Adhyaya 31

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अश्वत्थामा कथं सूत सुप्तमारणमाचरत् । कथं च मुक्तस्तत्पापाद्धनुष्कोटौ निमज्जनात्

ऋषी म्हणाले—हे सूत! अश्वत्थाम्याने झोपलेल्या लोकांचा वध कसा केला? आणि धनुष्कोटीत निमज्जन केल्याने तो त्या पापातून कसा मुक्त झाला?

Verse 2

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम । तृप्तिर्न जायतेऽ स्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम्

हे पौराणिकश्रेष्ठ! आम्ही श्रद्धावान आहोत, म्हणून हे आम्हाला सांगावे; कारण तुमच्या वचनामृताचे पान करणाऱ्या आम्हाला कधीही तृप्ती होत नाही.

Verse 3

व्यास उवाच । एतत्पापस्य शांत्यर्थं प्रायश्चित्तं स्मृतौ न हि

व्यास म्हणाले—या पापाच्या शांतीसाठी स्मृतिपरंपरेत कोणतेही प्रायश्चित्तविधान सांगितलेले नाही।

Verse 4

इति पृष्टस्तदा सूतो नैमिषारण्यवासिभिः । वक्तुं प्रचक्रमे तत्र व्यासं नत्वा गुरुं मुदा । श्रीसूत उवाच । राज्यार्थं कलहे जाते पांडवानां पुरा द्विजाः । धार्तराष्ट्रैर्महायुद्धे महदक्षौहिणीयुते

नैमिषारण्यात वसणाऱ्या द्विजांनी असे विचारल्यावर सूताने तेथे आनंदाने गुरु व्यासांना वंदन करून कथनास आरंभ केला। श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजहो, पूर्वी राज्यासाठी पांडवांचा कलह उठला तेव्हा धार्तराष्ट्रांशी महायुद्ध झाले; त्यात प्रचंड अक्षौहिणी सेना जमली होती।

Verse 5

युद्धं दशदिनं कृत्वा भीष्मे शांतनवे हते । द्रोणे पंचदिनं कृत्वा कर्णे च द्विदिनं तथा

दहा दिवस युद्ध करून शांतनुपुत्र भीष्म मारला गेल्यावर; द्रोण पडेतो पाच दिवस युद्ध करून; आणि तसेच कर्ण पडेतो दोन दिवस युद्ध करून—

Verse 6

तथैवैकदिनं युद्ध्वा शल्ये च निधनं गते । अष्टादशदिने तत्र रणे दुर्योधने द्विजाः

तसेच एक दिवस युद्ध करून शल्यही निधन पावल्यावर; त्या रणात अठराव्या दिवशी, जेव्हा दुर्योधन (पडला), हे द्विजहो—

Verse 7

भग्नोरौ भीमगदया पतिते राजसत्तमे । सर्वे नृपतयो विप्रा निवेशाय कृतत्वराः

भीमाच्या गदेने मांड्या भंगून तो राजश्रेष्ठ (दुर्योधन) पडला, तेव्हा हे विप्रहो, सर्व नृपती निवास-शिबिरासाठी घाई करू लागले।

Verse 8

ये जीवितास्तु राजानस्ते ययुर्हृष्टमानसाः । धृष्टद्युम्नशिखंडयाद्याः सृञ्जयाः सर्व एव हि

जे राजे जीवित राहिले होते ते हर्षित मनाने निघून गेले। धृष्टद्युम्न, शिखंडी इत्यादींसह सर्व सृंजयही प्रस्थान केले।

Verse 9

अन्ये चापि महीपाला जग्मुः स्वशिबिराण्यथ । अथ पार्था महावीरा कृष्णसात्यकिसंयुताः

इतर राजेही आपापल्या शिबिरांकडे गेले. मग महावीर पार्थ श्रीकृष्ण व सात्यकीसह—

Verse 10

दुर्योधनस्य शिबिरं प्राविशन्निर्जनं द्विजाः । वृद्धैरमात्यैस्तत्रस्थैः षंढैः स्त्रीरक्षकैस्तथा

हे द्विजांनो, ते दुर्योधनाच्या ओस पडलेल्या शिबिरात प्रवेशले; तेथे फक्त वृद्ध अमात्य, षंढ व स्त्रीरक्षक उरले होते.

Verse 11

कृतांजलिपुटैः प्रह्वैः काषायमलिनांबरैः । प्रणम्यमानास्ते पार्थाः कुरुराजस्य वेश्मनि

कुरुराजाच्या वाड्यात ते पार्थ, हात जोडून नम्रपणे वाकलेल्या, मळकट काषाय वस्त्रे परिधान केलेल्यांकडून प्रणामित झाले.

Verse 12

तत्रत्यद्रव्यजातानि समादाय महा बलाः । सुयोधनस्य शिबिरे न्यवसंत सुखेन ते

तेथील धनसामग्री गोळा करून ते महाबली सुयोधनाच्या शिबिरात सुखाने राहिले.

