हणाले— हे भगवन्, हे प्रिय तात, हे सर्वज्ञ! मला ते अनुत्तम गूढ रहस्य सांगा।

Verse 17

अन्तःकरणशुद्धिः स्यात्तथाज्ञानविनाशनम् । ज्ञानोदयश्च येन स्यादंते मुक्तिश्च शाश्वती

ज्यायोगे अंतःकरणशुद्धी होईल, अज्ञानाचा नाश होईल, ज्ञानोदय होईल आणि शेवटी शाश्वत मुक्ती मिळेल— तो उपाय कोणता?

Verse 18

तमुपायं वदस्वाद्य स्नेहान्मम महामुने । वेदांताश्चेतिहासाश्च पुराणादीनि कृत्स्नशः

हे महामुने! माझ्यावर स्नेह करून आजच तो उपाय सांगा. वेदान्त, इतिहास आणि पुराणादी सर्व मी अभ्यासले आहेत.

Verse 19

अधीतानि मया त्वत्तः शोधयंति न मानसम् । अतो मे चित्तशुद्धिः स्याद्यथा तात तथा वद

तुमच्याकडून शिकूनही ते माझे मन शुद्ध करत नाहीत. म्हणून, हे तात, ज्यायोगे माझी चित्तशुद्धी होईल तसे सांगा.

Verse 20

इति पृष्टस्तदा व्यासः शुकेन मुनिसत्तमाः । रहस्यं कथयामास येनाविद्या विन श्यति

अशा रीतीने शुकाने विचारल्यावर मुनिश्रेष्ठ व्यासांनी ते रहस्य सांगण्यास आरंभ केला, ज्यायोगे अविद्या नष्ट होते.

Verse 21

व्यास उवाच । शुक वक्ष्यामि ते गुह्यमविद्याग्रन्थिभेदनम् । बुद्धिशुद्धिप्रदं पुंसां जन्मादिभयनाशनम्

व्यास म्हणाले—हे शुक! मी तुला एक गूढ उपदेश सांगतो, जो अविद्येची गाठ तोडतो; तो मनुष्यांना बुद्धिशुद्धी देतो आणि जन्मादि भयाचा नाश करतो.

Verse 22

रामसेतौ महापुण्यं गन्धमादनपर्वते । विद्यते पापसंहारि जटातीर्थमिति श्रुतम्

रामसेतूवरील महापुण्य गंधमादन पर्वतावर ‘जटातीर्थ’ नावाचे पापसंहारक तीर्थ आहे, असे ऐकिवात आहे.

Verse 23

जटां स्वां शोधयामास यत्र रामो हरिः स्वयम् । रामो दाशरथिः श्रीमांस्तीर्थाय च वरं ददौ

जिथे स्वयं हरिरूप रामाने आपल्या जटा शुद्ध केल्या; त्या श्रीमान दाशरथी रामाने त्या तीर्थाला एक वरदान दिले.

Verse 24

स्नाति येऽत्र समागत्य जटातीर्थेऽतिपावने । अन्तःकरणशुद्धिश्च तेषां भूयादिति स्म सः

तो म्हणाला—जे येथे येऊन या अतिपावन जटातीर्थात स्नान करतात, त्यांच्या अंतःकरणाची शुद्धी होवो.

Verse 25

विना यज्ञं विना ज्ञानं विना जाप्यमुपोषणम् । स्नानमात्राज्जटातीर्थे बुद्धिशुद्धिर्भवेन्नृणाम्

यज्ञाविना, ज्ञानाविना, जप-उपवासाविना—फक्त जटातीर्थात स्नानमात्रानेच मनुष्यांची बुद्धी शुद्ध होते.

Verse 26

सर्वदानसमं पुण्यं स्नानादत्र भविष्यति । दुर्गाण्यनेन तरति पुण्यलोकान्समश्नुते

येथे स्नान केल्याने सर्व दानांच्या समतुल्य पुण्य प्राप्त होते. यामुळे मनुष्य दुर्गतीरूप संकटे तरून पुण्यलोकांचा लाभ घेतो.

Verse 27

महत्त्वमश्नुते स्नानाज्जटातीर्थे शुभोदके । जटातीर्थं विना नान्यदंतःकरण शुद्धये

जटातीर्थाच्या शुभ जलात स्नान केल्याने महत्त्व प्राप्त होते. अंतःकरणशुद्धीसाठी जटातीर्थाविना दुसरे काहीही सम नाही.

Verse 28

विद्यते नियमो वापि जपो वा नान्यदेवता । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम्

येथे विशेष नियम, जप किंवा अन्य देवतेची उपासना आवश्यक नाही. हे तीर्थ सर्वलोकांत धन्य, यशप्रद व आयुष्यवर्धक म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 29

पवित्राणां पवित्रं च जटातीर्थं शुकाधुना । सर्वपापप्रशमनं मंगलानां च मंगलम्

हे शुक! ऐक—जटातीर्थ हे पवित्रांमध्ये परम पवित्र आहे. ते सर्व पापांचे शमन करणारे व मंगलांमध्येही परम मंगल आहे.

