Adhyaya 52

Verse 1

श्रीसूत उवाच । भूयोऽप्यहं प्रवक्ष्यामि सेतुमुद्दिश्य वैभवम् । युष्माकमादरेणाहं शृणुध्वं मुनिपुंगवाः

श्रीसूत म्हणाले—आता मी पुन्हा सेतूचे वैभव सांगतो. हे मुनिश्रेष्ठांनो! तुम्ही आदराने, श्रद्धेने ऐका.

Verse 2

स्थानानामपि सर्वेषामेतत्स्थानं महत्तरम् । अत्र जप्तं हुतं तप्तं दत्तं चाक्षय मुच्यते

सर्व तीर्थांमध्ये हे स्थान अत्यंत श्रेष्ठ आहे. येथे केलेला जप, हवन, तप आणि दान—हे सर्व अक्षय फल देणारे असे म्हटले जाते.

Verse 3

अस्मिन्नेव महास्थाने धनुष्कोटौ निमज्जनात् । वाराणस्यां दशसमावासपुण्यफलं भवेत्

या महातीर्थस्थानी धनुष्कोटी येथे निमज्जन-स्नान केल्यास वाराणसीत दहा वर्षे वास केल्याइतके पुण्यफळ मिळते.

Verse 4

तस्मिंस्थले धनुष्कोटौ स्नात्वा रामेश्वरं शिवम् । दृष्ट्वा नरो भक्तियुक्तस्त्रिदिनानि वसेद्द्विजाः

हे द्विजांनो! त्या स्थळी धनुष्कोटी येथे स्नान करून आणि रामेश्वर शिवाचे दर्शन घेऊन, भक्तियुक्त पुरुषाने तेथे तीन दिवस वास करावा.

Verse 5

पुण्डरीकपुरे तेन दशवत्सरवासजम् । पुण्यं भवति विप्रेंद्रा महापातकनाश नम्

हे विप्रश्रेष्ठांनो! पुंडरीकपुरात त्या व्रताने दहा वर्षे निवास केल्यासारखे पुण्य मिळते, आणि ते महापातकांचा नाश करणारे ठरते।

Verse 6

अष्टोत्तरसहस्रं तु मंत्रमाद्यं षडक्षरम् । अत्र जप्त्वा नरो भक्त्या शिवसायुज्यमाप्नुयात्

जो मनुष्य येथे भक्तीने आद्य षडक्षरी मंत्राचा एक हजार आठ वेळा जप करतो, तो शिवसायुज्य (शिवैक्य) प्राप्त करतो।

Verse 7

मध्यार्जुने कुंभकोणे मायूरे श्वेतकानने । हालास्ये च गजारण्ये वेदारण्ये च नैमिषे

मध्यार्जुन, कुंभकोण, मायूर, श्वेतकानन; तसेच हालास्य, गजारण्य, वेदारण्य आणि नैमिष—या सर्व पुण्यक्षेत्रांची महिमा प्रसिद्ध आहे।

Verse 8

श्रीपर्वते च श्रीरंगे श्रीमद्वृद्धगिरौ तथा । चिदंबरे च वल्मीके शेषाद्रावरुणाचले

श्रीपर्वत, श्रीरंग, श्रीमद् वृद्धगिरी; तसेच चिदंबर, वाल्मीकी, शेषाद्री आणि अरुणाचल—हीही प्रसिद्ध पुण्यपीठे आहेत।

Verse 9

श्रीमद्दक्षिणकैलासे वेंकटाद्रौ हरिस्थले । कांचीपुरे ब्रह्मपुरे वैद्येश्वरपुरे तथा

श्रीमद् दक्षिण-कैलास, वेंकटाद्री, हरिस्थल; कांचीपुर, ब्रह्मपुर आणि वैद्येश्वरपुर—या पुण्यक्षेत्रांची पावनता मान्य आहे।

Verse 10

अन्यत्रापि शिवस्थाने विष्णुस्थाने च सत्तमाः । वर्षवासभवं पुण्यं धनुष्कोटौ नरो मुदा

हे सत्पुरुषांनो, अन्य शिवधामांत व विष्णुधामांतही वर्षभर निवासाने उत्पन्न होणाऱ्या पुण्याची प्रशंसा केली जाते; पण धनुष्कोटी येथे या क्षेत्रप्रभावाने मनुष्य आनंदाने तेच पुण्य प्राप्त करतो.

Verse 11

माघमासे यदि स्नायादाप्नोत्येव न संशयः । इमं सेतुं समुद्दिश्य द्वौ समुद्राविति श्रुतिः

माघमासात स्नान केल्यास तो निःसंशय (विहित) फल प्राप्त करतो. या सेतूबद्दल श्रुतीत ‘दोन समुद्र’ असेही वर्णन आले आहे.

Verse 12

विद्यते ब्राह्मणश्रेष्ठा मातृभूता सनातनी । अदो यद्दारुरित्यन्या यत्रास्ति मुनिपुंगवाः

हे ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, मातेसमान प्रमाणभूत अशी एक सनातन श्रुती विद्यमान आहे. तसेच ‘अदो यद्दारुः…’ असे आरंभणारी दुसरी श्रुतीही जिथे (साक्षीरूपाने) आहे, हे मुनिश्रेष्ठांनो.

Verse 13

विष्णोः कर्माणि पश्यंती सेतुवैभवशंसिनी । श्रुतिरस्ति तथान्यापि तद्विष्णोरिति चापरा

विष्णूची कर्मे ‘पाहणारी’ व सेतूच्या वैभवाचे स्तवन करणारी एक श्रुती आहे. तसेच आणखी एक श्रुतीही आहे; आणि दुसरी ‘तद् विष्णोः…’ असे म्हणते.

Verse 14

इतिहासपुराणानि स्मृतयश्च तपोधनाः । एकवाक्यतया सेतुमाहात्म्यं प्रबुवंति हि

हे तपोधनांनो, इतिहास-पुराणे आणि स्मृतीही एकवाक्यतेने सेतूचे माहात्म्य निश्चयपूर्वक सांगतात.