Verse 13

अथ तानब्रवीत्पार्थाञ्छ्रीकृष्णः प्रीणयन्निव । मंगलार्थाय चास्माभिर्वस्तव्यं शिबिराद्बहिः

तेव्हा श्रीकृष्ण पांडवांना जणू प्रसन्न करीत म्हणाले—“मंगलासाठी आपण शिबिराबाहेरच रात्रि-वास करावा.”

Verse 14

इत्युक्ता वासुदेवेन तथेत्युक्त्वाथ पांडवाः । कृष्णसात्यकिसंयुक्ताः प्रययुः शिबिराद्बहिः

वासुदेवाने असे सांगितल्यावर पांडवांनी “तसेच होवो” असे म्हणत, कृष्ण व सात्यकीसह शिबिराबाहेर प्रस्थान केले.

Verse 15

वासुदेवेन सहिता मंगलार्थं हि पांडवाः । ओघवत्याः समासाद्य तीरं नद्या नरोत्तमाः

वासुदेवासह मंगलार्थ पांडव हे नरश्रेष्ठ ओघवती नदीच्या तीरावर येऊन पोहोचले.

Verse 16

ऊषुस्तां रजनीं तत्र हतशत्रुगणाः सुखम् । कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्तथा दुर्योधनांतिकम्

तेथे त्यांनी ती रात्रि सुखाने घालविली; शत्रुगण हत झाले होते. कृतवर्मा, कृप आणि द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा) दुर्योधनाजवळच थांबले.

Verse 17

आदित्यास्तमयात्पूर्वमपराह्णे समाययुः । सुयोधनं तदा दृष्ट्वा रणपांसुषु रूषितम्

अपराह्नी, सूर्यास्तापूर्वी ते तेथे आले; आणि रणधुळीत पडलेला, वेदनेने व्याकुळ सुयोधन पाहून ते शोक व क्रोधाने भरून गेले.

Verse 18

भग्नोरुदण्डं गदया भीमसेन स्य भीमया । रुधिरासिक्तसर्वांगं चेष्टमानं महीतले

भीमसेनाच्या भीषण गदेने त्याच्या मांड्या चुरडल्या; रक्ताने माखलेले सर्व अंग घेऊन तो भूमीवर तडफडत पडला होता।

Verse 19

अशोचंत तदा तत्र द्रोणपुत्रादयस्त्रयः । शुशोच सोऽपि तान्दृष्ट्वा रणे दुर्योधनो नृपः

तेव्हा तेथे द्रोणपुत्र आदी तिघे शोक करू लागले; आणि रणांगणात त्यांना पाहून राजा दुर्योधनही व्याकुळ होऊन शोक करू लागला।

Verse 20

दृष्ट्वा तथा तु राजानं बाष्पव्याकुललोचनम् । अश्वत्थामा तदा कोपाज्ज्वलन्निव महानलः

राजाचे डोळे अश्रूंनी व्याकुळ झालेले पाहून अश्वत्थामा क्रोधाने जणू महाअग्नीसारखा प्रज्वलित झाला।

Verse 21

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य क्रोध विस्फारितेक्षणः । अश्रुविक्लवया वाचा दुर्योधनमभाषत

हातावर हात आवळून, क्रोधाने डोळे विस्फारून, अश्रूंनी थरथरत्या वाणीने तो दुर्योधनाशी बोलला।

Verse 22

पिता मे पातितः क्षुद्रैश्छलेनैव रणाजिरे । न तथा तेन शोचामि यथा निष्पातिते त्वयि

‘माझ्या पित्याला रणांगणात क्षुद्रांनी केवळ छलाने पाडले; पण तू असा पाडला गेलास याचे जेवढे दुःख आहे, तेवढे त्याचे नाही।’

Verse 23

शृणु वाक्यं ममाद्य त्वं यथार्थं वदतो नृप । सुकृतेन शपे चाहं सुयोधन महामते

हे राजा, आज माझे सत्य वचन ऐक. हे महाबुद्धिमान सुयोधना, मी माझ्या पुण्याईची शपथ घेतो.

Verse 24

अद्य रात्रौ हनिष्यामि पांडवा न्सह सृंजयैः । पश्यतो वासुदेवस्य त्वमनुज्ञां प्रयच्छ मे

आज रात्री मी सृंजयांसह पांडवांचा वध करेन, वासुदेव पाहत असतानाच. तू मला आज्ञा दे.

Verse 25

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रौणिं राजा तदाऽब्रवीत् । तथास्त्विति पुनः प्राह कृपं राजा द्विजोत्तमाः

त्याचे ते वचन ऐकून राजाने द्रोणपुत्राला (अश्वत्थाम्याला) म्हटले, "तसेच होवो." पुन्हा राजाने कृपाचार्यांना सांगितले—हे द्विजश्रेष्ठांनो.

Verse 26

आचार्यैनं द्रोणपुत्रं कलशोत्थेन वारिणा । सैनापत्येऽभिषिंचस्वेत्यथ सोपि तथाऽकरोत्

"हे आचार्य, कलशातील जलाने या द्रोणपुत्राचा सेनापती पदावर अभिषेक करा." त्यानंतर त्यांनीही तसेच केले.

