Adhyaya 49

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि रामनाथस्य शूलिनः । स्तोत्राध्यायं महापुण्यं शृणुत श्रद्धया द्विजाः

श्रीसूत म्हणाले—आता मी शूलधारी रामनाथाच्या स्तोत्रांचा महापुण्य अध्याय सांगतो. हे द्विजहो, श्रद्धेने ऐका.

Verse 2

रामः प्रतिष्ठिते लिंगे तुष्टाव परमेश्वरम् । लक्ष्मणो जानकी सीता सुग्रीवाद्याः कपीश्वराः

लिंगाची प्रतिष्ठा झाल्यावर रामाने परमेश्वराची स्तुती केली. तेथे लक्ष्मण, जानकी सीता आणि सुग्रीव आदी कपिश्वर उपस्थित होते.

Verse 3

ब्रह्मप्रभृतयो देवाः कुम्भजाद्या महर्षयः । अस्तुवन्भक्तिसंयुक्ताः प्रत्येकं राघवेश्वरम्

ब्रह्मा आदी देव आणि कुम्भज (अगस्त्य) आदी महर्षी भक्तियुक्त होऊन क्रमाने प्रत्येकाने राघवेश्वराची स्तुती केली।

Verse 4

तद्वक्ष्याम्यानुपूर्व्येण शृणुतादरपूर्वकम् । एतच्छ्रवणमात्रेण मुक्तः स्या न्मानवो द्विजाः

मी ते क्रमाने सांगतो; तुम्ही आदरपूर्वक ऐका। हे द्विजांनो, याचे केवळ श्रवणमात्र केले तरी मनुष्याला मुक्ती प्राप्त होऊ शकते।

Verse 5

श्रीराम उवाच । नमो महात्मने तुभ्यं महामायाय शूलिने । स्वपदांबुजभक्तार्तिहारिणे सर्प हारिणे

श्रीराम म्हणाले—हे महात्मन्, तुला नमस्कार; हे महामायेचे अधिपती, त्रिशूलधारी, तुला नमस्कार। जे आपल्या चरणकमलभक्तांचे दुःख हरतात आणि सर्पाला हारासारखे धारण करतात, त्यांना नमस्कार।

Verse 6

नमो देवाधिदेवाय रामनाथाय साक्षिणे । नमो वेदांतवेद्याय योगिनां तत्त्वदायिने

देवाधिदेव, रामनाथ, अंतःसाक्षी यांना नमस्कार। वेदान्ताने जाणण्याजोगे, योगींना तत्त्व देणाऱ्या प्रभूला नमस्कार।

Verse 7

सर्वदानंदपूर्णाय विश्वनाथाय शंभवे । नमो भक्तभयच्छेदहेतुपादाब्जरेणवे

सर्वदा आनंदपूर्ण विश्वनाथ शंभूला नमस्कार। भक्तांचे भय छेदणाऱ्या त्यांच्या चरणकमलांच्या रजेला नमस्कार।

Verse 8

नमस्तेऽखिलनाथाय नमः साक्षात्परात्मने । नमस्तेऽद्भुतवीर्याय महापातकनाशिने

हे अखिलनाथा, तुला नमस्कार; साक्षात् परात्म्यास नमस्कार। अद्भुत वीर्यवान, महापातकांचा नाश करणाऱ्या तुला नमस्कार।

Verse 9

कालकालाय कालाय कालातीताय ते नमः । नमोऽविद्यानिहंत्रे ते नमः पापहराय च

मृत्यूचाही मृत्यू, स्वयं काळ आणि काळातीत तुला नमस्कार। अविद्या नष्ट करणाऱ्या तुला नमस्कार; पाप हरिणाऱ्यासही नमस्कार।

Verse 10

नमः संसारतप्तानां तापनाशैकहेतवे । नमो मद्ब्रह्महत्याविनाशिने च विषाशिने

संसाराने तप्त झालेल्यांची जळजळ शमविण्याचा एकमेव हेतु तुला नमस्कार। माझ्या ब्रह्महत्यासम पापाचाही नाश करणाऱ्या, विष पिणाऱ्यास नमस्कार।

Verse 11

नमस्ते पार्वतीनाथ कैलासनिलयाव्यय । गंगाधर विरूपाक्ष मां रक्ष सकलापदः

हे पार्वतीनाथ, कैलासनिवासी अव्यय, तुला नमस्कार। हे गंगाधर, हे विरूपाक्ष, मला सर्व आपत्तींमधून रक्षण कर।

Verse 12

तुभ्यं पिनाकहस्ताय नमो मदनहारिणे । भूयोभूयो नमस्तुभ्यं सर्वावस्थासु सर्वदा

पिनाकहस्ताला नमस्कार; मदनाचा संहार करणाऱ्यास नमस्कार। पुन्हा पुन्हा तुला वंदन—सर्वदा, सर्व अवस्थांत।

Verse 13

लक्ष्मण उवाच । नमस्ते रामनाथाय त्रिपुरघ्नाय शंभवे । पार्वतीजीवितेशाय गणेशस्कन्दसूनवे

लक्ष्मण म्हणाला— हे रामनाथा, त्रिपुरसंहारक शंभो, तुला नमस्कार। पार्वतीच्या प्राणस्वरूपा, गणेश-स्कंदांचे पित्या, तुला प्रणाम।