Verse 15

चंद्रसूर्योपरागेषु कुर्व न्सेत्ववगाहनम् । अविमुक्ते दशाब्दं तु गंगास्नानफलं लभेत्

चंद्रग्रहण वा सूर्यग्रहणकाळी जो सेतूतीर्थी स्नान करतो, त्याला अविमुक्त (काशी) येथे दहा वर्षे गंगास्नानाचे फळ प्राप्त होते.

Verse 16

कोटिजन्मकृतं पापं तत्क्षणेनैव नश्यति । अश्वमेधसहस्रस्य फलमाप्नोत्य नुत्तमम्

कोट्यवधी जन्मांत केलेले पाप त्या क्षणीच नष्ट होते, आणि सहस्र अश्वमेध यज्ञांचे परम फल प्राप्त होते.

Verse 17

विषुवायनसंक्रांतौ शशिवारे च पर्वणि । सेतुदर्शनमात्रेण सप्तजन्मार्जिताशुभम्

विषुव, अयनपरिवर्तन, सूर्यसंक्रांती आणि सोमवारी येणाऱ्या पर्वदिनी केवळ सेतुदर्शनाने सात जन्मांचे साठलेले अशुभ दूर होते.

Verse 18

नश्यते स्वर्गतिं चैव प्रयांति द्विजपुंगवाः । मकरस्थे रवौ माघे किंचिदभ्युदिते रवौ

हे द्विजश्रेष्ठा! अशुभ नष्ट होते आणि ते स्वर्गगतीस जातात—विशेषतः माघ महिन्यात, सूर्य मकरराशीत असताना व सूर्य किंचित् उदयास आलेला असताना.

Verse 19

स्नात्वा दिनत्रयं मर्त्यो धनुष्कोटौ विपातकः । गंगादिसर्वतीर्थेषु स्नानपुण्यमवाप्नुयात्

धनुष्कोटी येथे तीन दिवस स्नान केल्यास, महापातकी मनुष्यालाही गंगा इत्यादी सर्व तीर्थांतील स्नानपुण्य प्राप्त होते.

Verse 20

धनुष्कौटौ नरः कुर्यात्स्नानं पंचदिनेषु यः । अश्वमेधादिपुण्यं च प्राप्नुयाद्ब्राह्मणोत्तमाः

हे ब्राह्मणोत्तमांनो, जो मनुष्य धनुष्कोटी येथे पाच दिवस स्नान करतो, तो अश्वमेधादि महान यज्ञांचे पुण्यफल प्राप्त करतो।

Verse 21

चांद्रायणादिकृच्छ्राणामनुष्ठानफलं लभेत् । चतुर्णामपि वेदानां पारायणफलं तथा

तो चांद्रायणादि कृच्छ्र-व्रतांच्या अनुष्ठानाचे फळ मिळवितो आणि तसेच चारही वेदांच्या पारायणाचे फळही प्राप्त करतो।

Verse 22

माघमासे दशाहःसु धनुष्कोटौ निमज्जनात् । ब्रह्महत्यायुतं नश्येन्नात्र कार्या विचारणा

माघ महिन्यात दहा दिवस धनुष्कोटी येथे निमज्जन केल्यास ब्रह्महत्येचे दहा हजार पापही नष्ट होतात—यात विचार करण्याची गरज नाही।

Verse 23

माघमासे धनुष्कोटौ दशपंचदिनानि यः । स्नानं करोति मनुजः स वैकुंठमवाप्नुयात्

माघ महिन्यात जो मनुष्य धनुष्कोटी येथे पंधरा दिवस स्नान करतो, तो वैकुंठ प्राप्त करतो।

Verse 24

माघमासे रामसैतौ स्नानं विंशद्दि नं चरन् । शिवसामीप्यमाप्नोति शिवेन सह मोदते

माघ महिन्यात जो रामसेतूवर वीस दिवस अखंड स्नान करीत राहतो, तो शिवसामीप्य प्राप्त करतो आणि शिवासह आनंद मानतो।

Verse 25

पंचविंशद्दिनं स्नानं कुर्वन्सारूप्यमाप्नुयात् । स्नानं त्रिंशद्दिनं कुर्वन्सायुज्यं लभते ध्रुवम्

पंचवीस दिवस पवित्र स्नान केल्यास साधकास देवस्वरूपाचे साम्य (सारूप्य) प्राप्त होते. तीस दिवस स्नान केल्यास तो निश्चयाने प्रभूशी सायुज्य—पूर्ण एकरूपता—लाभतो.

Verse 26

अतोऽवश्यं रामसेतौ माघमासे द्विजोत्तमाः । स्नानं समाचरेद्विद्वान्किंचिदभ्युदिते रवौ

म्हणून, हे द्विजोत्तमांनो! माघ महिन्यात रामसेतूवर अवश्य पवित्र स्नान करावे. सूर्य किंचित् उगवल्यावर विद्वानांनी हे स्नान करावे.

Verse 27

चंद्रसूर्योपरागे च तथैवार्द्धोदये द्विजाः । महोदये रामसेतौ स्नानं कुर्वन्द्विजोत्तमाः

चंद्रग्रहण व सूर्यग्रहणकाळी, तसेच अर्धोदयाच्या वेळीही, हे द्विजोत्तम! विशेषतः महोदयकाळी, रामसेतूवर श्रेष्ठ द्विज पवित्र स्नान करतात.

Verse 28

अनेकक्लेशसंयुक्तं गर्भवासं न पश्यति । ब्रह्महत्यादिपापानां नाशकं च प्रकीर्तितम्

अनेक क्लेशांनी युक्त असा गर्भवास तो पुन्हा पाहात नाही. हे ब्रह्महत्या इत्यादी पापांचेही नाश करणारे म्हणून प्रकीर्तित आहे.

Verse 29

सर्वेषां नरकाणां च बाधकं परिकीर्तितम् । संपदामपि सर्वासां निदानं परिकीर्तितम्

हे सर्व नरकांचे बाधक—दूर करणारे—म्हणून परिकीर्तित आहे. तसेच सर्व संपत्तींचेही कारण-स्वरूप म्हणून परिकीर्तित आहे.

