Adhyaya 32

Verse 1

श्रीसूत उवाच । भूयोऽपिसंप्रवक्ष्यामि धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । युष्माकमादरेणाहं नैमिषारण्यवा सिनः

श्रीसूत म्हणाले—मी पुन्हा धनुष्कोटीचे वैभव सांगतो. हे नैमिषारण्यवासीयांनो, तुमच्या प्रति आदरामुळेच मी हे कथन करीत आहे.

Verse 2

नंदोनाम महाराजः सोमवंशसमुद्भवः । धर्मेण पालयामास सागरांतां धरामिमाम्

नंद नावाचा एक महाराज होता, तो सोमवंशात उत्पन्न झाला. त्याने धर्माने समुद्रसीमित ही पृथ्वी पाळली व रक्षण केली.

Verse 3

तस्य पुत्रः समभवद्धर्मगुप्त इति श्रुतः । राज्य रक्षाधुरं नंदो निजपुत्रे निधाय सः

त्याचा पुत्र झाला, जो ‘धर्मगुप्त’ या नावाने प्रसिद्ध होता. नंदाने राज्यरक्षणाची धुरा आपल्या पुत्राकडे सोपविली.

Verse 4

जितेंद्रियो जिताहारः प्रविवेश तपोवनम् । ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः

इंद्रिये जिंकून व आहार संयमून तो तपोवनात प्रविष्ट झाला. पिता तपोवनास गेल्यावर ‘धर्मगुप्त’ नावाच्या नृपाने राजकारभार सांभाळला.

Verse 5

मेदिनीं पालया मास धर्मज्ञो नीतितत्परः । ईजे बहुविधैर्यज्ञैर्देवानिंद्रपुरोगमान्

धर्म जाणणारा व नीतीत तत्पर असा तो पृथ्वीचे पालन करीत राहिला. त्याने इंद्रपुरोगामी देवांची अनेक प्रकारच्या यज्ञांनी आराधना केली.

Verse 6

ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं क्षेत्राणि च बहूनि सः । सर्वे स्वधर्मनिरतास्तस्मिन्राजनि शासति

त्याने ब्राह्मणांना धन व अनेक क्षेत्रे दान दिली. त्या राजाच्या राज्यकारभारात सर्व लोक आपापल्या स्वधर्मात तत्पर राहिले.

Verse 7

बभूवुर्नाभवन्पीडास्तस्मिंश्चोरादिसंभवाः । कदाचिद्धर्मगुप्तोऽयमारूढस्तुरगोत्तमम्

त्याच्या राज्यात चोर वगैरे कारणांनी कोणतीही पीडा उत्पन्न होत नसे. एकदा हा धर्मगुप्त उत्तम घोड्यावर आरूढ झाला.

Verse 8

वनं विवेश विप्रेंद्रा मृगयारसकौ तुकी । तमालतालहिंतालकुरवाकुलदिङ्मुखे

हे श्रेष्ठ ब्राह्मणहो, मृगयाक्रीडेच्या रसात रंगलेला तो अशा वनात शिरला की जिथे तमाल, ताल, हिंताल व कुरव वृक्षांनी सर्व दिशा दाटल्या होत्या.

Verse 9

विचचार वने तस्मिन्सिंहव्याघ्रभयानके । मत्तालिकुलसंनादसंमूर्छितदिगंतरे

सिंह व वाघांनी भयावह अशा त्या वनात तो फिरत राहिला; मदमत्त मधमाशांच्या थव्यांच्या गुंजारवाने दिशादिशा जणू मूर्छित झाल्या होत्या.

Verse 10

पद्म कल्हारकुमुदनीलोत्पलवनाकुलैः । तटाकैरपि संपूर्णे तपस्विजनमंडिते

ते वन पद्म, कल्हार, कुमुद व नीलोत्पल यांच्या दाट वनराईने भरलेल्या तळ्यांनी परिपूर्ण होते आणि तपस्वीजनांच्या समुदायांनी शोभून दिसत होते.