Verse 27

सोभिषिक्तस्तदा द्रौणिः परिष्वज्य नृपोत्तमम् । कृतवर्मकृपाभ्यां च सहितस्त्वरितं ययौ

तेव्हा अभिषेक झालेल्या द्रोणपुत्राने नृपश्रेष्ठाला आलिंगन दिले आणि कृतवर्मा व कृपाचार्यांसह वेगाने प्रस्थान केले.

Verse 28

ततस्ते तु त्रयो वीराः प्रयाता दक्षिणोन्मुखाः । आदित्यास्तमयात्पूर्वं शिबिरांतिकमासत

ते तिघे वीर दक्षिणाभिमुख होऊन निघाले। सूर्यास्त होण्यापूर्वीच ते शिबिराच्या जवळ पोहोचले।

Verse 29

पार्थानां भीषणं शब्दं श्रुत्वा तत्र जयैषिणः । पांडवानुद्रुता भीतास्तदा द्रौण्यादयस्त्रयः

तेथे पार्थपुत्रांचा भयंकर गजर ऐकून, जयाची इच्छा धरणारे द्रौणि आदी ते तिघे पांडवांनी पराभूत होऊन भयाने पळून गेले।

Verse 30

प्राङ्मुखा दुद्रुवुर्भीत्या कियद्दूरं श्रमातुराः । मुहुर्तं ते ततो गत्वा क्रोधामर्षवशानुगाः

ते पूर्वाभिमुख होऊन भयाने काही अंतर पळाले, श्रमाने थकले. थोडा वेळ गेल्यावर ते क्रोध व अपमानजन्य रोषाच्या अधीन झाले.

Verse 31

दुर्योधनवधार्तास्ते क्षणं तत्रावतस्थिरे । ततोऽपश्यन्नरण्यं वै नानातरुलतावृतम्

दुर्योधनवधाच्या शोकाने व्याकुळ झालेले ते क्षणभर तिथे थांबले. मग त्यांनी नानाविध वृक्ष-लतांनी वेढलेले एक अरण्य पाहिले.

Verse 32

अनेकमृगसंबाधं क्रूरपक्षिगणाकुलम् । समृद्धजलसंपूर्णतटाकपरिशोभितम्

ते अरण्य अनेक मृगांनी गजबजलेले, क्रूर पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेले, आणि विपुल जलाने परिपूर्ण तळ्यांनी शोभून दिसत होते.

Verse 33

पद्मेंदीवरकह्लारसरसी शतसंकुलम् । तत्र पीत्वा जलं ते तु पाययित्वा हयांस्तथा

पद्म, नीलकमल व कुमुदांनी शेकडोने गजबजलेली सरोवर-सरसी त्यांनी पाहिली. तेथे त्यांनी जल प्राशन केले आणि तसेच आपल्या घोड्यांनाही पाणी पाजले.

Verse 34

अनेकशाखासंबाधन्यग्रोधं ददृशुस्ततः । संप्राप्य तु महावृक्षं न्यग्रोधं ते त्रयस्तदा

त्यानंतर अनेक फांद्यांनी दाट झालेला वटवृक्ष त्यांनी पाहिला. त्या महावृक्षाजवळ पोहोचून ते तिघेही एकत्र तेथे आले.

Verse 35

अवतीर्य रथेभ्यश्च मोचयित्वा तुरंगमान् । उपस्पृश्य जलं तत्र सायंसंध्यामुपासत

ते रथांतून उतरले व घोड्यांची जू काढून त्यांना मोकळे केले. तेथे जलाने आचमन करून त्यांनी सायंसंध्या-उपासना केली.

Verse 36

अथ चास्तगिरिं भानुः प्रपेदे च गतप्रभः । ततश्च रजनी घोरा समभूत्तिमिराकुला

मग तेज क्षीण झालेला सूर्य अस्तगिरीकडे जाऊन पोहोचला. तेव्हा घन अंधाराने भरलेली भयाण रात्रि प्रकट झाली.

Verse 37

रात्रिचराणि सत्त्वानि संचरंति ततस्ततः । दिवाचराणि सत्त्वानि निद्रावशमुपा ययुः

तेव्हा रात्री संचार करणारे प्राणी इकडे-तिकडे फिरू लागले. आणि दिवसा फिरणारे प्राणी निद्रेच्या अधीन झाले.