Verse 30

इन्द्रादिसर्वलोकानां सालोक्यादिप्रदं तथा । चंद्रसूर्योपरागे च तथैवार्द्धोदये द्विजाः

हे इंद्रादि सर्व लोकांत सालोक्यादी दिव्य पदे देणारे आहे। तसेच चंद्र‑सूर्यग्रहणकाळी आणि अर्धोदयकाळीही, हे द्विजांनो—

Verse 31

महोदये धनुष्कोटौ मज्जनं त्वतिनिश्चितम् । रावणस्य विनाशार्थं पुरा रामेण निर्मि तम्

महोदयकाळी धनुष्कोटीस स्नान करणे निःसंशय अत्यंत फलदायी असे निश्चित सांगितले आहे। रावणाच्या विनाशासाठी हे पूर्वी रामांनी निर्माण केले।

Verse 32

सिद्धचारणगंधर्वकिन्नरोरगसेवितम् । ब्रह्मदेवर्षिराजर्षिपितृसंघनिषेवितम्

हे स्थान सिद्ध, चारण, गंधर्व, किन्नर व नाग यांनी सेविलेले आहे; तसेच ब्रह्मा, देवर्षी, राजर्षी आणि पितृगणांच्या समुदायानेही निषेविलेले आहे।

Verse 33

ब्रह्मादिदेवतावृंदैस्सेवितं भक्तिपूर्वकम् । पुण्यं यो रामसेतुं वै संस्मरन्पुरुषो द्विजाः

ब्रह्मा आदि देवतांच्या समूहाने हे भक्तिपूर्वक सेविलेले आहे। हे द्विजांनो, जो पुरुष रामसेतूचे स्मरण करतो तोच खरोखर पुण्यवान आहे।

Verse 34

स्नायाच्च यत्र कुत्रापि तटाकादौ जलाशये । न तस्य दुष्कृतं किंचिद्भविष्यति कदाचन

आणि तो जिथे कुठेही—तळे, तलाव इत्यादी कोणत्याही जलाशयात—स्नान करो; त्याचे कोणतेही दुष्कृत कधीही उरणार नाही।

Verse 35

सेतुमध्यस्थतीर्थेषु मुष्टिमात्रप्रदानतः । नश्यंति सकला रोगा भ्रूणहत्यादयस्तथा

सेतूच्या मध्यभागी असलेल्या तीर्थांत केवळ मुठभर दान दिल्यानेही सर्व रोग नष्ट होतात; तसेच भ्रूणहत्या इत्यादी महापातकेही क्षीण होतात.

Verse 36

रामेण धनुषः पुण्यां यो रेखां पश्यते कृताम् । न तस्य पुनरावृत्तिर्वैकुंठात्स्यात्कदाचन

रामाने धनुष्याने काढलेली ती पुण्यरेखा जो पाहतो, त्याची वैकुंठातून कधीही पुनरावृत्ती होत नाही—तो पुनर्जन्मास परत येत नाही.

Verse 37

धनुष्कोटिरिति ख्याता या लोके पापनाशिनी । विभीषणप्रार्थनया कृता रामेण धीमता

जी लोकात ‘धनुष्कोटी’ म्हणून प्रसिद्ध पापनाशिनी आहे, ती धीमान रामाने विभीषणाच्या प्रार्थनेने स्थापन केली.

Verse 38

धनुष्कोटिर्महापुण्या तस्यां स्नात्वा सभक्तिकम् । दद्याद्दानानि वित्तानां क्षेत्राणां च गवां तथा

धनुष्कोटी अत्यंत महापुण्यदायिनी आहे. तेथे भक्तिभावाने स्नान करून धन, भूमी तसेच गायींचे दान करावे.

Verse 39

तिलानां तंडुलानां च धान्यानां पयसां तथा । वस्त्राणां भूषणानां च माषाणामोदनस्य च

तीळ, तांदूळ, विविध धान्य व दूध; वस्त्रे व भूषणे; तसेच उडीद आणि शिजवलेले अन्न—यांचेही दान करावे.

Verse 40

दध्नां घृतानां वारीणां शाकानामप्युदश्विताम् । शुद्धानां शर्कराणां च सस्यानां मधुनां तथा

दही, तूप, पाणी, शाक-भाजी व हिरव्या पालेभाज्या; शुद्ध साखर; शेतातील धान्य-उत्पन्न आणि मधु—यांचेही दान करावे।

Verse 41

मोदकानामपूपानामन्येषां दानमेवच । रामसेतौ द्विजाः प्रोक्तं सर्वाभीष्टप्रदायकम्

मोदक, अपूप (पूए) व इतर पदार्थांचे दानही—हे द्विजांनो—रामसेतूवर सर्व अभिष्ट फल देणारे असे सांगितले आहे।

Verse 42

अतो दद्याद्रामसेतौ वित्तलोभ विवर्जितः । दत्तं हुतं च तप्तं च जपश्च नियमादिकम्

म्हणून रामसेतूवर धनलोभ टाळून दान करावे. दान, होम, तप, जप आणि नियम-आचरण इत्यादी—हे सर्व तेथे करावे।

Verse 43

श्रीरामधनुषः कोटावनंतफलदं भवेत् । तेन वेदाश्च तुष्यंति तुष्यंति पितरस्तथा

श्रीरामाच्या धनुष्याच्या कोटीवर (धनुष्कोटी) ते अनंत फल देणारे ठरते. त्याने वेद तृप्त होतात आणि पितरही तसेच तृप्त होतात।

Verse 44

तुष्यंति मुनयः सर्वे ब्रह्माविष्णुः शिवस्तथा । नागाः किंपुरुषा यक्षाः सर्वे तुष्यंति निश्चितम्

सर्व मुनि तृप्त होतात—ब्रह्मा, विष्णू आणि शिवही. नाग, किंपुरुष व यक्ष—सर्वजण निश्चयाने प्रसन्न होतात।