Verse 11

तस्मिन्वने संचरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः । अभूद्विभावरी विप्रास्त मसावृतदिङ्मुखा

हे विप्रहो, त्या वनात संचार करणाऱ्या धर्मगुप्त राजावर रात्रि आली आणि तमाने सर्व दिशांचे मुख आच्छादित झाले।

Verse 12

राजापि पश्चिमां संध्यामुपास्य नियमान्वितः । जजाप तत्र च वने गायत्रीं वेदमातरम्

राजाही नियमपालन करणारा होऊन पश्चिम संध्येचे उपासन करून, त्या वनात वेदमाता गायत्रीचा जप करू लागला।

Verse 13

सिंहव्याघ्रादिभीत्या स्मिन्वृक्षमेकं समास्थिते । राजपुत्रे तदाभ्यागादृक्षः सिंहभयार्दितः

सिंह-वाघ इत्यादींच्या भीतीने राजपुत्र एका झाडावर चढून थांबला असता, तेव्हा सिंहभयाने व्याकुळ झालेला एक अस्वल धावत तेथे आला।

Verse 14

अन्वधावतं तं ऋक्षमैकः सिंहो वनेचरः । अनुद्रुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमुपारुहत्

त्या अस्वलाच्या मागे वनात राहणारा एक सिंह धावला; सिंहाने हुसकावल्याने ते अस्वल झाडावर चढले।

Verse 15

आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम् । वृक्षस्थितं महात्मानं महाबलपराक्रमम्

त्या झाडावर चढून अस्वलाने जगतीपती—महात्मा, महाबल व पराक्रमी राजाला झाडावर उभा असलेला पाहिले।

Verse 16

उवाच भूपतिं दृष्ट्वा ऋक्षोयं वनगोचरः । मा भीतिं कुरु राजेंद्र वत्स्यावो रजनीमिह

राजाला पाहून वनात फिरणारा अस्वल म्हणाला— “राजेंद्र, भय करू नकोस; आपण इथेच ही रात्र घालवू.”

Verse 17

महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रासमाकुलः । वृक्षमूलं समायातः सिंहो यमतिभीषणः

अतिशय पराक्रमी, महाकाय, मोठ्या दाढांनी युक्त—यमासारखा भयंकर—असा सिंह वृक्षाच्या मुळाशी येऊन पोहोचला।

Verse 18

रात्र्यर्धं भज निद्रा त्वं रक्ष्यमाणो मयादितः । ततः प्रसुप्तं मां रक्ष शर्वर्यर्धं महामते

“रात्रीचा अर्धा भाग तू झोप घे; प्रथम मी तुझे रक्षण करीन. मग मी झोपल्यावर, हे महामते, उरलेल्या अर्ध्या रात्री तू माझे रक्षण कर.”

Verse 19

इति तद्वाक्यमादाय सुप्ते नंदसुते हरिः । प्रोवाच ऋक्षं सुप्तोऽयं नृपश्च त्यज्यतामिति

ते वचन मान्य करून, नंदसुते (राजपुत्र) झोपल्यावर हरिने अस्वलाला म्हटले— “हा राजपुत्र झोपला आहे; याला सोडून दे.”

Verse 20

तं सिंहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमाः । भवान्धर्मं न जानीषे मृगराज वनेचर

धर्म जाणणारा, द्विजसत्तम अस्वल त्या सिंहाला म्हणाला— “हे मृगराज, वनेचर! तुला धर्म कळत नाही.”

Verse 21

विश्वासघातिनां लोके महाकष्टा भवंति हि । न हि मित्रद्रुहां पापं नश्येयज्ञायुतैरपि

या लोकी विश्वासघात करणाऱ्यांना निश्चयच महाकष्ट भोगावे लागते। मित्रद्रोहाचे पाप अयुत यज्ञांनीही नष्ट होत नाही।

Verse 22

ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् । विश्वस्तघातिनां पापं न नश्येज्जन्मकोटिभिः

ब्रह्महत्या इत्यादी पापांची कशीबशी निष्कृती होऊ शकते; पण ज्याने विश्वास ठेवला त्याचा घात करणाऱ्याचे पाप कोटी जन्मांनीही नष्ट होत नाही.