Verse 38

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः प्रदोषसमये हि ते । न्यग्रोधस्योपविविशुरंतिके शोककर्शिताः

प्रदोषकाळी कृतवर्मा, कृप आणि द्रौणि (अश्वत्थामा) शोकाने खंगून वडाच्या झाडाजवळ बसले।

Verse 39

कृपभोजौ तदा निद्रां भेजातेऽतिप याक्रमौ । सुखोचितास्त्वदुःखार्हा निषेदुर्धरणीतले

तेव्हा कृप आणि भोज (कृतवर्मा) पराक्रमी असूनही बलक्षयाने झोपून गेले; सुखास सवयीचे, दुःखास अयोग्य असे ते उघड्या भूमीवर पडले।

Verse 40

द्रोणपुत्रस्तु कोपेन कलुषीकृतमानसः । ययौ न निद्रां विप्रेंद्रा निश्वसन्नुरगो यथा

परंतु द्रोणपुत्र अश्वत्थामा क्रोधाने मन कलुषित होऊन—हे विप्रश्रेष्ठा—सर्पासारखा फुत्कारत निद्रेला गेला नाही।

Verse 41

ततोऽवलोकयांचक्रे तदरण्यं भयानकम् । न्यग्रोधं च ततोऽपश्यद्बहुवायससंकुलम्

मग त्याने ते भयावह अरण्य सर्वत्र पाहिले; आणि पुढे अनेक कावळ्यांनी गजबजलेला वडवृक्ष दिसला।

Verse 42

तत्र वायसवृन्दानि निशायां वासमाय युः । सुखं भिन्नासु शाखासु सुषुपुस्ते पृथक्पृथक्

तेथे रात्री कावळ्यांचे थवे निवासास आले; वे वेगवेगळ्या फांद्यांवर सुखाने, प्रत्येक जण वेगळा, झोपले।

Verse 43

काकेषु तेषु सुप्तेषु विश्वस्तेषु समंततः । ततोऽपश्यत्समायांतं भासं द्रौणिर्भयंकरम्

जेव्हा ते कावळे सर्व बाजूंनी निर्धास्त होऊन झोपले होते, तेव्हा द्रोणाचार्यांच्या पुत्राने (अश्वत्थाम्याने) एका भयानक भास पक्ष्याला येताना पाहिले.

Verse 44

कूरशब्दं क्रूरकायं बभ्रुपिंगकलेवरम् । स भासोऽथ भृशं शब्दं कृत्वालीयत शाखिनि

क्रूर आवाज करणाऱ्या, क्रूर शरीर असलेल्या आणि पिंगट रंगाच्या त्या भास पक्ष्याने मोठा आवाज केला आणि तो झाडाच्या फांदीवर बसला.

Verse 45

उत्प्लुत्य तस्य शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः । सुप्तान्काकान्निजघ्नेऽसावनेकान्वायसांतकः

त्या वडाच्या झाडाच्या फांदीवर उडी मारून, कावळ्यांचा काळ ठरलेल्या त्या पक्ष्याने झोपलेल्या अनेक कावळ्यांना ठार मारले.

Verse 46

काकानामभिनत्पक्षान्स केषांचिद्विहंगमः । इतरेषां च चरणाञ्छिरांसि चरणा युधः

त्या पक्ष्याने काही कावळ्यांचे पंख तोडले, तर काहींचे पाय आणि डोकी फोडून टाकली.

Verse 47

विचकर्त क्षणेनासावुलूको वलवान्द्विजाः । स भिन्नदेहावयवैः काकानां बहुभिस्तदा

हे द्विजांनो! त्या बलवान घुबडाने क्षणात त्यांचे तुकडे केले; तेव्हा तिथे अनेक कावळे तुटलेल्या अवयवांसह पडले होते.

Verse 48

समंतादावृतं सर्वं न्यग्रोधपरि मण्डलम् । वायसांस्तान्निहत्यासावुलूको मुमुदे तदा

चहूबाजूंनी वडाच्या भोवतीचे सर्व मंडल आच्छादित झाले होते; त्या कावळ्यांना ठार मारून तो घुबड तेव्हा हर्षित झाला।

Verse 49

द्रौणिर्दृष्ट्वा तु तत्कर्म भासेनैवं कृतं निशि । करिष्याम्यहमप्येवं शत्रूणां निधनं निशि

द्रोणपुत्राने रात्री भासाने अशा रीतीने केलेले ते कृत्य पाहून मनात ठरविले—“मीही याच प्रकारे रात्री शत्रूंचा नाश करीन।”

Verse 50

इत्यचिंतयदेकः सन्नुपदेशमिमं स्मरन् । जेतुं न शक्याः पार्था हि ऋजुमार्गेण युद्ध्यता

असे विचार करून, एकटा असताना, हा ‘उपदेश’ स्मरून तो मनात म्हणाला—“सरळ मार्गाने युद्ध करणाऱ्याला पार्थांना जिंकणे शक्य नाही।”

Verse 51

मया तच्छद्मना तेऽथ हंतव्या जितकाशिनः । सुयोधनसकाशे च प्रतिज्ञातो मया वधः

“म्हणून त्याच छळाने, जिंकून निर्धास्त झोपलेले ते माझ्याच हातून मारले पाहिजेत; आणि सुयोधनासमोर मी त्यांच्या वधाची प्रतिज्ञा केली आहे।”

Verse 52

ऋजुमार्गेण युद्धे मे प्राणनाशो भविष्यति । छलेन युध्यमानस्य जयश्चास्य रिपुक्षयः

“मी सरळ मार्गाने युद्ध केले तर माझा प्राणनाश होईल; पण छळाने युद्ध केल्यास विजय होईल आणि शत्रूंचा क्षयही होईल।”

Verse 53

यच्च निंद्यं भवेत्कार्यं लोके सर्वजनैरपि । कार्यमेव हि तत्कर्म क्षत्रधर्मानुवर्तिना

जगात सर्व लोकांनी निंदा केलेले कार्य असले तरीही, क्षत्रिय धर्माचे पालन करणाऱ्याने ते कार्य कर्तव्य म्हणून केलेच पाहिजे.