Verse 45

स्वयं च पूतो भवति धनुष्कोट्यवलो कनात् । स्ववंशजान्नरान्सर्वान्पावयेच्च पितामहान्

धनुष्याच्या कोटीचे (टोकाचे) केवळ दर्शन केल्याने मनुष्य स्वतः पवित्र होतो; तसेच आपल्या वंशात जन्मलेल्या सर्वांना आणि पितामहांनाही पावन करतो।

Verse 46

तारयेच्च कुलं सर्वं धनुष्कोट्यवलोकनात् । रामस्य धनुषः कोट्या कृतरेवावगाहनात्

धनुष्याच्या कोटीचे दर्शन केल्याने संपूर्ण कुलाचा उद्धार होतो; आणि ज्या ठिकाणी श्रीरामाच्या धनुष्याच्या कोटीने रेषा काढली, तेथे स्नान केल्याने तेच तारक पुण्य निश्चयाने प्राप्त होते।

Verse 47

पंचपातककोटीनां नाशः स्यात्तत्क्षणे ध्रुवम् । श्रीरामधनुषः कोट्या रेखां यः पश्यते कृताम्

जो श्रीरामाच्या धनुष्याच्या कोटीने काढलेली रेषा पाहतो, त्याच्या पंचमहापातकांच्या कोट्यवधी पापांचा नाश त्या क्षणीच निश्चयाने होतो।

Verse 48

अनेकक्लेशसंपूर्णं गर्भवासं न पश्यति । यत्र सीताऽनलं प्राप्ता तस्मिन्कुंडे निमज्जनात्

ज्या कुंडात सीतेने अग्निप्रवेश केला, त्या कुंडात निमज्जन केल्याने अनेक क्लेशांनी भरलेला गर्भवास पुन्हा पाहावा लागत नाही (म्हणजे पुनर्जन्म होत नाही)।

Verse 49

भ्रूणहत्याशतं विप्रा नश्यति क्षणमात्रतः । यथा रामस्तथा सेतुर्यथा गंगा तथा हरिः

हे विप्रांनो! भ्रूणहत्येची शंभर पापे क्षणमात्रात नष्ट होतात। जसा राम तसा सेतू; जशी गंगा तसा हरि (विष्णु)।

Verse 50

गंगे हरे रामसेतो त्विति संकीर्तयन्नरः । यत्र क्वापि बहिः स्नायात्तेन याति परां गतिम्

जो नर ‘गंगे, हरे, राम-सेतु’ असे संकीर्तन करीत कुठेही बाहेर स्नान करतो, तो त्याच पुण्याने परम गतीस पोहोचतो।

Verse 51

सेतावर्धोदये स्नात्वा गन्धमादनपर्वते । पितॄनुद्दिश्य यः पिंडान्दद्यात्सर्षपमात्रकान्

सेतु-वर्धोदयाच्या शुभ वेळी सेतूवर व गंधमादन पर्वतावर स्नान करून जो पितरांच्या उद्देशाने मोहरीएवढे पिंड अर्पण करतो—

Verse 52

पितरस्तृप्तिमायांति यावच्चंद्रदिवाकरौ । शमीपत्रप्रमाणं तु पितॄनुद्दिश्य भक्तितः

पितरांच्या उद्देशाने भक्तीने शमीपानाएवढेही अर्पण केले तरी, चंद्र-सूर्य असेपर्यंत पितर तृप्त राहतात।

Verse 53

द्विजेन पिण्डं दत्तं चेत्सर्वपापविमोचितः । स्वर्गस्थो मुक्तिमायाति नरकस्थो दिवं व्रजेत्

द्विजाने पिंड दिल्यास तो (पितृ) सर्व पापांतून मुक्त होतो; स्वर्गस्थ असेल तर मोक्ष पावतो आणि नरकस्थ असेल तर स्वर्गास जातो।

Verse 54

सेतौ च पद्मनाभे च गोकर्णे पुरुषोत्तमे । उदन्वदंभसि स्नानं सार्वकालिकमीप्सितम्

सेतू, पद्मनाभ, गोकर्ण आणि पुरुषोत्तम येथे समुद्रजलात स्नान करणे सर्वकाळ इष्ट व पुण्यदायक मानले जाते।

Verse 55

शुक्रांगारकसौरीणां वारेषु लवणांभसि । संतानकामी न स्नाया त्सेतोरन्यत्र कर्हिचित्

संतानाची इच्छा असणाऱ्याने शुक्र (शुक्रवार), अंगारक (मंगळवार) व शनि (शनिवार) या दिवशी खाऱ्या समुद्रात स्नान करू नये; सेतूखेरीज अन्यत्र कधीही स्नान करू नये।

Verse 56

अकृतप्रेतकार्यो वा गर्भिणीपतिरेव वा । न स्नायादुदधौ विद्वान्सेतोरन्यत्र कर्हिचित्

ज्याने अजून प्रेतकार्य (श्राद्धादी) केलेले नाही, किंवा जो गर्भवती स्त्रीचा पती आहे—अशा विद्वानाने सेतूखेरीज अन्यत्र समुद्रात स्नान करू नये।

Verse 57

न कालापेक्षणं सेतोर्नित्यस्नानं प्रशस्यते । वारतिथ्यृक्षनियमाः सेतोरन्यत्र हि द्विजाः

सेतूवर काळाची अपेक्षा नाही; तेथे नित्यस्नान प्रशंसनीय आहे. पण सेतूच्या बाहेर, हे द्विजांनो, वार-तिथी-नक्षत्रांचे नियम नक्की पाळावेत।

Verse 58

उद्दिश्य जीवतः स्नायान्न तु स्नायान्मृतान्प्रति । कुशैः प्रतिकृतिं कृत्वा स्नापयेत्तीर्थवारिभिः

येथे स्नान जीवितांच्या हितासाठी करावे; मृतांच्या उद्देशाने स्नान करू नये. मृतांसाठी कुशांनी प्रतीक-आकृती करून तीर्थजलाने त्या प्रतीकास स्नान घालावे।