Verse 23

नाहं मेरुं महाभारं मन्ये पंचास्य भूतले । महाभारमिमं मन्ये लोके विश्वासघातकम्

हे पंचास्य! पृथ्वीवर मेरू पर्वताला मी सर्वात मोठा भार मानत नाही; या लोकी विश्वासघात हाच खरा महाभार आहे असे मी मानतो.

Verse 24

एवमुक्तेऽथ ऋक्षेण सिंहस्तूष्णीमभूत्तदा । धर्मगुप्ते प्रबुद्धे तु ऋक्षः सुष्वाप भूरुहे

ऋक्षाने असे बोलताच सिंह तेव्हा मौन झाला. आणि धर्मगुप्त जागा होताच तो ऋक्ष वृक्षावर झोपला.

Verse 25

ततः सिंहोऽब्रवीद्भूपमेनमृक्षं त्यजस्व मे । एवमुक्तेऽथ सिंहेन राजा सुप्तमशंकितः

मग सिंह राजाला म्हणाला—“हा ऋक्ष मला सोपव, तू याला सोडून दे.” सिंह असे बोलताच राजा निःशंकपणे त्या झोपलेल्या ऋक्षाला सोडून गेला.

Verse 26

स्वांकन्यस्तशिरस्कं तमृक्षं तत्याज भूतले । पात्यमानस्ततो राज्ञा नखालंबितपादपः

राजाने आपल्या मांडीवर डोके ठेवलेल्या त्या अस्वलाला जमिनीवर फेकून दिले. फेकले जात असता त्याने नखांनी झाडाला घट्ट धरले आणि त्यावरच लटकून राहिला.

Verse 27

ऋक्षः पुण्यवशाद्वृक्षान्न पपात महीतले । स ऋक्षो नृपमभ्येत्य कोपाद्वाक्यमभाषत

पुण्याच्या प्रभावाने ते अस्वल झाडावरून जमिनीवर पडले नाही. मग ते अस्वल राजाकडे येऊन क्रोधाने असे वचन बोलले.

Verse 28

कामरूपधरो राजन्नहं भृगुकुलोद्भवः । ध्यानकाष्ठाभिधो नाम्ना ऋक्षरूपमधारयम्

हे राजन्, मी कामरूपधारी असून भृगुकुलात उत्पन्न झालो आहे. माझे नाव ध्यानकाष्ठ; मी अस्वलाचे रूप धारण केले होते.

Verse 29

यस्मादनागसं सुप्तमत्याक्षीन्मां भवान्नृप । मच्छापात्त्वमतः शीघ्रमुन्मत्तश्चर भूपते

हे नृप, तू मला निर्दोष व झोपलेल्या अवस्थेत अपमानित केलेस; म्हणून माझ्या शापाने, हे भूपते, लवकर उन्मत्तासारखा भटकत राहा.

Verse 31

हिमवद्गिरिमासाद्य कदाचित्त्वं वधूसखः । अज्ञानाद्गौतमाभ्याशे विहारमतनोर्मुदा

एकदा हिमवद्गिरीवर पोहोचून, पत्नीसमवेत तू अज्ञानाने गौतमांच्या आश्रमाजवळ आनंदाने क्रीडा-विहार केला.

Verse 32

गौतमोप्युटजाद्दैवात्समिदाहरणाय वै । निर्गतस्त्वां विवसनं दृष्ट्वा शापमुदाहरत्

दैवयोगाने गौतमही समिधा आणावयास आपल्या कुटीरातून बाहेर पडले. तेथे तुला निर्वस्त्र उभा पाहून त्यांनी शापवचन उच्चारले.

Verse 33

यस्मान्ममाश्रमेऽद्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि । अतः सिंहत्वमद्यैव भविता ते न संशयः

“आज तू माझ्या आश्रमात निर्वस्त्र उभा राहिलास; म्हणून आजच तू सिंह होशील—यात संशय नाही.”

Verse 34

इति गौतमशापेन सिंहत्वमगमत्पुरा । कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा

अशा रीतीने गौतमांच्या शापाने तू पूर्वी सिंहत्वास प्राप्त झालास. पूर्वकाळी तू कुबेराचा सचिव ‘भद्र’ नावाचा यक्ष होतास.