Verse 54

पार्थैरपि छलेनैव कृतं कर्म सुयोधने । अस्मिन्नर्थे पुराविद्भिः प्रोक्ताः श्लोका भवंति हि

पांडवांनी सुद्धा सुयोधनाशी (दुर्योधनाशी) कपटानेच वर्तन केले होते; या संदर्भात प्राचीन विद्वानांनी श्लोक सांगितले आहेत.

Verse 55

परिश्रांते विदीर्णे च भुंजाने च रिपोर्बले । प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं न संशयः

जेव्हा शत्रूचे सैन्य थकलेले, विखुरलेले, जेवण करत असलेले, प्रस्थान करत असलेले किंवा प्रवेश करत असलेले असते, तेव्हा निःसंशयपणे प्रहार करावा.

Verse 56

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा त्यक्तायुधं रणे । भिन्नयोधं बलं सर्वं प्रहर्तव्यमरातिभिः

मध्यरात्री झोपेत असलेल्या, रणांगणात शस्त्र टाकलेल्या आणि ज्यांचे योद्धे विखुरले आहेत अशा सर्व सैन्यावर शत्रूंनी प्रहार करावा.

Verse 57

एवं स नियमं कृत्वा सुप्तमारणकर्मणि । प्राबोधयद्भोजकृपौ सुप्तौ रात्रौ स साहसी । द्रौणिर्ध्यात्वा मुहूर्तं तु तावुभावभ्यभाषत

अशा प्रकारे झोपलेल्यांना मारण्याचा निश्चय करून, त्या साहसी द्रोणीने (अश्वत्थाम्याने) रात्री झोपलेल्या भोज (कृतवर्मा) आणि कृपाचार्यांना जागे केले आणि क्षणभर विचार करून त्या दोघांशी बोलणे सुरू केले.

Verse 58

अश्वत्थामोवाच । मृतः सुयोधनो राजा महाबलपराक्रमः

अश्वत्थामा म्हणाला - महाबली आणि पराक्रमी राजा सुयोधन मरण पावला आहे.

Verse 59

शुद्धकर्मा हतः पार्थैर्बहुभिः क्षुद्रकर्मभिः । भीमेनातिनृशंसेन शिरो राज्ञः पदा हतम्

ते शुद्ध कर्माचे असूनही, पांडवांनी अनेक क्षुद्र कृत्यांनी त्यांना मारले; आणि अत्यंत क्रूर भीमाने राजाच्या डोक्यावर लाथ मारली.

Verse 60

ततोऽद्य रात्रौ पार्थानां समेत्य पटमण्डपम् । सुखसुप्तान्हनिष्यामः शस्त्रैर्नानाविधैर्वयम् । कृपः प्रोवाच तत्रैन मिति श्रुत्वा द्विजोत्तमाः

"म्हणून आज रात्री पांडवांच्या तंबूत जाऊन, सुखाने झोपलेल्या त्यांना आपण विविध शस्त्रांनी मारून टाकू." हे ऐकून द्विजश्रेष्ठ कृपाचार्यांनी त्यांना तिथे सांगितले.

Verse 61

कृप उवाच । सुप्तानां मारणं लोके न धर्मो न च पूज्यते

कृपाचार्य म्हणाले - "जगात झोपलेल्यांना मारणे हा धर्म नाही आणि तो पूजनीयही मानला जात नाही."

Verse 62

तथैव त्यक्तशस्त्राणां संत्यक्तरथवाजि नाम् । शृणु मे वचनं वत्स मुच्यतां साहसं त्वया

"तसेच ज्यांनी शस्त्रे टाकली आहेत, आणि ज्यांनी रथ व घोडे सोडले आहेत, (त्यांना मारणे योग्य नाही). हे वत्सा! माझे बोलणे ऐक, हे धाडस सोडून दे."