Verse 59

इमं मंत्रं समुच्चार्य प्रसन्नेंद्रियमानसः । कुशोऽसि त्वं पवित्रोऽसि विष्णुना विधृतः पुरा

इंद्रिये व मन प्रसन्न ठेवून हा मंत्र उच्चारावा— ‘तू कुश आहेस, तू पवित्र आहेस; प्राचीन काळी विष्णूंनी तुला धारण केले आहे।’

Verse 60

त्वयि स्नाते स च स्नातो यस्यैतद्ग्रंधिवन्धनम् । सर्वत्र सागरः पुण्यः सदा पर्वणि पर्वणि

हे कुश-प्रतिमा! तू स्नान केल्यावर ज्याचे हे ग्रंथी-बंधन आहे तोही स्नात होतो. सागर सर्वत्र पुण्य आहे; विशेषतः प्रत्येक पर्वणी.

Verse 61

सेतौ सिन्ध्वब्धिसंयोगे गंगासागर संगमे । नित्यस्नानं हि निर्दिष्टं गोकर्णे पुरुषोत्तमे

सेतूवर, नदी-समुद्राच्या संयोगस्थानी आणि गंगा-सागर संगमावर नित्यस्नान सांगितले आहे; तसेच गोकर्ण व पुरुषोत्तम येथेही.

Verse 62

नापर्वणि सरिन्नाथं स्पृशेदन्यत्र कर्हिचित् । पितॄणां सर्वदेवानां मुनीनामपि शृण्वताम्

पर्वकाळाव्यतिरिक्त अन्यत्र कधीही सरित्-नाथ (पवित्र प्रवाह) स्पर्श करू नये—असे पितर, सर्व देव आणि ऐकणारे मुनीही सांगतात.

Verse 63

प्रतिज्ञामकरोद्रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । मया ह्यत्र कृते सेतौ स्नानं कुर्वंति ये नराः

सीता व लक्ष्मणांसह श्रीरामांनी प्रतिज्ञा केली—‘माझ्या द्वारा येथे बांधलेल्या सेतूवर जे नर स्नान करतील…’

Verse 64

मत्प्रसादेन ते सर्वे यास्यंति पुनर्भवम् । नश्यंति सर्वपापानि मत्सेतोरवलोकनात्

‘माझ्या प्रसादाने ते सर्वजण शुभ पुनर्भव प्राप्त करतील; आणि माझ्या सेतूचे केवळ दर्शन झाल्याने सर्व पापे नष्ट होतील.’

Verse 65

रामनाथस्य माहात्म्यं मत्सेतोरपि वैभवम् । नाहं वर्णयितुं शक्तो वर्षकोटिशतैरपि

रामनाथाचे माहात्म्य आणि माझ्या रामसेतूचे वैभव—कोट्यवधी वर्षे झाली तरी त्याचे वर्णन करण्यास मी समर्थ नाही.

Verse 66

इति रामस्य वचनं श्रुत्वा देवमहर्षयः । साधुसाध्विति संतुष्टाः प्रशशंसुश्च तद्वचः

रामाचे हे वचन ऐकून देवमहर्षी संतुष्ट झाले आणि “साधु, साधु” असे म्हणत त्या वचनाची प्रशंसा करू लागले.

Verse 67

सेतुमध्ये चतुर्वक्त्रः सर्वदेवसमन्वितः । अध्यास्ते तस्य रक्षार्थमीश्वरस्याज्ञया सदा

सेतूच्या मध्यभागी चतुर्वक्त्र ब्रह्मा सर्व देवांसह ईश्वराच्या आज्ञेने सदैव त्याच्या रक्षणार्थ विराजमान असतो.

Verse 68

रक्षार्थं रामसेतौ हि सेतुमाधवसंज्ञया । महाविष्णुः समध्यास्ते निबद्धो निगडेन वै

रामसेतूच्या रक्षणासाठी महाविष्णु ‘सेतुमाधव’ या नावाने तेथे मध्यभागी विराजमान आहेत, जणू दैवी विधानाच्या बेडीत बांधलेले.

Verse 69

महर्षयश्च पितरो धर्मशास्त्रप्रवर्तकाः । देवाश्च सहगन्धर्वाः सकिन्नरमहोरगाः

महर्षी, पितर, धर्मशास्त्राचे प्रवर्तक आणि देव—गंधर्व, किन्नर व महोरग (महान नाग) यांसह—तेथे वास करतात.

Verse 70

विद्याधराश्चारणाश्च यक्षाः किंपुरुषास्तथा । अन्यानि सर्वभूताति वसंत्यस्मिन्नहर्निशम्

विद्याधर, चारण, यक्ष तसेच किंपुरुष आणि इतर सर्व प्रकारचे जीव—येथे अहोरात्र वास करतात।

Verse 71

सोऽहं दृष्टः श्रुतो वापि स्मृतः स्पृष्टोऽवगाहितः । सर्वस्माद्दुरिता त्पाति रामसेतुर्द्विजोत्तमाः

हे द्विजोत्तमांनो! रामसेतू—तो पाहिला, ऐकला, स्मरला, स्पर्शिला किंवा त्यात अवगाहन (स्नान करून प्रवेश) केले तरी—सर्व पापांपासून रक्षण करतो।

Verse 72

सेतावर्धोदये स्नानमानंदप्राप्तिकारणम् । मुक्तिप्रदं महापुण्यं महानरकनाशनम्

सेतूवर पवित्र अर्धोदयकाळी स्नान करणे आनंदप्राप्तीचे कारण आहे; ते मुक्तिदायक, महापुण्यप्रद आणि महानरकनाशक आहे।

Verse 73

पौषे मासे विष्णुभस्थे दिनेशे भानोर्वारे किंचिदुद्यद्दिनेशे । युक्ताऽमा चेन्नागहीना तु पाते विष्णोरृक्षे पुण्यमर्धोदयं स्यात्

पौष महिन्यात, सूर्य मकर (विष्णुभ) राशीत असताना, रविवारी, सूर्योदयाच्या क्षणी—अमावास्येचा योग असेल, नागयोगहीन नसावा, आणि चंद्र विष्णूच्या नक्षत्रात असेल—तर तो पुण्यकाळ ‘अर्धोदय’ होय।

Verse 74

तस्मिन्नर्धोदये सेतौ स्नानं सायुज्यकारणम् । व्यतीपातसहस्रेण दर्शमेकं समं स्मृतम्

त्या अर्धोदयकाळी सेतूवर स्नान करणे सायुज्य (भगवत्संयोग) प्राप्तीचे कारण ठरते. एक दर्श (अमावस्या) हजार व्यतीपातांइतका सम मानला आहे.