Verse 30

भृगुर्वै वारुणिः पूर्वं वरुणं पितरं शुक । बुद्धिशुद्धिप्रदोपायमपृच्छत्पावनं शुभम् । प्रोवाच वरुणस्तस्मै बुद्धिशुद्धिप्रदं शुभम्

हे शुक! पूर्वी भृगुपुत्र वारुणीने आपल्या पिता वरुणाला बुद्धिशुद्धी देणारा पावन व शुभ उपाय कोणता, असे विचारले. तेव्हा वरुणाने त्याला बुद्धिशुद्धिप्रद तो शुभ उपाय सांगितला.

Verse 31

वरुण उवाच । रामसेतौ भृगो पुण्ये गन्धमादनपर्वते

वरुण म्हणाला—हे भृगु! पुण्य रामसेतूवर, पावन गंधमादन पर्वतावर, हा वृत्तान्त ऐक।

Verse 32

स्नानमात्राज्जटा तीर्थे बुद्धिशुद्धिर्भवेद्ध्रुवम् । स पितुर्वचनात्सद्यो भृगुर्वै वरुणात्मजः

जटा-तीर्थात केवळ स्नानमात्रानेच बुद्धीची शुद्धी निश्चयाने होते। म्हणून वरुणपुत्र भृगु पित्याच्या वचनाने तत्क्षणी निघाला।

Verse 33

गत्वा स्नात्वा जटातीर्थे बुद्धिशुद्धिमवाप्तवान् । विनष्टाज्ञानसंतानस्तया शुद्ध्या तदा भृगुः

जटा-तीर्थात जाऊन स्नान करून भृगूंनी बुद्धीशुद्धी प्राप्त केली. त्या शुद्धीने तेव्हा त्यांच्या अंतःकरणातील अज्ञानाची अखंड परंपरा नष्ट झाली।

Verse 34

उत्पन्नाद्वैतविज्ञानः स्वपितुर्वरुणादयम् । अखण्डसच्चिदानंदपूर्णाकारोऽभवच्छुक

स्वपिता वरुण यांच्या उपदेशाने त्याच्यात अद्वैतविज्ञान उत्पन्न झाले. हे शुक! तो अखंड सत्-चित्-आनंदाच्या पूर्णस्वरूपात स्थित झाला।

Verse 35

शंकरांशोऽपि दुर्वासा जटातीर्थेऽभिषेकतः । मनःशुद्धिमवाप्याशु ब्रह्मानंदमयोऽभवत्

शंकरांचा अंश असलेले दुर्वासाही जटा-तीर्थातील अभिषेकाने शीघ्र मनःशुद्धी प्राप्त करून ब्रह्मानंदमय झाले।

Verse 36

दत्तात्रेयोऽपि विष्ण्वंशस्तीर्थेऽस्मिन्नभिषेचनात् । शुद्धांतःकरणो भूत्वा ब्रह्माकारोऽभवच्छुक

विष्ण्वंश दत्तात्रेयही या तीर्थात अभिषेक-स्नान केल्याने अंतःकरण शुद्ध होऊन, हे शुक, ब्रह्मस्वरूपात स्थिर झाला।

Verse 37

इच्छेदज्ञाननाशं यः स स्नायात्तु जटाभिधे । तीर्थे शुद्धतमे पुण्ये सर्वपापविनाशने

जो अज्ञानाचा नाश इच्छितो, त्याने ‘जटा’ नावाच्या तीर्थात नक्की स्नान करावे; ते परम शुद्ध, परम पुण्य आणि सर्व पापांचा नाश करणारे आहे।

Verse 38

जटातीर्थमतस्त्वं च शुक गच्छ महामते । मनःशुद्धिप्रदं तस्मिन्स्नानं च कुरु पुण्यदे

म्हणून, हे महामती शुक, तू जटा-तीर्थास जा; तेथे स्नान कर—ते मनःशुद्धी देणारे आणि पुण्य प्रदान करणारे आहे।

Verse 39

पित्रैवमुक्तो व्यासेन शुकः पुत्रस्तदा द्विजाः । रामसेतुं महापुण्यं गन्धमादनपर्वतम्

व्यास पित्याने असे सांगितल्यावर, हे द्विजांनो, पुत्र शुक महापुण्य रामसेतु आणि गंधमादन पर्वताकडे निघाला।

Verse 40

अगमत्स्नातुकामः सञ्जटातीर्थे विशुद्धिदे । स्नात्वा संकल्पपृर्वं च जटातीर्थे शुको मुनिः

स्नानाची इच्छा धरून तो विशुद्धी देणाऱ्या जटा-तीर्थात गेला; मुनि शुकाने प्रथम संकल्प करून जटा-तीर्थात स्नान केले।