Verse 14

नमस्ते सूर्यचद्राग्निलोचनाय कपर्दिने । नमः शिवाय सोमाय मार्कंडेय भयच्छिदे

ज्यांचे नेत्र सूर्य-चंद्र-अग्नी आहेत, त्या जटाधारी प्रभूस नमस्कार। हे शिवा, हे सोमा, मार्कंडेयाचे भय छेदणाऱ्या, तुला प्रणाम।

Verse 15

नमः सर्वप्रपंचस्य सृष्टिस्थित्यंतहेतवे । नम उग्राय भीमाय महादेवाय साक्षिणे

समस्त प्रपंचाच्या सृष्टी-स्थिती-अंताचे कारण, तुला नमस्कार। हे उग्र, हे भीम, साक्षीस्वरूप महादेवा, तुला प्रणाम।

Verse 16

सर्वज्ञाय वरेण्याय वरदाय वराय ते । श्रीकण्ठाय नमस्तुभ्यं पंचपातकभेदिने

हे सर्वज्ञ, वरेण्य, वरदाता, परमश्रेष्ठ, तुला नमस्कार। हे श्रीकंठा, पंच महापातकांचा नाश करणाऱ्या, तुला प्रणाम।

Verse 17

नमस्तेऽस्तु परानंदसत्यविज्ञानरूपिणे । नमस्ते भवरोगघ्न स्नायूनां पतये नमः

परमानंद, सत्य व विज्ञानस्वरूपा, तुला नमस्कार। हे भवरोगनाशका, स्नायूंच्या पत्या, तुला प्रणाम।

Verse 18

पतये तस्कराणां ते वनानां पतये नमः । गणानां पतये तुभ्यं विश्वरूपायसाक्षिणे

चोरांच्याही पती तुला नमस्कार, वनांचा पती तुला नमस्कार। गणांचा पती, विश्वरूप साक्षी तुला प्रणाम।

Verse 19

कर्मणा प्रेरितः शम्भो जनिष्ये यत्रयत्र तु । तत्रतत्र पदद्वंद्वे भवतो भक्तिरस्तु मे

हे शंभो, कर्मप्रेरणेने जिथे-जिथे माझा जन्म होईल, तिथे-तिथे तुझ्या चरणयुगळावर माझी भक्ती अखंड राहो.

Verse 20

असन्मार्गे रतिर्मा भूद्भवतः कृपया मम । वैदिकाचारमार्गे च रतिः स्याद्भवते नमः

तुझ्या कृपेने माझी आसक्ती कुपथात न राहो। वैदिक आचाराच्या मार्गातच माझी रुची राहो—तुला नमस्कार.

Verse 21

सीतोवाच । परमकारण शंकर धूर्जटे गिरिसुतास्तनकुंकुमशोभित । मम पतौ परिदेहि मतिं सदा न विषमां परपूरुषगोचराम्

सीता म्हणाली—हे परमकारण शंकर, हे धूर्जटे, गिरिजेच्या स्तनकुंकुमाने शोभित! माझी मती सदैव माझ्या पतीतच स्थिर कर; ती कधीही वाकडी होऊन परपुरुषाकडे जाऊ नये.

Verse 22

गंगाधर विरूपाक्ष नीललोहित शंकर । रामनाथ नमस्तुभ्यं रक्ष मा करुणाकर

हे गंगाधर, हे विरूपाक्ष, हे नीललोहित शंकर! हे रामनाथ, तुला नमस्कार; करुणाकर, माझे रक्षण कर.

Verse 23

नमस्ते देवदेवेश नमस्ते करुणालय । नमस्ते भवभीतानां भवभीतिविमर्दन

हे देवदेवेश! तुला नमस्कार; हे करुणालय! तुला नमस्कार। भवभयाने भयभीत जनांचे भय चिरडणाऱ्या, तुला नमस्कार।

Verse 24

नाथ त्वदीयचरणांबुजचिंतनेन निर्द्धूय भास्करसुताद्भयमाशु शम्भो । नित्यत्वमाशु गतवान्स मृकंडुपुत्रः किं वा न सिध्यति तवाश्रयणात्परेश

हे नाथ, हे शंभो! तुझ्या चरणकमलांचे चिंतन केल्याने भास्करसुत यमाचे भय शीघ्र दूर होते. मृकंडुपुत्र मार्कंडेयानेही तत्काळ अमरत्व प्राप्त केले; हे परेश! तुझ्या आश्रयाने काय असिद्ध राहील?

Verse 25

परेशपरमानंद शरणागतपालक । पातिव्रत्यं मम सदा देहि तुभ्यं नमोनमः

हे परेश, परमानंदस्वरूप, शरणागतपालक! मला सदा पातिव्रत्य—अढळ पतिव्रता-धर्म—प्रदान कर. तुला पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 26

हनूमानुवाच । देवदेव जगन्नाथ रामनाथ कृपानिधे । त्वत्पादांभोरुहगता निश्चला भक्तिरस्तु मे

हनुमान म्हणाले: हे देवदेव, जगन्नाथ, रामनाथ, कृपानिधे! माझी भक्ति तुझ्या चरणकमलांशी एकरूप होऊन निश्चल राहो.

Verse 27

यं विना न जगत्सत्ता तद्भानमपि नो भवेत् । नमः सद्भानरूपाय रामनाथाय शंभवे

ज्यांच्याविना जगताची सत्ता नाही, आणि त्याचे तेजही नाही—सत् व भानस्वरूप शंभू रामनाथाला नमस्कार.