Verse 75

दर्शायुतसमं पुण्यं भानुवारो भवेद्यदि । श्रवणर्क्ष यदि भवे द्भानुवारेण संयुतम्

जर रविवार आला, तर तो दहा हजार अमावास्या-व्रतांइतके पुण्य देतो. आणि त्याच रविवारी श्रवण नक्षत्रही जुळले, तर ते शुभफल विशेष वाढते.

Verse 76

पुण्यमेव तु विज्ञेयमन्योन्यस्यैव योगतः । एकैकमप्यमृतदं स्नानदानजपार्चनात्

हे पुण्यच समजावे, कारण शुभ घटकांच्या परस्पर योगाने ते उत्पन्न होते. स्नान, दान, जप आणि अर्चन—यांपैकी प्रत्येकही अमृततुल्य फल देणारे आहे.

Verse 77

पंचस्वपि च युक्तेषु किमु वक्तव्यमत्र हि । श्रवणं ज्योतिषां श्रेष्ठममा श्रेष्ठा तिथिष्वपि

पाचही शुभ घटक एकत्र आले तर येथे अधिक काय सांगावे? नक्षत्रांमध्ये श्रवण श्रेष्ठ आहे आणि तिथींमध्येही अमावास्या सर्वोत्तम मानली जाते.

Verse 78

व्यतीपात तु योगानां वारं वारेषु वै रवेः । चतुर्णामपि यो योगो मकरस्थे रवौ भवेत्

योगांमध्ये व्यतीपात श्रेष्ठ आहे आणि वारांमध्ये रविवासर सर्वोच्च आहे. सूर्य मकर राशीत असताना चार शुभ घटकांचा योग झाला तर त्याचे महत्त्व विशेष ठरते.

Verse 79

तस्मिन्काले रामसेतौ यदि स्नायात्तु मानवः । गर्भं न मातुराप्नोति किन्तु सायुज्यमाप्नुयात्

त्या काळी जर मनुष्य रामसेतूवर स्नान करील, तर तो पुन्हा मातृगर्भात जात नाही; उलट तो सायुज्य—परमेश्वराशी पूर्ण एकरूपता—प्राप्त करतो.

Verse 80

अर्धोदयसमः कालो न भूतो न भविष्यति । एवं महोदयः कालो धर्मकालः प्रकीर्तितः

अर्धोदयासमान असा काळ पूर्वी कधी झाला नाही, आणि पुढेही होणार नाही. म्हणून हा महोदय-काल ‘धर्मकाल’ म्हणून प्रख्यात आहे.

Verse 81

एतेषु पुण्यकालेषु सेतौ दानं प्रकीर्तितम् । आचारश्च तपो वेदो वेदांतश्रवणं तथा

या पुण्यकाळांत सेतूवर दान विशेष प्रशंसनीय आहे. तसेच सदाचार, तप, वेदाध्ययन आणि वेदान्तश्रवणही (प्रशंसित) आहे.

Verse 82

शिवविष्ण्वादिपूजापि पुराणार्थप्रवक्तृता । यस्मिन्विप्रे तु विद्यंते दानपात्रं तदुच्यते

शिव, विष्णु इत्यादी देवतांची पूजाही प्रशंसनीय आहे आणि पुराणार्थाचे प्रवचनही. ज्या ब्राह्मणात हे गुण असतात तोच दानपात्र म्हणतात.

Verse 83

पात्राय तस्मै दानानि सेतौ दद्याद्द्विजातये । यदि पात्रं न लभ्येत सेतावाचारसंयुतम्

अशा पात्र द्विजाला सेतूवर दान द्यावे. जर पात्र मिळाले नाही, तर सेतूवर तरी आचारसंयम पाळावा.

Verse 84

संकल्प्योद्दिश्य सत्पात्रं प्रदद्याद्ग्राममागतः । अतो नाधमपात्राय दातव्यं फलकांक्षिभिः । उत्तमं सेतुमाहात्म्यं वक्तुर्देयं न चान्यतः

गावी परतल्यावरही संकल्प करून सत्पात्राच्या उद्देशाने दान अर्पण करावे. म्हणून फळाची इच्छा करणाऱ्यांनी अधम पात्राला दान देऊ नये. आणि उत्तम ‘सेतुमाहात्म्य’ हे सांगणाऱ्या वक्त्यालाच द्यावे, अन्यत्र नाही.

Verse 85

अत्रेतिहासं वक्ष्यामि वसिष्ठोक्तमनुत्तमम् । दिलीपाय महाराज्ञे दानपात्रवि वित्सवे

आता मी वसिष्ठांनी सांगितलेला हा अनुपम इतिहास सांगतो—महाराज़ दिलीपांना, जे दानपात्राची खरी लक्षणे जाणू इच्छित होते।

Verse 86

दिलीप उवाच । दानानि कस्मै देयानि ब्रह्मपुत्र पुरोहित । एतन्मे तत्त्वतो ब्रूहि त्वच्छिष्यस्य महामुने

दिलीप म्हणाला—हे ब्रह्मपुत्र पुरोहित! दान कोणाला द्यावे? हे महामुने, मी तुमचा शिष्य आहे; हे मला तत्त्वतः सांगा।

Verse 87

वसिष्ठ उवाच । पात्राणामुत्तमं पात्रं वेदाचारपरायणम् । तस्मादप्यधिकं पात्रं शूद्रान्नं यस्य नोदरे

वसिष्ठ म्हणाले—पात्रांमध्ये उत्तम पात्र तो, जो वेदाचारात परायण आहे। त्याहूनही श्रेष्ठ तो, ज्याच्या उदरात शूद्रान्न जात नाही (म्हणजे उपजीविका शुद्ध).