Verse 35

कुबेरो धर्मशीलो हि तद्भृत्याश्च तथैव हि । अतः किमर्थं त्वं हंसि मामृषिं वनगोचरम्

कुबेर धर्मशील आहे आणि त्याचे सेवकही तसेच आहेत. मग तू मला—वनात वसणाऱ्या ऋषीला—का मारायला धावतोस?

Verse 36

एतत्सर्वमहं ध्याना ज्जानामीह मृगाधिप । इत्युक्ते ध्यानकाष्ठेन त्यक्त्वा सिंहत्वमाशु सः

“हे मृगाधिप! ध्यानाने मला हे सर्व येथे ज्ञात आहे.” ध्यानकाष्ठ असे बोलताच त्याने शीघ्र सिंहरूप त्यागले.

Verse 37

यक्षरूपं गतो दिव्यं कुबेरसचिवात्मकम् । ध्यानकाष्ठमसावाह प्रांजलिः प्रणतो मुनिम्

तो दिव्य यक्षरूप धारण करून कुबेराच्या सचिवस्वभावाचा झाला. मग हात जोडून मुनिला प्रणाम करून त्याने ध्यानकाष्ठास उद्देशून वचन उच्चारले.

Verse 38

अद्य ज्ञातं मया सर्वं पूर्ववृत्तं महामुने । गौतमः शापकाले मे शापांतमपि चोक्तवान्

आज, हे महामुने, माझा सर्व पूर्ववृत्तांत मला कळला. गौतमांनी मला शाप देताना शापाचा अंतही सांगितला होता.

Verse 39

ध्यानकाष्ठे न संवाद ऋक्षरूपेण ते यदा । तदा निर्धूय सिंहत्वं यक्षरूपमवाप्स्यसि

जेव्हा तू ऋक्षरूपात असलेल्या ध्यानकाष्ठाशी संवाद करशील, तेव्हा सिंहत्व झटकून तू यक्षरूप प्राप्त करशील.

Verse 40

इति मामब्रवीद्ब्रह्मन्गौतमो मुनिपुंगवः । अद्य सिंहत्वनाशान्मे जानामि त्वां महामुने

हे ब्रह्मन्, मुनिश्रेष्ठ गौतमांनी मला असेच सांगितले होते. आज माझे सिंहत्व नष्ट झाल्याने, हे महामुने, मी तुम्हाला ओळखतो.

Verse 41

ध्यानकाष्ठाभिधं शुद्धं कामरूपधरं सदा । इत्युक्त्वा तं प्रणम्याथ ध्यानकाष्ठं स यक्षराट्

असे बोलून त्या यक्षराजाने शुद्ध व सदैव कामरूप धारण करणाऱ्या ‘ध्यानकाष्ठ’ला प्रणाम केला.

Verse 42

विमानवरमा रुह्य प्रययावलकापुरीम् । तस्मिन्गते तु यक्षेशे ध्यानकाष्ठो महामुनिः

श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन यक्षांचा स्वामी अलकापुरीस निघून गेला. तो यक्षराज गेल्यावर महर्षी ध्यानकाष्ठ तेथेच स्थिर राहिले.

Verse 43

अव्याहतेष्टगमनो यथेष्ठः प्रययौ महीम् । ध्यानकाष्ठे गते तस्मि न्कामरूपधरे मुनौ

ज्याच्या इच्छित गतीस अडथळा नव्हता, तो इच्छेप्रमाणे पृथ्वीवर संचार करू लागला. कामरूप धारण करणारे मुनि ध्यानकाष्ठ तेथून गेल्यावर…

Verse 44

धर्मगुप्तौ मुनेः शापादुन्मत्तः प्रययौ पुरीम् । उन्मत्तरूपं तं दृष्ट्वा मंत्रिणस्तु नृपोत्तमम्

मुनींच्या शापामुळे धर्मगुप्त उन्मत्त होऊन नगरात गेला. त्याचे ते उन्मत्त रूप पाहून मंत्रीगण श्रेष्ठ राजाकडे गेले.