Verse 28

अंगद उवाच । यस्य भासा जगद्भानं यत्प्रकाशं विना जगत् । न भासते नमस्तस्मै रामनाथाय शंभवे

अंगद म्हणाला— ज्याच्या तेजाने जग उजळते आणि ज्याच्या प्रकाशाविना जगत् प्रकाशत नाही; त्या रामनाथ शंभूस नमस्कार असो।

Verse 29

जांबुवानुवाच । सर्वानंदो यदानंदो भासते परमार्थतः । नमो रामेश्वरायास्मै परमानंदरूपिणे

जांबवान म्हणाला— जो आनंद सर्वांचा आनंद आहे आणि परमार्थतः प्रकाशतो; त्या परमानंदरूप रामेश्वरास नमस्कार असो।

Verse 30

नील उवाच । यद्देशकालदिग्भेदैरभिन्नं सर्वदा द्वयम् । तस्मै रामेश्वरायास्मै नमोऽभिन्नस्व रूपिणे

नील म्हणाला— देश, काळ व दिशांच्या भेदांनी जो कधीही विभागला जात नाही, सदैव अद्वय आहे; त्या अभिन्नस्वरूप रामेश्वरास नमस्कार असो।

Verse 31

नल उवाच । ब्रह्मविष्णुमहेशाना यदविद्याविजृंभिताः । नमोऽविद्याविहीनाय तस्मै रामेश्वराय ते

नल म्हणाला— ज्यांच्यामुळे ब्रह्मा, विष्णू आणि महेशही अविद्येच्या विस्ताराने प्रकट होतात; हे अविद्याविहीन रामेश्वरा, तुला नमस्कार असो।

Verse 32

कुमुद उवाच । यस्त्वरूपापरिज्ञानात्प्रधानं कारणत्वतः । कल्पितं कारणायास्मै रामनाथाय शंभवे

कुमुद म्हणाला— तुझ्या अरूप तत्त्वाचे ज्ञान नसल्याने ‘प्रधान’ हेच कारण म्हणून कल्पिले जाते; त्या सत्यकारण रामनाथ शंभूस नमस्कार असो।

Verse 33

पनस उवाच । जाग्रत्स्वप्नसुषुप्त्यादियदविद्याविजृंभितम् । जाग्रदादिविहीनाय नमोऽस्मै ज्ञानरूपिणे

पनस म्हणाला—जागृत, स्वप्न व सुषुप्ती इत्यादी अवस्था या अविद्येचा विस्तार आहेत. जो या सर्व अवस्थांपासून रहित, शुद्ध ज्ञानस्वरूप आहे—त्याला माझा नमस्कार असो.

Verse 34

गज उवाच । यत्स्वरूपापरिज्ञानात्कार्याणां परमा णवः । कल्पिताः कारणत्वेन तार्किकापसदैर्वृथा

गज म्हणाला—तुमच्या स्वरूपाचे यथार्थ ज्ञान नसल्यामुळे, कार्यांचे ‘परमाणू’च कारण आहेत अशी कल्पना तर्किकांतील अधम लोक व्यर्थ करतात.

Verse 35

तमहं परमानंदं रामनाथं महेश्वरम् । आत्मरूपतया नित्यमुपासे सर्वसाक्षिणम्

मी परमानंदस्वरूप महेश्वर रामनाथ यांची नित्य उपासना करतो; ते आत्मरूपाने स्थित असून सर्वांचे साक्षी आहेत.

Verse 36

गवाक्ष उवाच । अज्ञानपाशबद्धानां पशूनां पाशमोचकम् । रामेश्वरं शिवं शांतमुपैमि शरणं सदा

गवाक्ष म्हणाला—अज्ञानरूपी पाशाने बांधलेल्या जीवांचा पाशमोचक, शांत शिव रामेश्वर यांची मी सदैव शरण घेतो.

Verse 37

गवय उवाच । साध्वस्तजगदाधारं चंद्रचूडमुमापतिम् । रामनाथं शिवं वन्दे संसारामयभेषजम्

गवय म्हणाला—मी शिव रामनाथांना वंदन करतो; ते जगताधार, चंद्रचूड, उमापती असून संसाररूपी रोगाचे औषध आहेत.

Verse 38

शरभ उवाच । अंतःकरणमात्मेति यदज्ञानाद्विमोहितैः । भण्यते रमनाथं तमात्मानं प्रणमाम्यहम्

शरभ म्हणाला—अज्ञानाने मोहित झालेले काही जण अंतःकरणालाच आत्मा म्हणतात. मी त्या परमार्थ आत्मा रमनाथाला प्रणाम करतो.

Verse 39

गन्धमादन उवाच । रामनाथमुमानाथं गणनाथं च त्र्यंबकम् । सर्वपातकशुद्ध्यर्थमुपासे जगदीश्वरम्

गंधमादन म्हणाला—रमनाथ, उमानाथ, गणनाथ, त्र्यंबक अशा जगदीश्वराची मी उपासना करतो, सर्व पातकांच्या शुद्धीसाठी.

Verse 40

सुग्रीव उवाच । संसारांभोधि मध्ये मां जन्ममृत्युजले भये । पुत्रदारधनक्षेत्रवीचिमालासमाकुले

सुग्रीव म्हणाला—संसाररूपी समुद्राच्या मध्यभागी मी जन्म-मृत्यूच्या जलात भयभीत आहे; पुत्र, दारा, धन व क्षेत्र यांच्या लाटांच्या माळांनी व्याकुळ झालो आहे.