Verse 88

वेदाः पुराणमंत्राश्च शिवविष्ण्वादिपूजनम् । वर्णाश्रमाद्यनुष्ठानं वर्तते यस्य संततम्

ज्याच्यात वेद, पुराणमंत्र, शिव-विष्णु आदींचे पूजन आणि वर्ण-आश्रमाचे नित्य अनुष्ठान सतत चालते—तो धर्मात प्रतिष्ठित होय।

Verse 89

दरिद्रश्च कुटुंबी च तत्पात्रं श्रेष्ठमुच्यते । तस्मिन्पात्रे प्रदत्तं वै धर्म कामार्थमोक्षदम्

तो दरिद्री असला आणि कुटुंबाचा भार वाहत असला, तरी तोच श्रेष्ठ पात्र म्हणतात। अशा पात्राला दिलेले दान धर्म, काम, अर्थ व मोक्ष देणारे ठरते।

Verse 90

पुण्यस्थले विशेषेण दानं सत्पात्रगर्हितम् । अन्यथा दशजन्मानि कृकलासो भविष्यति

पुण्यस्थानी विशेषतः अयोग्य पात्रास दिलेले दान सत्पात्राच्या मानाने निंद्य ठरते. अन्यथा दाता दहा जन्म कृकलास (पाल) होतो.

Verse 91

जन्मत्रयं रासभः स्यान्मंडूकश्च द्विजन्मनि । एकजन्मनि चाण्डालस्ततः शूद्रो भविष्यति

तीन जन्म तो गाढव होतो; दोन जन्म बेडूक; एक जन्म चांडाळ; आणि त्यानंतर शूद्र होतो.

Verse 92

ततश्च क्षत्रियो वैश्यः क्रमाद्विप्रश्च जायते । दरिद्रश्च भवेत्तत्र बहुरोगसमन्वितः

मग क्रमाने तो क्षत्रिय, वैश्य आणि ब्राह्मण म्हणून जन्मतो; तरीही तेव्हा तो दरिद्री व अनेक रोगांनी ग्रस्त राहतो.

Verse 93

एवं बहुविधा दोषा दुष्टपात्रप्रदानतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सत्पात्रेषु प्रदापयेत्

अशा रीतीने अयोग्य पात्राला दान दिल्याने अनेक दोष उत्पन्न होतात. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी सत्पात्रालाच दान द्यावे.

Verse 94

न लभ्यते चेत्तत्पात्रं तदा संकल्पपूर्वकम् । एकं सत्पात्रमुद्दिश्य प्रक्षिपेदुदकं भुवि

जर असे सत्पात्र मिळाले नाही, तर संकल्प करून मनात एका सत्पात्राचा उद्देश धरून भूमीवर जल अर्पण करावे.

Verse 95

उद्दिष्टपात्रस्य मृतौ तत्पुत्राय समर्पयेत् । तस्यापि मरणे प्राप्ते महादेवे समर्प येत् । अतोनाधमपात्राय दद्यात्तीर्थे विशेषतः

ज्याच्यासाठी दान उद्दिष्ट केले असेल तो मरण पावल्यास ते त्याच्या पुत्रास अर्पण करावे. तोही दिवंगत झाल्यास महादेवास समर्पित करावे. म्हणून—विशेषतः तीर्थस्थळी—अधम व अपात्रास दान देऊ नये.

Verse 96

श्रीसूत उवाच । एवमुक्तो वसिष्ठेन दिलीपः स द्विजोत्तमाः

श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजोत्तम! वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर तो दिलीप (तदनुसार वागला)।

Verse 97

तदा प्रभृति सत्पात्रे प्रायच्छद्दानमुत्तमम् । अतः पुण्यस्थले सेतावत्रापि मुनिपुंगवाः

त्या वेळेपासून तो सत्पात्रास उत्तम दान नियमितपणे देऊ लागला. म्हणून, हे मुनिपुंगवांनो! सेतूच्या या परम पुण्यस्थळी येथेही (हाच नियम आहे).

Verse 98

यदि लभ्येत सत्पात्रं तदा दद्याद्धनादिकम् । नो चेत्संकल्पपूर्वं तु विशिष्टं पात्रमुत्तमम्

सत्पात्र मिळाल्यास धन इत्यादी दान द्यावे. न मिळाल्यास, प्रथम संकल्प करून एखादे विशिष्ट उत्तम पात्र (निश्चित करावे).

Verse 99

समुद्दिश्य जलं भूमौ प्रक्षिपेद्भक्तिसंयुतः । स्वग्राममागतः पश्चात्तस्मिन्पात्रे समर्पयेत्

भक्तियुक्त होऊन मनाने त्या पात्राचा उद्देश करून भूमीवर जल अर्पावे. नंतर स्वग्रामास परतल्यावर त्या निश्चित पात्रासच ते दान समर्पित करावे.

Verse 100

पूर्वंसंकल्पितं वित्तं धर्मलोपोऽन्यथा भवेत् । न दुःखं पुनराप्नोति किं तु सायुज्यमाप्नुयात्

पूर्वी दानासाठी संकल्प केलेले धन अन्यत्र वळवू नये; तसे केल्यास धर्मलोप होतो. तो संकल्प पाळल्यास मनुष्य पुन्हा दुःखात पडत नाही, तर भगवंताशी सायुज्य (एकरूपता) प्राप्त करतो.

Verse 110

उपरागसहस्रेण सममर्धोददयं स्मृतम् । अर्धोदयसमः कालो नास्ति संसारमोचकः

अर्धोदय हे सहस्र ग्रहणांइतके पुण्यदायक मानले गेले आहे. संसारबंधनातून मुक्त करणारा अर्धोदयासारखा दुसरा कोणताही काळ नाही.