Verse 63

वयं तु धृतराष्टं च गांधारीं च पतिव्रताम् । पृच्छामो विदुरं चापि तदुक्तं करवा महे । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः कृपं प्रोवाच वै पुनः

चला, आपण धृतराष्ट्र, पतिव्रता गांधारी आणि विदुर यांनाही विचारू; त्यांनी जे सांगितले तेच आपण करू. असे म्हटल्यावर द्रौणि (अश्वत्थामा) तेव्हा पुन्हा कृपांना म्हणाला।

Verse 64

अश्वत्थामोवाच । पांडवैश्च पुरा यन्मे छलाद्युद्धे पिता हतः

अश्वत्थामा म्हणाला— पूर्वी पांडवांनी छलयुक्त युद्धात माझ्या पित्याचा वध केला।

Verse 65

तन्मे सर्वाणि मर्माणि निकृन्तति हि मातुल । द्रोणहंताहमित्येतद्धृष्टद्युमस्य यद्वचः

हे मातुला! ‘मी द्रोणहंता आहे’— धृष्टद्युम्नाचे हे वचन माझ्या सर्व मर्मांना छेदून टाकते।

Verse 66

कथं जनसमक्षे तद्वचनं संशृणोम्यहम् । तैरेव पांडवैः पूर्वं धर्मसेतुर्निराकृतः

जनसमक्ष मी ते वचन कसे ऐकू? त्याच पांडवांनी पूर्वी धर्माचा सेतूच नाकारला होता।

Verse 67

समक्षमेव युष्माकं सर्वेषामेव भूभृताम् । त्यक्तायुधो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः

तुम्हा सर्व राजांच्या समक्षच, शस्त्र टाकून दिलेल्या माझ्या पित्याला धृष्टद्युम्नाने पाडले।

Verse 68

तथा शांतनवो भीष्मस्त्यक्तचापो निरायुधः । शिखंडिनं पुरोधाय निहतः सव्यसाचिना

तसेच शंतनुपुत्र भीष्माने धनुष्य टाकून देऊन निरायुध होऊन, शिखंडीला पुढे ठेवून सव्यसाची (अर्जुन) याच्या हातून वध प्राप्त केला।

Verse 69

एवमन्येऽपि भूपालाश्छलेनैव हतास्तु तैः । तथैवाहं करिष्यामि सुप्तानां मारणं निशि

अशाच प्रकारे इतर राजेही त्यांच्याकडून छलाने मारले गेले; तसेच मीही रात्री झोपलेल्यांचा वध करीन।

Verse 70

एवमुक्त्वा तदा द्रौणिः संयुक्ततुरगं रथम् । प्रायादभिमुखः शत्रून्समारुह्य क्रुधा ज्वलन्

असे बोलून द्रौणि घोड्यांनी जोडलेल्या रथावर चढला; क्रोधाने जळत शत्रूंकडे तो निघाला।

Verse 71

तं यांतम न्वगातां तौ कृतवर्मकृपावुभौ । ययुश्च शिबिरे तेषां संप्रसुप्तजनं तदा

तो जात असता कृतवर्मा आणि कृप हे दोघेही त्याच्या मागे गेले; मग ते त्या शिबिरात पोहोचले, जिथे लोक गाढ झोपेत होते।

Verse 72

शिबिरद्वारमासाद्य द्रोणपुत्रो व्यतिष्ठत । रात्रौ तत्र समाराध्य महादेवं घृणानिधिम्

शिबिराच्या द्वाराशी पोहोचून द्रोणपुत्र तेथेच थांबला; रात्री त्याच ठिकाणी करुणानिधान महादेवाची त्याने आराधना केली।

Verse 73

अवाप विमलं खङ्गं महादेवाद्वरप्रदात् । ततो द्रौणिरवस्थाप्य कृतवर्मकृपावुभौ

वरदाते महादेवांकडून त्याने निर्मळ खड्ग प्राप्त केला. मग द्रोणपुत्राने कृतवर्मा व कृप—दोघांनाही त्यांच्या-त्यांच्या ठिकाणी उभे केले।

Verse 74

द्वारदेशे महावीरः शिबि रांतः प्रविष्टवान् । प्रविष्टे शिबिरे द्रौणौ कृतवर्मकृपावुभौ

द्वारप्रदेशातून तो महावीर छावणीच्या आत शिरला. द्रोणपुत्र आत गेल्यावर कृतवर्मा व कृप—दोघेही छावणीत प्रविष्ट झाले.

Verse 75

द्वारदेशे व्यतिष्ठेतां यत्तौ परमधन्विनौ । अथ द्रौणिः सुसंक्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव

द्वारप्रदेशात ते दोघे परम धनुर्धर सावध होऊन उभे राहिले. तेव्हा द्रोणपुत्र अत्यंत क्रुद्ध होऊन तेजाने जणू प्रज्वलित झाला.

Verse 76

खङ्गं विमलमादाय व्यचरच्छिबिरे निशि । ततस्तु धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं मंदमाययौ

निर्मळ खड्ग हातात घेऊन तो रात्री छावणीत फिरू लागला. मग तो हळूहळू धृष्टद्युम्नाच्या छावणीकडे गेला.

Verse 77

धृष्टद्युम्नादयस्तत्र महायुद्धेन कर्शिताः । सुषुपुर्निशि विश्वस्ताः स्वस्वसैन्यसमावृताः

तेथे धृष्टद्युम्न इत्यादी महायुद्धाने थकून, रात्री निर्धास्त झोपले—आपापल्या सैन्याने वेढलेले.