Verse 41

मज्जद्ब्रह्मांडखंडे च पतितं नाप्तपारकम् । क्रोशंतमवशं दीनं विषयव्या लकातरम्

या विशाल ब्रह्मांडाच्या एका खंडात बुडत मी पतित झालो आहे; पार जाण्याचा उपाय मिळाला नाही. असहाय व दीन होऊन मी आक्रोश करीत आहे—विषयरूपी सर्पांनी भयाक्रांत.

Verse 42

व्याधिनक्रसमुद्विग्नं तापत्रयझषार्तिदम् । मां रक्ष गिरिजानाथ रामनाथ नमोऽस्तु ते

रोगरूपी मगरींनी व्याकुळ आणि त्रितापरूपी माशांनी पीडित झालेल्या मला वाचवा. हे गिरिजानाथ, हे रमनाथ, तुला नमस्कार असो.

Verse 43

विभीषण उवाच । संसारवनमध्ये मां विनष्टनिजमार्गके । व्याधिचौरे क्रोधसिंहे जन्मव्याघ्रे लयोरगे

विभीषण म्हणाला—संसाररूपी वनात मी माझा मार्ग हरविला आहे. तेथे रोग नावाचा चोर मला लुटतो, क्रोध सिंहासारखा उभा राहतो, जन्म वाघासारखा भय दाखवितो आणि लय सर्पासारखा वेटोळे घालून मला वेढतो।

Verse 44

बाल्ययौवनवार्धक्यमहाभीमांधकूपके । क्रोधेर्ष्या लोभवह्नौ च विषयक्रूरपर्वते

बाल्य, यौवन आणि वार्धक्य या महाभयंकर अंधकूपात; क्रोध, ईर्ष्या व लोभ यांच्या अग्नीत; आणि विषयांच्या क्रूर पर्वतावर—मी अडकून पडलो आहे।

Verse 45

त्रासभूकंटकाढ्ये च सीदंतमधुनांधकम् । शोभनां पदवीं शंभो नय रामेश्वराधुना

भयाच्या काट्यांनी भरलेल्या या भूमीत मी आता अंधारात बुडत आहे. हे शंभो, मला त्वरित शुभ मार्गावर ने—आताच रामेश्वराकडे घेऊन जा।

Verse 46

सर्वे वानरा ऊचुः । निंद्यानिंद्येषु सर्वत्र जनित्वा योनिषु प्रभो । कुंभीपाकादिनरके पतित्वा च पुनस्तथा

सर्व वानर म्हणाले—हे प्रभो, निंद्य-अनिंद्य अशा सर्व योनिंमध्ये सर्वत्र जन्म घेऊन, कुंभीपाकादी नरकांत पडून, आम्ही अशाच रीतीने पुन्हा पुन्हा भटकत राहतो।

Verse 47

जनित्वा च पुनर्योनौ कर्मशेषेण कुत्सिते । संसारे पतितानस्मान्रामनाथ दयानिधे

कर्मशेषामुळे निंद्य योनीत पुन्हा पुन्हा जन्म घेऊन आम्ही संसारात पडून गेलो आहोत. हे रामनाथ, दयासागर, आमच्यावर कृपादृष्टी कर।

Verse 48

अनाथान्विवशान्दीनान्क्रोशतः पाहि शंकर । नमस्तेस्तु दयासिंधो रामनाथ महेश्वर

हे शंकर! आम्ही अनाथ, विवश व दीन आहोत; आर्त हाक मारतो—आमचे रक्षण करा। हे दयासिंधू, हे रामनाथ, हे महेश्वर—आपल्याला नमस्कार असो।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । नमस्ते लोकनाथाय रामनाथाय शंभवे । प्रसीद मम सर्वेश मदविद्यां विनाशय

ब्रह्मा म्हणाले: हे लोकनाथ, हे रामनाथ, हे शंभो—आपल्याला नमस्कार। हे सर्वेश! प्रसन्न होऊन माझी अविद्या नष्ट करा।

Verse 50

इंद्र उवाच । यस्य शक्तिरुमा देवी जगन्माता त्रयीमयी । तमहं शंकरं वंदे रामनाथमुमापतिम्

इंद्र म्हणाले: ज्यांची शक्ति देवी उमा—जगन्माता, त्रयीमयी—अशा शंकर, रामनाथ, उमापती यांना मी वंदन करतो।

Verse 51

यम उवाच । पुत्रौ गणेश्वरस्कंदौ वृषो यस्य च वाहनम् । तं वै रामेश्वरं सेवे सर्वाज्ञाननिवृत्तये

यम म्हणाले: ज्यांचे पुत्र गणेश्वर व स्कंद, आणि ज्यांचे वाहन वृषभ आहे—सर्व अज्ञान निवृत्त व्हावे म्हणून मी त्या रामेश्वराची सेवा करतो।

Verse 52

वरुण उवाच । यस्य पूजाप्रभावेन जित मृत्युर्मृकंडुजः । मृत्युंजयमुपासेऽहं रामनाथं हृदा तु तम्

वरुण म्हणाले: ज्यांच्या पूजेच्या प्रभावाने मृकंडूचा पुत्र मृत्यूवर विजय मिळविला—त्या मृत्युंजय रामनाथाची मी हृदयपूर्वक उपासना करतो।

Verse 53

कुबेर उवाच । ईश्वराय लसत्कर्णकुंडलाभरणाय ते । लाक्षारुणशरीराय नमो रामेश्वराय वै

कुबेर म्हणाला—ज्यांचे कर्णकुंडल तेजाने झळाळतात, ज्यांचे शरीर लाखेसारखे अरुण दीप्तिमान आहे, त्या रामेश्वर प्रभूस माझा नमस्कार असो।

Verse 54

आदित्य उवाच । नमस्तेऽस्तु महादेव रामनाथ त्रियंबक । दक्षाध्वरविनाशाय नमस्ते पाहि मां शिव

आदित्य म्हणाला—हे महादेव, हे रामनाथ, हे त्र्यंबक! तुला नमस्कार असो. दक्षाच्या यज्ञाचा विनाश करणाऱ्या, तुला प्रणाम; हे शिवा, माझे रक्षण कर.