Verse 45

पितुः सकाशमा निन्यू रेवातीरे मनोरमे । तस्मै निवेदयामासुर्मतिभ्रंशं सुतस्य ते

ते त्याला रेवातीरीच्या रम्य स्थानी पित्याजवळ घेऊन गेले. आणि पुत्राच्या मतिभ्रंशाची गोष्ट त्यांना निवेदिली.

Verse 46

ज्ञात्वा तु पुत्रवृत्तांतं नन्दस्तस्य पिता तदा । पुत्रमादाय तरसा जैमिनेरन्तिकं ययौ । तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः

पुत्राचा वृत्तांत कळताच त्याचा पिता नंद तेव्हा त्वरेने पुत्राला घेऊन जैमिनींच्या सान्निध्यात गेला. आणि आरंभापासून पुत्राची सर्व कथा त्यांना निवेदिली.

Verse 47

भगवञ्जैमिने पुत्रो ममाद्योन्मत्ततां गतः

हे भगवन् जैमिनी! माझा पुत्र आज उन्मादावस्थेला गेला आहे।

Verse 48

अस्योन्मादविनाशाय ब्रूह्युपायं महामुने । इति पृष्टश्चिरं दध्यौ जैमिनिर्मुनिपुंगवः

हे महामुने! या उन्मादाचा नाश करण्याचा उपाय सांगा. असे विचारल्यावर मुनिश्रेष्ठ जैमिनी दीर्घकाळ चिंतनात मग्न झाले।

Verse 49

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं नृपं नंदमथाब्रवीत् । ध्यानकाष्ठस्य शापेन ह्युन्म त्तस्ते सुतोऽभवत्

दीर्घकाळ ध्यान करून त्यांनी राजा नंदास सांगितले—ध्यानकाष्ठाच्या शापामुळेच तुझा पुत्र उन्मत्त झाला आहे।

Verse 50

तस्य शापस्य मोक्षार्थमुपायं प्रब्रवीमि ते । दक्षिणांबुनिधौ सेतौ पुण्ये पापविनाशने

त्या शापातून मुक्तीसाठी मी तुला उपाय सांगतो—दक्षिण समुद्रातील सेतू या पुण्यस्थानी, जे पापांचा नाश करते।

Verse 51

धनुष्कोटिरिति ख्यातं तीर्थमस्ति महत्तरम् । पवित्राणां पवित्रं च मंगलानां च मंगलम्

धनुष्कोटी नावाने प्रसिद्ध असे एक अत्यंत महान तीर्थ आहे—ते पवित्रांमध्ये परम पवित्र आणि मंगलांमध्ये परम मंगल आहे।

Verse 52

श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्यादिशोधकम् । नीत्वा तत्र सुतं तेऽद्य स्नापयस्व महीपते

हे श्रुतिसिद्ध महापुण्यदायी कर्म ब्रह्महत्या इत्यादी महापापांचेही शोधन करणारे आहे। हे महीपते, आज तुझ्या पुत्राला तेथे नेऊन स्नान घडव।

Verse 53

उन्मादस्तत्क्षणादेव तस्य नश्येन्न संशयः । इत्युक्तस्तं प्रणम्यासौ जैमिनिं मुनिपुंगवम्

त्याचा उन्माद त्या क्षणीच नष्ट होईल—यात संशय नाही। असे ऐकून त्याने मुनिपुंगव जैमिनीला प्रणाम केला।

Verse 54

नंदः पुत्रं समादाय धनुष्कोटिं ययौ तदा । तत्र च स्नापयामास पुत्रं नियमपूर्वकम्

तेव्हा नंदाने पुत्राला घेऊन धनुष्कोटीस प्रस्थान केले. तेथे नियमपूर्वक विधीनुसार त्याने पुत्राला स्नान घडविले.

Verse 55

स्नानमात्रात्ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत्सुतः । स्वयं सस्नौ स नन्दोपि धनुष्कोटौ सभक्तिकम्

त्या स्नानमात्रानेच पुत्राचा उन्माद त्वरित नष्ट झाला. नंदानेही धनुष्कोटीत स्वतः भक्तिभावाने स्नान केले.