Verse 120

संसारेषु निमज्जंति ते यथांधाः पतंत्यधः । सेतावर्धोदये स्नात्वा भित्त्वा भास्करमण्डलम्

ते संसारात बुडत राहतात आणि आंधळ्यांसारखे अधःपात होतात. पण सेतूवर अर्धोदयकाळी स्नान केल्याने ते भास्करमंडल भेदून (सामान्य लोकचक्राच्या पलीकडे) जातात.

Verse 130

यथाशक्त्यन्नपानाद्यैः पृथङ्मंत्रैः समर्चयेत् । कांस्यपात्रं समादाय नूतनं दारवं तु वा

यथाशक्ती अन्न, पान इत्यादी अर्पण करून, वेगवेगळ्या मंत्रांनी सम्यक् पूजन करावे. आणि कांस्याचे पात्र घ्यावे, किंवा नवे लाकडी पात्रही घ्यावे.

Verse 140

प्रतिमामर्पयेत्तस्मै गां च छत्रमुपानहम् । एवमर्द्धोदये सेतौ व्रतं कुर्याद्द्वि जोत्तमाः

त्याला प्रतिमा, गाय, छत्र आणि पादुका (उपानह) अर्पण करावी. अशा प्रकारे, हे द्विजोत्तम, सेतूवर अर्धोदयकाळी हे व्रत करावे.

Verse 150

ऐन्द्रे श्वेताचले पुण्ये पद्मनाभे महास्थले । फुल्लाख्ये घटिकाद्रौ च सारक्षेत्रे हरि स्थले

ऐन्द्र प्रदेशातील पुण्य श्वेताचलावर, पद्मनाभाच्या महास्थानी, ‘फुल्ला’ नामक स्थळी, घटिकाद्री पर्वतावर आणि सारक्षेत्र—हरिच्या धामात—ही सर्व परम पुण्यदायी तीर्थस्थाने प्रसिद्ध आहेत।

Verse 160

शिवं वा केशवं वापि तथान्यानपि वै सुरान् । न पूजयंति वेदोक्त मार्गेण द्विजपुंगवाः

वेदोक्त पूजामार्ग न पाळणारे ‘द्विजपुंगव’ शिव असो वा केशव, अथवा इतर देव—यांचीही खरी पूजा करू शकत नाहीत।

Verse 170

दोर्द्वंद्वे च गले सम्यक्सर्वपापौघशांतये । रुद्राक्षं तुलसीकाष्ठं यो न धारयते नरः

सर्व पापसमूह शांत व्हावा म्हणून भुजांवर व गळ्यात जो मनुष्य रुद्राक्ष व तुळशीकाष्ठाची माळ धारण करत नाही।

Verse 180

अन्यन्नैमित्तिकं श्राद्धं ये न कुर्वंति लोभतः । ये चैत्रे तु पौर्णमास्यां चित्रगुप्तस्य तुष्टये

लोभामुळे जे इतर नैमित्तिक श्राद्ध करीत नाहीत; आणि जे चैत्र पौर्णिमेला चित्रगुप्ताच्या तुष्टीसाठी विधिकर्म करीत नाहीत।

Verse 190

महादुःखप्रशमनं महारोगनिबर्हणम् । दुःस्वप्ननाशनं पुण्यमपमृ त्युनिवारणम्

हे पुण्यकर्म महादुःख शमविते, महारोगांचा नाश करते, दुःस्वप्न दूर करते आणि अपमृत्यू टाळते।

Verse 200

यः पंचाशत्तमाध्यायान्पठते शृणुतेऽपि वा । स सांबं हरमाप्नोति शिवं चन्द्रार्धशेखरम्

जो या पन्नास अध्यायांचे पठण करतो किंवा ते ऐकतोसुद्धा, तो उमा-सहित हर, चंद्रार्धशेखर शिवाला प्राप्त होतो।

Verse 210

तथान्येष्वपि तीर्थेषु सेतुमध्यगतेषु वै । तत्फलं समवाप्नोति पाठेन श्रवणेन वा

तसेच सेतु-प्रदेशातील इतर तीर्थांतही, पठणाने किंवा श्रवणाने तोच फल प्राप्त होतो।

Verse 220

पठनीयमिदं पुण्यं मठे देवालयेऽपि वा । नदीतटाकतीरेषु पुण्ये वारण्यभूतले । श्रोत्रियाणां गृहे वापि नैवान्यत्र तु कर्हिचित्

हा पुण्यग्रंथ मठात किंवा देवालयात, नदीकाठी व सरोवरतीरी, पवित्र अरण्यभूमीवर, किंवा वेदज्ञ श्रोत्रियांच्या घरीच पठावा; अन्यत्र कधीही नाही।

Verse 230

पूजिते श्रावके तस्मिन्पूजिताः स्युस्त्रिमूर्तयः । जगत्त्रयं पूजितं स्यात्पूजितासु त्रिमूर्तिषु

त्या भक्त-श्रोत्याचा सन्मान झाला तर त्रिमूर्तींचा सन्मान होतो; आणि त्रिमूर्ती पूजिल्या गेल्या तर त्रैलोक्य पूजिले जाते।

Verse 240

व्यासस्य चरणांभोजे दंडवत्प्रणिपत्य तु । जलमानंदजं तत्र नेत्राभ्यांपर्यवर्तयत्

व्यासांच्या चरणकमलांशी दंडवत् प्रणाम करून, त्याने तेथे आनंदोत्पन्न जल—नेत्रांतील अश्रू—ओघळू दिले।

Verse 250

ऋषयो नैमिषारण्यनिलयास्तुष्टिमागताः । प्रत्यहं सेतुमाहात्म्यं शृण्वंति च पठंति च

नैमिषारण्यात निवास करणारे ऋषी परम तृप्तीस प्राप्त झाले. ते दररोज सेतु (रामेश्वरम्) याचे माहात्म्य ऐकतातही आणि पठणही करतात.