Verse 55

सोम उवाच । नमस्ते भस्मदिग्धाय शूलिने सर्पमालिने । रामनाथ दयांभोधे स्मशाननिलयाय ते

सोम म्हणाला—भस्मलेपन केलेल्या, शूलधारी, सर्पमालाधारी तुला नमस्कार. हे रामनाथ, दयासागर, स्मशाननिवासी, तुला प्रणाम.

Verse 56

अग्निरुवाच । इन्द्राद्यखिलदिक्पालसंसेवितपदांबुज । रामनाथाय शुद्धाय नमो दिग्वाससे सदा

अग्नी म्हणाला—इंद्रादि सर्व दिक्पाल ज्यांच्या चरणकमळांची सेवा करतात, त्या शुद्ध रामनाथास नमस्कार; दिग्वास (आकाशवस्त्रधारी) प्रभूस सदैव प्रणाम.

Verse 57

वायुरुवाच । हराय हरिरूपाय व्याघ्रचर्मांबराय च । रामनाथ नमस्तुभ्यं ममाभीष्टप्रदो भव

वायू म्हणाला—हरिरूप धारण करणाऱ्या हरास, व्याघ्रचर्मवस्त्रधारीस नमस्कार. हे रामनाथ, तुला प्रणाम; माझ्या अभिष्ट मनोरथांचा दाता हो.

Verse 58

बृहस्पतिरुवाच । अहंतासाक्षिणे नित्यं प्रत्यगद्वयवस्तुने । रामनाथ ममाज्ञानमाशु नाशय ते नमः

बृहस्पती म्हणाले—अहंतेचा नित्य साक्षी, अंतर्मुख अद्वैत तत्त्वस्वरूपा, तुला नमस्कार। हे रामनाथ, माझे अज्ञान शीघ्र नष्ट कर—तुला प्रणाम।

Verse 59

शुक्र उवाच । वंचकानामलभ्याय महामंत्रार्थरूपिणे । नमो द्वैतविहीनाय रामनाथाय शंभवे

शुक्र म्हणाले—वंचकांना अलभ्य, महामंत्राच्या अर्थस्वरूपा, तुला नमस्कार। द्वैतविहीन रामनाथ शंभूला प्रणाम।

Verse 60

अश्विनावूचतुः । आत्मरूपतया नित्यं योगिनां भासते हृदि । अनन्य भानवेद्याय नमस्ते राघवेश्वर

अश्विनीकुमार म्हणाले—तू नित्य आत्मस्वरूपाने योग्यांच्या हृदयात प्रकाशतोस. हे अनन्य अंतर्ज्योतीनेच वेद्य राघवेश्वरा, तुला नमस्कार।

Verse 61

अगस्त्य उवाच । आदिदेव महादेव विश्वेश्वर शिवाव्यय । रामनाथांबिकानाथ प्रसीद वृष भध्वज

अगस्त्य म्हणाले—हे आदिदेव, हे महादेव, हे विश्वेश्वर, अव्यय शिवा! हे रामनाथ, अंबिकानाथ, प्रसन्न हो—हे वृषभध्वजा।

Verse 62

अपराधसहस्रं मे क्षमस्व विधुशेखर । ममाहमिति पुत्रादावहंतां मम मोचय

हे विधुशेखरा, माझे हजारो अपराध क्षमा कर. ‘माझे’ आणि ‘मी’—पुत्रादि पासून—या भावांतील अहंतेतून मला मुक्त कर.

Verse 63

सुतीक्ष्ण उवाच । क्षेत्राणि रत्नानि धनानि दारा मित्राणि वस्त्राणि गवाश्वपुत्राः । नैवोपकाराय हि रामनाथ मह्यं प्रयच्छ त्वमतो विरक्तिम्

सुतीक्ष्ण म्हणाला—शेती, रत्ने, धन, पत्नी, मित्र, वस्त्रे, गायी, घोडे व पुत्र—हे रामनाथ! यांपैकी काहीही माझ्या खऱ्या उपकारास येत नाही. म्हणून यांपासून वैराग्य मला प्रदान करा.

Verse 64

विश्वामित्र उवाच । श्रुतानि शास्त्राण्यपि निष्फलानि त्रय्यप्यधीता विफलैव नूनम् । त्वयीश्वरे चेन्न भवेद्धि भक्तिः श्रीरामनाथे शिव मानुषस्य

विश्वामित्र म्हणाला—ऐकलेली शास्त्रेही निष्फळ ठरतात; वेदत्रयीचे अध्ययनही निश्चयाने व्यर्थच आहे, हे शिव! जर मनुष्याला श्रीरामनाथ असलेल्या तुझ्याविषयी भक्ती उत्पन्न झाली नाही तर.