Verse 56

उषित्वा दिनमेकं तु सपुत्रस्तु पिता तदा । सेवित्वा रामनाथं च सांबमूर्तिं घृणानिधिम्

नंतर पिता पुत्रासह तेथे एक दिवस राहिला; आणि करुणानिधान, उमा-सहित शिवस्वरूप रामनाथाची सेवा-पूजा करून।

Verse 57

पुत्रमापृच्छय नंदस्तं प्रययौ तपसे वनम् । गते पितरि पुत्रोऽपि धर्मगुप्तो नृपो द्विजाः

पुत्राची रजा घेऊन नंद तपश्चर्येसाठी वनात गेला। पिता गेल्यावर पुत्रही—हे द्विजहो, राजा धर्मगुप्त—

Verse 58

प्रददौ रामनाथाय बहुवित्तानि भक्तितः । ब्राह्मणेभ्यो धनं धान्यं क्षेत्राणि च ददौ तदा

त्याने भक्तिभावाने रामनाथाला अपार धन अर्पण केले। त्यानंतर ब्राह्मणांना धन, धान्य आणि शेतजमिनीही दान दिल्या।

Verse 59

प्रययौ मंत्रिभिः सार्धं स्वां पुरीं तदनंतरम् । धर्मेण पालयामास राज्यं निहतकण्टकम्

यानंतर तो मंत्र्यांसह आपल्या नगरीस गेला। धर्माने राज्य चालविले; राज्यातील कण्टक-उपद्रव नष्ट झाले।

Verse 60

पितृपैतामहं विप्रा धर्मगुप्तोऽतिधार्मिकः । उन्मादैरप्यपस्मारैर्ग्रहैर्दुष्टैश्च ये नराः

हे विप्रहो, पितर-पितामहांच्या परंपरेप्रमाणे अतिधार्मिक धर्मगुप्त म्हणाला—जे नर उन्माद, अपस्मार व दुष्ट ग्रहपीडांनी ग्रस्त असतील—

Verse 61

ग्रस्ता भवंति विप्रेंद्रास्तेऽपि चात्र निमज्जनात् । धनुष्कोटौ विमुक्ताः स्युः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

हे विप्रेंद्रहो, ते जरी ग्रस्त असले तरी येथे निमज्जन केल्याने तेही धनुष्कोटी येथे मुक्त होतील। सत्य, सत्य मी सांगतो।

Verse 62

परित्यज्य धनुष्कोटिं तीर्थमन्यद्व्रजेत्तु यः । सिद्धं स गोपयस्त्यक्त्वा स्नुहीक्षीरं प्रयाचते

जो धनुष्कोटी तीर्थ सोडून दुसऱ्या तीर्थास जातो, तो सिद्ध गोदूध टाकून स्नुहीच्या दुधासारख्या चिकट रसाची याचना करणाऱ्या मूढासारखा आहे।

Verse 63

धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिरिति द्विजाः । त्रिः पठन्तो नरा ये तु यत्र क्वापि जलाशये

हे द्विजांनो, जे नर कुठल्याही जलाशयाजवळ ‘धनुष्कोटी, धनुष्कोटी, धनुष्कोटी’ असे त्रिवार पठण करतात,

Verse 64

स्नांति सर्वे नरास्ते वै यास्यंति ब्रह्मणः पदम् । एवं वः कथिता विप्रा धर्मगुप्तकथा शुभा

ते सर्व नर जणू (त्या तीर्थात) स्नान केलेलेच होतात आणि ब्रह्मदेवाचे पद प्राप्त करतात। हे विप्रांनो, अशी ही शुभ धर्मगुप्तकथा तुम्हांस सांगितली।

Verse 65

यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति । स्वर्णस्तेयादयश्चान्ये नश्येयुः पापसंचयाः

जिच्या केवळ श्रवणमात्राने ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट होते, तसेच सुवर्णचौर्य इत्यादी अन्य पापसंचयही नाश पावतात।