Verse 41

मनःशुद्धिमनुप्राप्य तेन चाज्ञाननाशने । स्वस्वरूपं समापन्नः परमानंदरूपकम्

मनःशुद्धी प्राप्त होऊन आणि तिच्यामुळे अज्ञानाचा नाश झाल्यावर, साधक आपल्या स्वस्वरूपात स्थिर होतो—जे परमानंदरूप आहे।

Verse 42

ये चाप्यन्ये मनःशुद्धिकामाः संति द्विजोत्तमाः । जटातीर्थे तु ते सर्वे स्नातुं भक्तिपुरःसरम

आणि जे अन्य श्रेष्ठ द्विज मनःशुद्धीची इच्छा धरतात, ते सर्व भक्ति अग्रभागी ठेवून जटातीर्थात स्नानास येतात।

Verse 43

अहो जना जटातीर्थे कामधेनुसमे शुभे । विद्यमानेऽपि किं तुच्छे रमंतेन्यत्र मोहिताः

अहो! कामधेनूसमान शुभ जटातीर्थ असताना देखील, मोहित झालेले लोक तुच्छ इतर ठिकाणी का रमतात?

Verse 44

भुक्तिकामो लभेद्भुक्तिं मुक्तिकामस्तु तां लभेत् । स्नानमात्राज्जटातीर्थे सत्यमुक्तं मया द्विजाः

भोगाची इच्छा असलेला भोग मिळवतो आणि मुक्तीची इच्छा असलेला मुक्ती मिळवतो—जटातीर्थात केवळ स्नानमात्राने. हे द्विजांनो, हे सत्य मी सांगितले।

Verse 45

वेदानुवच नात्पुण्याद्यज्ञाद्दानात्तपोव्रतात् । उपवासाज्जपाद्योगान्मनःशुद्धिर्नृणां भवेत्

मनुष्यांची मनःशुद्धी केवळ वेदपठणाने, पुण्यकर्माने, यज्ञाने, दानाने, तप-व्रताने, उपवासाने, जपाने किंवा योगसाधनेनेच होत नाही।

Verse 46

विनाप्येतानि विप्रेंद्रा जटातीर्थेऽतिपावने । स्नानमात्रान्मनःशुद्धिर्ब्राह्मणानां ध्रुवं भवेत्

हे विप्रश्रेष्ठांनो! अतिपावन जटातीर्थात त्या इतर विधी नसतानाही केवळ स्नानमात्राने ब्राह्मणांचे मन निश्चयाने शुद्ध होते.

Verse 47

जटातीर्थस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । शंकरो वेत्ति तत्तीर्थं हरिर्वेत्ति विधिस्तथा

जटातीर्थाचे माहात्म्य मी पूर्णपणे सांगू शकत नाही. ते तीर्थ शंकर जाणतो, हरि जाणतो आणि विधी (ब्रह्मा)ही जाणतो.

Verse 48

जटातीर्थसमंतीर्थं न भूतं न भविष्यति । जटातीर्थस्य तीरे यः क्षेत्रपिंडं समाचरेत्

जटातीर्थासारखे तीर्थ पूर्वी झाले नाही, पुढेही होणार नाही. जो जटातीर्थाच्या तीरावर क्षेत्र-पिंडाचा विधी करतो…

Verse 49

गयाश्राद्धसमंपुण्यंतस्य स्यान्नात्र संशयः । जटातीर्थे नरः स्नात्वा न पापेन विलिप्यते । दारिद्र्यं न समाप्नोति नेयाच्च नरकार्णवम्

त्याचे पुण्य गयाश्राद्धाइतकेच होते—यात संशय नाही. जटातीर्थात स्नान केल्यावर मनुष्य पापाने लिप्त होत नाही; दारिद्र्य येत नाही आणि नरक-समुद्रातही पडत नाही.

Verse 50

श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितं विप्रा जटातीर्थस्य वैभवम्

श्रीसूत म्हणाले—हे विप्रांनो! अशा प्रकारे तुम्हांला जटातीर्थाचे वैभव सांगितले आहे.

Verse 51

यत्र व्याससुतो योगी स्नात्वा पापविमोचने । अवाप्तवान्मनःशुद्धिमद्वैतज्ञानसाधनाम्

तेथे पापविमोचन करणाऱ्या त्या तीर्थात व्यासपुत्र योगीने स्नान करून मनःशुद्धी प्राप्त केली; तीच अद्वैतज्ञानसाधनेचे साधन आहे.

Verse 52

यस्त्विमं पठतेऽध्यायं शृणुते वा समाहितः । स विधूयेह पापानि लभते वैष्णवं पदम्

जो एकाग्र मनाने हा अध्याय पठण करतो किंवा ऐकतो, तो इथेच पापे झटकून परम वैष्णव पद प्राप्त करतो.