Verse 65

गालव उवाच । दानानि यज्ञा नियमास्तपांसि गंगादितीर्थेषु निमज्जनानि । रामेश्वरं त्वां न नमंति ये तु व्यर्थानि तेषामिति निश्चयोऽत्र

गालव म्हणाला—दान, यज्ञ, नियम, तप आणि गंगा इत्यादी तीर्थांत स्नान-निमज्जन—जे तुला, हे रामेश्वर, नमस्कार करीत नाहीत, त्यांच्यासाठी हे सर्व व्यर्थ आहे; हाच येथे निश्चय आहे.

Verse 66

वसिष्ठ उवाच । कृत्वापि पापान्यखिलानि लोकस्त्वामेत्य रामेश्वर भक्तियुक्तः । नमेत चेत्तानि लयं व्रजेयुर्यथांधकारो रवितेजसाऽद्धा

वसिष्ठ म्हणाला—एखाद्या मनुष्याने सर्व पापे केली असली तरी, भक्तियुक्त होऊन तुझ्याकडे येऊन, हे रामेश्वर, तुला नमस्कार केला तर ती पापे लय पावतात—जसे सूर्यतेजाने अंधार निश्चयाने नष्ट होतो.

Verse 67

अत्रिरुवाच । दृष्ट्वा तु रामेश्वरमेकदापि स्पृष्ट्वा नमस्कृत्य भवंतमीशम् । पुनर्न गर्भं स नरः प्रयायात्किं त्वद्वयं ते लभतं स्वरूपम्

अत्रि म्हणाला—जो मनुष्य एकदाही रामेश्वराचे दर्शन करतो, (लिंग/पावन सान्निध्य) स्पर्श करतो आणि तुला, प्रभु, नमस्कार करतो—तो पुन्हा गर्भात जात नाही. यात आश्चर्य ते काय? तो तुझे अद्वैत स्वरूप प्राप्त करतो.

Verse 68

अंगिरा उवाच । यो रामनाथं मनुजो भवंतमुपेत्य बंधून्प्रणमन्स्मरेत । संतारयेत्तानपि सर्वपापात्किम द्भुतं तस्य कृतार्थतायाम्

अंगिरा म्हणाले—हे रामनाथ! जो मनुष्य तुमच्याकडे येऊन नमस्कार करताना आपल्या बंधूजनांचे स्मरण करतो, तो त्यांनाही सर्व पापांतून पार नेतो. त्याच्या कृतार्थतेत आश्चर्य ते काय?

Verse 69

गौतम उवाच । श्रीरामनाथेश्वर गूढमेत्तद्रहस्यभूतं परमं विशोकम् । त्वत्पादमूलं भजतां नृणां ये सेवां प्रकुर्वंति हि तेऽपि धन्याः

गौतम म्हणाले—हे श्रीरामनाथेश्वर! हे गूढ, रहस्यरूप, परम व शोकविरहित उपदेश आहे. जे तुमच्या चरणमूळाचे भजन करतात आणि जे त्या भक्तांची सेवा करतात, तेही धन्य आहेत.

Verse 70

शतानंद उवाच । वेदांतविज्ञानरहस्यविद्भिर्विज्ञेयमेतद्धि मुमुक्षुभिस्तु । शास्त्राणि सर्वाणि विहाय देव त्वत्सेवनं यद्रघुवीरनाथ

शतानंद म्हणाले—वेदांत-विज्ञानाचे रहस्य जाणणाऱ्यांनी, विशेषतः मुमुक्षूंनी, हे जाणावे. हे देव! सर्व (केवळ) शास्त्रविवाद सोडून, हे रघुवीरनाथ! तुमच्या सेवेत रत व्हावे.

Verse 71

भृगुरुवाच । रामनाथ तव पादपंकजं द्वंद्वचिंतनविधूतकल्मषः । निर्भयं व्रजति सत्सुखा द्वयं सुप्रभं त्वथ अमोघचिद्धनम्

भृगु म्हणाले—हे रामनाथ! जो द्वंद्वचिंतनाने कल्मष झटकून तुझ्या पादपंकजांची शरण घेतो, तो निर्भय होऊन तुझे सुप्रभ, अमोघ चिद्धन—अद्वय सत्सुख—प्राप्त करतो.

Verse 72

कुत्स उवाच । रामनाथ तव पादसेवनं भोगमोक्षवरदं नृणां सदा । रौरवादिनरकप्रणाशनं कः पुमान्न भजते रसग्रहः

कुत्स म्हणाले—हे रामनाथ! तुझ्या पादसेवेने मनुष्यांना सदैव भोग व मोक्षाचे वरदान मिळते आणि रौरव इत्यादी नरकांचा नाश होतो. ज्याने याचा रस चाखला, तो कोण भजन करणार नाही?

Verse 73

काश्यप उवाच । रामनाथ तव पादसेविनां किं व्रतैरुत तपोभिरध्वरैः । वेदशास्त्र जपचिन्तया च किं स्वर्गसिन्धुपयसापि किं फलम्

काश्यप म्हणाला—हे रामनाथ! जे तुझ्या चरणांची सेवा करतात, त्यांना व्रत, तप व यज्ञ यांची काय गरज? वेद-शास्त्रांचे अध्ययन, जप व ध्यान-चिंतन यांचेही काय प्रयोजन? स्वर्गसिंधूच्या जलानेही त्यांना आणखी कोणते फळ मिळणार?