Verse 78

धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं प्रविश्य द्रौणिरस्त्रवित् । तं सुप्तं शयने शुभ्रे ददर्शारान्महाबलम्

धृष्टद्युम्नाच्या शिबिरात प्रवेश करून, अस्त्रविद्येत निपुण द्रोणपुत्राने त्या महाबलवानास उज्ज्वल व शोभिवंत शय्येवर निद्रिस्त पाहिले।

Verse 79

पादेनाघातयद्रोषात्स्वपंतं द्रोणनंदनः । स बुद्धश्चरणाघातादुत्थाय शयनादथ

क्रोधाने द्रोणनंदनाने झोपलेल्या त्या पुरुषास पायाने ठोसा मारला। त्या चरणाघाताने जागा होऊन तो मग शय्येतून उठला।

Verse 80

व्यलोकयत्तदा वीरो द्रोणपुत्रं पुरः स्थितम् । तमुत्पतंतं शयनाद्द्रोणाचार्यसुतो बली

तेव्हा त्या वीराने पाहिले की द्रोणपुत्र समोर उभा आहे। तो शय्येतून उडी मारून उठताच बलवान आचार्य द्रोणाचा पुत्र त्याच्या समोर ठाम उभा राहिला।

Verse 81

केशेष्वाकृष्य बाहुभ्यां निष्पिपेष धरातले । धृष्टद्युम्नस्तदा तेन निष्पिष्टः स भया तुरः

त्याने दोन्ही बाहूंनी केस ओढून त्यास जमिनीवर आपटून चिरडले. अशा रीतीने धृष्टद्युम्न त्याच्यामुळे पिचला गेला व भयाने व्याकुळ झाला।

Verse 82

निद्रांधः पादघातातो न शशाक विचेष्टितुम् । द्रौणिस्त्वाक्रम्य तस्योरः कण्ठं बद्ध्वा धनुर्गुणैः

निद्रेने आंधळा व पादघाताने स्तब्ध झाल्याने तो काहीही हालचाल करू शकला नाही. पण द्रौणि त्याच्या छातीवर चढून धनुष्याच्या दोऱ्यांनी त्याचा कंठ बांधून टाकला।

Verse 83

नदंतं विस्फुरंतं तं पशुमारममारयत् । तस्य सैन्यानि सर्वाणि न्यवधीच्च तथैव सः

गर्जत व क्रोधाने उन्मत्त झालेल्या त्या पशुमाराचा त्याने वध केला; आणि त्याच प्रकारे त्याच्या सर्व सैन्याचाही संहार केला।

Verse 84

युधामन्युं महावीर्यममुत्तमौजसमेव च । तथैव द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्

त्याने महावीर युधामन्यूचा आणि उत्तमौजाचाही वध केला; तसेच द्रौपदीपुत्र व उरलेल्या सोमकांचाही संहार केला।

Verse 85

शिखंडिप्रमुखानन्यान्खङ्गेनामारयद्बहून् । तद्भयाद्द्वारनिर्यातान्सर्वानेव च सैनिकान्

शिखंडीप्रमुख अनेकांना त्याने खड्गाने ठार केले; आणि त्याच्या भयाने द्वारातून बाहेर पडलेले सर्व सैनिकही—सर्वच—मारले गेले।

Verse 86

प्रापयामासतुर्मृत्युं कृतवर्मकृपा वुभौ । एवं निहतसैन्यं तच्छिबिरं तैर्महाबलैः

कृतवर्मा आणि कृप—हे दोघेही—अनेकांना मृत्युमुखी पाडीत होते; अशा रीतीने त्या महाबलांनी ते शिबिर निहतसैन्य झाले।

Verse 87

तत्क्षणे शून्यमभवत्त्रिजगत्प्रलये यथा । एवं हत्वा ततः सर्वान्द्रोणपुत्रादयस्त्रयः

त्याच क्षणी ते (शिबिर) त्रिजगत्-प्रलयासारखे शून्य झाले; अशा रीतीने सर्वांचा वध करून द्रोणपुत्रादि ते तिघे निघून गेले।

Verse 88

निरगुः शिबिरात्तस्मात्पार्थभीता भयातुराः । सर्वे पृथक्पृथग्देशान्दुद्रुवुः शीघ्रगामिनः

पार्थाच्या भयाने व्याकुळ होऊन ते त्या शिबिरातून पळाले. सर्वजण वेगाने निरनिराळ्या दिशांना, निरनिराळ्या ठिकाणी धावले.

Verse 89

अथ द्रौणिर्ययौ विप्रा रेवातीरं मनोरमम् । तत्र ह्यनेकसाहस्रा ऋषयो वेदवादिनः

मग, हे विप्रहो, द्रौणि मनोहर रेवा-तीरी गेला. तेथे वेदवचन सांगणारे अनेक सहस्र ऋषी होते.