Verse 74

श्रीरामनाथ त्वमागत्य शीघ्रं ममोत्क्रांतिकाले भवान्या च साकम् । मां प्रापय स्वात्मपादारविन्दं विशोकं विमोहं सुखं चित्स्वरूपम्

हे श्रीरामनाथ! माझ्या देहत्यागाच्या वेळी तू शीघ्र ये, आणि भवानीसह ये. मला तुझ्याच पादारविंदापाशी ने—जिथे शोक नाही, मोह नाही; तेथे आनंद आहे, शुद्ध चैतन्यस्वरूप आहे.

Verse 75

गन्धर्वा ऊचुः । रामनाथ त्वमस्माकं भजतां भवसागरे । अपारे दुःखकल्लोले न त्वत्तोन्या गतिर्हि नः

गंधर्व म्हणाले—हे रामनाथ! या अपार भवसागरात, दुःखाच्या लाटांनी उसळणाऱ्या स्थितीत, आम्ही जे तुझे भजन करतो—तुझ्यावाचून आम्हाला दुसरी गती नाही.

Verse 76

किन्नरा ऊचुः । रामनाथ भवारण्ये व्याधिव्याघ्रभयानके । त्वामंतरेण नास्माकं पदवीदर्शको भवेत्

किन्नर म्हणाले—हे रामनाथ! या भव-अरण्यात, रोगरूपी वाघाच्या भयाने भरलेल्या ठिकाणी, तुझ्यावाचून आम्हाला मार्ग दाखवणारा कोणी होऊ शकत नाही.

Verse 77

यक्षा ऊचुः । रामनाथेंद्रियारातिबाधा नो दुःसहा सदा । तान्विजेतुं सहायस्त्वमस्माकं भव धूर्जटे

यक्ष म्हणाले—हे रामनाथ! इंद्रिय-शत्रूंचा छळ आम्हाला सदैव असह्य होतो. त्यांना जिंकण्यासाठी तू आमचा सहाय्यक हो, हे धूर्जटे!

Verse 78

नागा ऊचुः । अचिन्त्यमहिमानं त्वा रामनाथ वयं कथम् । स्तोतुमल्पधियः शक्ता भविष्यामोंऽबिकापते

नाग म्हणाले—हे रामनाथ! तुझा महिमा अचिंत्य आहे. आम्ही अल्पबुद्धी जन, हे अंबिकापते, तुला कसे स्तवू शकू?

Verse 79

किंपुरुषा ऊचुः । नानायोनौ च जननं मरणं चाप्यनेकशः । विनाशय तथाऽज्ञानं रामनाथ नमोऽस्तु ते

किंपुरुष म्हणाले—अनेक योनींमध्ये जन्म आणि पुन्हा पुन्हा मरण होते. हे रामनाथ! ते अज्ञान नष्ट कर; तुला नमस्कार असो.

Verse 80

विद्याधरा ऊचुः । अंबिकापतये तुभ्यमसंगाय महात्मने । नमस्ते रामनाथाय प्रसीद वृषभध्वज

विद्याधर म्हणाले—हे अंबिकापति! तू असंग व महात्मा आहेस. हे रामनाथ! तुला नमस्कार; हे वृषभध्वज, प्रसन्न हो.

Verse 81

वसव ऊचुः । रामनाथगणेशाय गणवृंदार्चितांघ्रये । गंगाधराय गुह्याय नमस्ते पाहि नः सदा

वसु म्हणाले—हे रामनाथ गणेश! गणवृंद ज्यांचे चरण पूजितात; हे गंगाधर, गुह्यस्वरूप! तुला नमस्कार; आम्हांला सदा रक्षण कर.

Verse 82

विश्वेदेवा ऊचुः । ज्ञप्तिमात्रैकनिष्ठानां मुक्तिदाय सुयोगिनाम् । रामनाथाय सांबाय नमोऽस्मान्रक्ष शंकर

विश्वेदेव म्हणाले—शुद्ध ज्ञानात एकनिष्ठ असलेल्या सुयोग्य योगींना मुक्ती देणाऱ्या रामनाथ साम्बाला नमस्कार. हे शंकर, आम्हांला रक्षण कर.

Verse 83

मरुत ऊचुः । परतत्त्वाय तत्त्वानां तत्त्वभूताय वस्तुतः । नमस्ते रामनाथाय स्वयंभानाय शंभवे

मरुत म्हणाले— हे रामनाथ! स्वयंभू शंभो! जो सर्व तत्त्वांपलीकडील परतत्त्व आहेस आणि खरेच सर्व तत्त्वांचा सारभूत आहेस, तुला नमस्कार असो।

Verse 84

साध्या ऊचुः । स्वातिरिक्तविहीनाय जगत्सत्ताप्रदायिने । रामेश्वराय देवाय नमोऽविद्या विभेदिने

साध्य म्हणाले— ज्यांना स्वतःच्या आत्मस्वरूपाव्यतिरिक्त काहीच नाही, जे जगाला सत्ता प्रदान करतात, आणि जे अविद्येचा छेद करतात— त्या देव रामेश्वराला नमस्कार।

Verse 85

सर्वे देवा ऊचुः । सच्चिदानंदसंपूर्णं द्वैतवस्तुविवर्जितम् । ब्रह्मात्मानं स्वयंभानमादिमध्यांतवर्जितम्

सर्व देव म्हणाले— तू सच्चिदानंदाने परिपूर्ण, द्वैतवस्तुभावापासून रहित, ब्रह्माचा आत्मस्वरूप, स्वयंप्रकाश, आणि आदि-मध्य-अंतवर्जित आहेस।

Verse 86

अविक्रियमसंगं च परिशुद्धं सनातनम् । आकाशादिप्रपंचानां साक्षिभूतं परामृतम्

तू अविक्रिय, असंग, परिशुद्ध व सनातन आहेस; आकाशादि समस्त प्रपंचाचा साक्षी आणि परमार्त अमृतस्वरूप आहेस।

Verse 87

प्रमातीतं प्रमाणानामपि बोधप्रदायिनम् । आविर्भावतिरोभाव संकोचरहितं सदा

तू प्रमाणांनाही अतीत आहेस, तरीही बोध देणारा आहेस; आविर्भाव-तिरोभावामुळे होणाऱ्या संकोचापासून तू सदैव रहित आहेस।

Verse 88

स्वस्मिन्नध्यस्तरूपस्य प्रपंचस्यास्य साक्षिणम् । निर्लेपं परमानंदं निरस्तसकलक्रियम्

तूच आपल्या ठायी अध्यारोपित झालेल्या या जगत्-प्रपंचाचा साक्षी आहेस—निर्लेप, परमानंदस्वरूप, आणि सर्व क्रिया-प्रवृत्ती शांत झालेला।

Verse 89

भूमानंदं महात्मानं चिद्रूपं भोगवर्जितम् । रामनाथं वयं सर्वे स्वपातकविशुद्धये

आम्ही सर्वजण आपल्या पापशुद्धीसाठी रमानाथाचा आश्रय घेतो—जो भूमानंद, महात्मा, चिद्रूप आणि भोगरहित आहे।

Verse 91

रामनाथाय रुद्राय नमः संसारहारिणे । ब्रह्मविष्ण्वादिरूपेण विभिन्नाय स्वमायया

संसारहरण करणाऱ्या रुद्र, रमानाथाला नमस्कार; जो स्वमायेमुळे ब्रह्मा-विष्णु आदि रूपांनी भिन्न भिन्न भासतो।

Verse 92

विभीषणसचिवा ऊचुः । वरदाय वरेण्याय त्रिनेत्राय त्रिशूलिने । योगिध्येयाय नित्याय रामनाथाय ते नमः

विभीषणाचे सचिव म्हणाले—वरद, वरेण्य, त्रिनेत्र, त्रिशूलधारी, योगिजनांच्या ध्यानाचा विषय, नित्य रमानाथ! तुला नमस्कार।

Verse 93

सूत उवाच । इति रामादिभिः सर्वैः स्तुतो रामेश्वरः शिवः । प्राह सर्वान्समाहूय रामादीन्द्विजसत्तमाः

सूत म्हणाले—अशा रीतीने राम आदी सर्वांनी स्तुती केल्यावर रामेश्वर शिवाने सर्वांना बोलावून, हे द्विजश्रेष्ठा, राम आदींना सांगितले।

Verse 94

रामराम महाभाग जानकीरमण प्रभो । सौमित्रे जानकि शुभे हे सुग्रीव मुखास्तथा

राम राम, हे महाभाग प्रभो, हे जानकीरमणा! हे सौमित्रे (लक्ष्मणा)! हे शुभे जानकी! आणि वाणीश्रेष्ठ सुग्रीवा—ऐक।

Verse 95

अन्ये ब्रह्ममुखा यूयं शृणुध्वं सुसमास्थिताः । स्तोत्राध्यायमिमं पुण्यं युष्माभिः कृतमादरात्

आणि तुम्ही इतर—ब्रह्मादि देवश्रेष्ठ—सुसंस्थित होऊन सावधपणे ऐका। हा पुण्य स्तोत्राध्याय तुम्ही आदराने रचिला आहे।

Verse 96

ये पठंति च शृण्वंति श्रावयंति च मानवाः । मदर्चनफलं तेषां भविष्यति न संशयः

जे मनुष्य हे पठितात, ऐकतात आणि इतरांना ऐकवितात—त्यांना निःसंशय माझ्या अर्चनेचे फळ प्राप्त होईल।

Verse 97

रामचंद्रधनुष्कोटिस्नानपुण्यं च वै भवेत् । वर्षमेकं रामसेतौ वासपुण्यं भविष्यति

खरोखर ‘रामचंद्राच्या धनुष्याच्या कोटी’ येथे स्नानाचे पुण्य प्राप्त होते. आणि रामसेतूवर एक वर्ष वास केल्यास वासपुण्य निश्चित मिळते।

Verse 98

गन्धमादनमध्यस्थसर्वर्तीर्थाभिमज्जनात् । यत्पुण्यं तद्भवेत्तेन नात्र संशयकारणम्

गंधमादनाच्या मध्यभागी असलेल्या सर्व तीर्थांत स्नान केल्याने जे पुण्य मिळते, तेच पुण्य येथे त्याला प्राप्त होते; येथे संशयास कारण नाही।

Verse 99

उक्त्वैवं रामनाथोऽपि स्वात्मलिंगे तिरोदधे । स्तोत्राध्यायमिमं पुण्यं नित्यं संकीर्तयन्नरः

असे बोलून रामनाथही आपल्या स्वलिंगात अंतर्धान पावले। जो मनुष्य हा पुण्य स्तोत्राध्याय नित्य कीर्तन करतो…

Verse 100

जरामरणनिर्मुक्तो जन्मदुःखविवर्जितः । रामनाथस्य सायुज्यमुक्तिं प्राप्नोत्यसंशयः

तो जरा-मरणापासून मुक्त आणि पुनर्जन्मदुःखरहित होऊन, निःसंशय रामनाथाचे सायुज्य-मोक्ष प्राप्त करतो.