Verse 90

कथयंतः कथाः पुण्यास्तपश्चक्रुरनुत्तमम् । तत्रायं प्रययौ द्रौणिरृषीणामाश्रमेष्वथ

ते पुण्यकथा सांगत अनुपम तप करीत होते. तेव्हा द्रौणि तेथे जाऊन ऋषींच्या आश्रमांकडे पुढे गेला.

Verse 91

प्रविष्टमात्रे तस्मिंस्तु मुनयो ब्रह्मवादिनः । द्रौणेर्दुश्चरितं ज्ञात्वा प्राहुर्योगबलेन तम्

तो आत शिरताच ब्रह्मवक्ता मुनिंनी द्रौणिचे दुष्कृत्य ओळखून योगबळाने त्याला संबोधिले.

Verse 92

सुप्तमा रणकृत्पापी द्रौणे त्वं ब्राह्मणाधमः । त्वद्दर्शनेन ह्यस्माकं पातित्यं भवति ध्रुवम्

‘हे द्रौणि! झोपलेल्यांचा वध करणारा पापी, तू ब्राह्मणांतील अधम आहेस. तुझे दर्शन होताच आमचे अपवित्रत्व निश्चित होते.’

Verse 93

त्वत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्यायुतं भ वेत् । अतोऽस्मदाश्रमेभ्यस्त्वं निर्गच्छ पुरुषाधम

तुझ्याशी केवळ संभाषण केले तरी ब्रह्महत्येच्या पापांचा मोठा संचय उत्पन्न होईल. म्हणून, हे पुरुषाधम, आमच्या आश्रमांतून त्वरित निघून जा.

Verse 94

इत्यब्रुवंस्तदा द्रौणिं तत्रत्या मुनयो द्विजाः । इतीरितस्ततो द्रौणिर्मुनिभिर्ब्रह्म वादिभिः

तेथील निवास करणाऱ्या ब्राह्मण मुनिंनी तेव्हा द्रोणपुत्राला असे सांगितले. त्या ब्रह्मवादी मुनिंनी असे संबोधल्यावर द्रौणि (अश्वत्थामा) तेव्हा व्याकुळ झाला.

Verse 95

लज्जितो निलात्तस्मादाश्रमान्मुनिसेवितात् । एवं काश्यादितीर्थेषु पुण्येषु प्रययौ च सः

तो लज्जित होऊन त्या मुनिसेवित आश्रमातून निघून गेला. अशा रीतीने तो काशी इत्यादी पुण्य तीर्थांमध्ये भटकत राहिला.

Verse 96

तत्रतत्र द्विजैः सर्वै र्निंदितोऽसौ महात्मभिः । व्यासं शरणमापेदे प्रायश्चित्तचिकीर्षया

तो जिथे जिथे गेला तिथे सर्व महात्मा द्विजांनी त्याची निंदा केली. प्रायश्चित्त करण्याच्या इच्छेने त्याने व्यासांची शरण घेतली.

Verse 97

ततो बदरिकारण्ये समासीनं महामुनिम् । द्वैपायनं समागम्य प्रणनाम सभक्तिकम्

नंतर बदरिकावनात आसनस्थ महामुनी द्वैपायन (व्यास) यांच्याकडे जाऊन त्याने भक्तिभावाने प्रणाम केला.

Verse 98

ततो व्यासोऽब्रवीदेनं द्रोणाचार्यसुतं मुनिः । त्वमस्मदाश्रमादद्रौणे निर्याहि त्वरया त्विति

तेव्हा मुनि व्यास द्रोणाचार्यपुत्राला म्हणाले— “हे द्रौणि, माझ्या आश्रमातून त्वरित, शीघ्र निघून जा।”

Verse 99

सुप्तमारण दोषेण महापातकवान्भवान् । अतो मे भवतालापान्महत्पापं भविष्यति । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः प्रोवाचेदं वचो मुनिः

“झोपलेल्या लोकांच्या वधदोषामुळे तू महापातकी झाला आहेस. म्हणून तुझ्याशी बोलल्याने मला देखील मोठे पाप लागेल।” असे ऐकून द्रौणि तेव्हा मुनिंना हे वचन बोलला।

Verse 100

अश्वत्थामोवाच । भगवन्निंदितः सर्वैस्त्वामस्मि शरणं गतः

अश्वत्थामा म्हणाला— “भगवन्, सर्वांनी निंदिलेला मी तुमच्या शरणास आलो आहे।”

Verse 110

स्नानं कुरुष्व द्रौणे त्वं मासमात्रं निरं तरम् । सुप्तमारणदोषात्त्वं सद्यः पूतो भविष्यसि

“हे द्रौणि, तू एक महिना अखंड स्नान कर. झोपलेल्यांच्या वधदोषापासून तू तत्क्षणी शुद्ध होशील।”

Verse 132

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स विधूयेह पापानि शिवलोके महीयते

जो एकाग्रचित्ताने हा अध्याय पठण करतो किंवा ऐकतो, तो इथेच पापे झटकून टाकतो आणि शिवलोकी मान पावतो।