Adhyaya 22

Verse 1

। श्रीसूत उवाच । लक्ष्मीतीर्थे शुभे पुंसां सर्वैश्वर्यैककारणे । स्नात्वा नरस्ततो गच्छेदग्नितीर्थं द्विजोत्तमाः

श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजोत्तमहो, पुंसांसाठी सर्व ऐश्वर्याचे एकमेव कारण असलेल्या शुभ लक्ष्मीतीर्थात स्नान करून, मग मनुष्याने अग्नितीर्थाकडे जावे.

Verse 2

अग्नितीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम् । तीर्थानामुत्तमं तीर्थं सर्वाभीष्टैकसाधनम् । तत्र स्नायान्नरो भक्त्या स्वपापपरिशुद्धये

अग्नितीर्थ अत्यंत पुण्यकारक व महापातकनाशक आहे। तीर्थांमध्ये हे श्रेष्ठ तीर्थ असून सर्व अभिष्टांची सिद्धी देणारे एकमेव साधन आहे। तेथे भक्तिभावाने स्नान करून मनुष्याने आपल्या पापांची पूर्ण शुद्धी करावी।

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अग्निर्तार्थमितिख्यातिः कथं तस्य मुनीश्वर

ऋषी म्हणाले— हे मुनीश्वर, याला ‘अग्नितीर्थ’ अशी ख्याती कशी प्राप्त झाली?

Verse 4

कुत्रैदमग्नितीर्थं च कीदृशं तस्य वैभवम् । एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि

हे अग्नितीर्थ कुठे आहे आणि त्याचे वैभव कसे आहे? आम्ही श्रद्धावान आहोत; म्हणून हे तुम्ही आम्हाला विस्ताराने सांगावे.

Verse 5

श्रीसूत उवाच । सम्यक्पृष्टं हि युष्माभिः शृणुध्वं मुनिपुंगवाः । पुरा हि राघवो हत्वा रावणं सपरिच्छदम्

श्रीसूत म्हणाले— तुम्ही योग्यच विचारले आहे; हे मुनिश्रेष्ठांनो, ऐका। पूर्वी राघवाने रावणाला त्याच्या सर्व सैन्य-परिवारासह वध करून…

Verse 6

स्थापयित्वा तु लंकायां भर्तारं च विभीषणम् । सीतासौमित्रिसंयुक्तो रामो दशरथात्मजः

लंकेत विभीषणाला राजा म्हणून स्थापून, दशरथपुत्र राम सीता व सौमित्रि (लक्ष्मण) यांच्यासह प्रस्थान केला.

Verse 7

सिद्धचारणगंधवैर्देवैरप्सरसां गणैः । स्तूयमानो मुनिगणैः सत्याशीस्तीर्थकौतुकी

सिद्ध, चारण, गंधर्व, देव व अप्सरागण तसेच मुनिगण यांच्या स्तुतीने गौरविला गेलेला—ज्याची आशीर्वादवाणी सदैव सत्य—तो तीर्थकौतुकाने भक्तिभावाने प्रस्थित झाला।

Verse 8

धारयंल्लीलया चापं रामोऽसह्यपराक्रमः । आत्मनः शुद्धिमाधातुं जानकीं शोधितु तथा

असह्य पराक्रमवान रामाने जणू खेळतच धनुष्य धारण केले; स्वतःची निष्कलंक कीर्ती प्रस्थापित करण्यासाठी जानकीची शुद्धता विधिपूर्वक सिद्ध करण्याचा निश्चय केला।

Verse 9

इंद्रादिदेववृन्दैश्च मुनिभिः पितृभिस्तथा । विभीषणेन सहितः सर्वेरपि च वानरैः

इंद्रादि देववृंद, मुनि व पितृगण यांच्यासह, विभीषण आणि सर्व वानरांसह तो त्या महान सभेत पुढे गेला।

Verse 10

आययौ सेतुमार्गेण गंधमादनपर्वतम् । लक्ष्मीतीर्थतटे स्थित्वा जानकीशोधनाय सः

तो सेतुमार्गाने गंधमादन पर्वतावर आला; आणि लक्ष्मीतीर्थाच्या तटावर उभा राहून जानकीशोधनासाठी तत्पर झाला।

Verse 11

अग्निमावाहयामास देवर्षिपितृसन्निधौ । अथोत्तस्थौ महांभोधेर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः

देव, ऋषी व पितृ यांच्या सन्निधीत त्याने अग्नीचे आवाहन केले; तेव्हा लक्ष्मीतीर्थापासून थोड्या अंतरावर महासागरातून अग्नी प्रकट होऊन उभा राहिला।

Verse 12

पश्यत्सु सर्वलोकेषु लिहन्नंभांसि पावकः । आताम्रलोचनः पीतवासा धनुर्धरः

सर्व लोक पाहत असता जलाला चाटीत अग्नी प्रकट झाला. तेथे धनुर्धर वीर, तांबूस डोळ्यांचा व पीतांबरधारी, उभा राहिला.

Verse 13

सप्तभिश्चैव जिह्वाभिर्लेलिहानो दिशो दश । दृष्ट्वा रघुपतिं शूरं लीलामानुषरूपिणम्

सात जिभांनी दहा दिशांना चाटीत व ज्वाळांनी स्फुरत (अग्नीने) रघुपती त्या शूराला पाहिले, जो लीलया मानुषरूप धारण करून होता.

Verse 14

जगाद वचनं रम्यं जानकीशुद्धिकारणात् । रामराम महाबाहो राक्षसानां भयावह

जानकीच्या शुद्धीकरिता त्याने रम्य वचन उच्चारले— “राम, राम! हे महाबाहो, राक्षसांना भयकारक!”

Verse 15

पातिव्रत्येन जानक्या रावणं हतवान्भवान् । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं नात्र कार्या विचारणा

जानकीच्या पतिव्रत्याच्या प्रभावानेच आपण रावणाचा वध केला. सत्य, सत्य, पुन्हा सत्य—यात विचार करण्याचे कारण नाही.

Verse 16

कमलेयं जगन्माता लीलामानुषविग्रहा । देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी

ही कमलसम्भवा जगन्माता आहे, जिने लीलया मानुष-विग्रह धारण केला आहे. देवत्वात हिचे देह दिव्य आहे, आणि मनुष्यत्वात ही मानुषी भासते.

Verse 17

विष्णोर्देहानुरूपां वै करोत्ये षात्मनस्तनुम् । यदायदा जगत्स्वामिन्देवदेव जनार्द्दन

हे जगत्स्वामी, देवदेव जनार्दन! विष्णू जेव्हा जेव्हा ज्या ज्या रूपाने अवतरतात, तेव्हा तेव्हा ती देवीही त्याच रूपास अनुरूप असा आपला देह घडविते व त्याच्या प्रकटतेस पूर्ण साजेशी होते।

Verse 18

अवतारान्करोषि त्वं तदेयं त्वत्सहायिनी । यदा त्वं भार्गवो रामस्तदाभूद्धरणी त्वियम्

तुम्ही जेव्हा जेव्हा अवतार करता, तेव्हा तेव्हा ही देवी तुमची सहचरी व सहायिका होते. तुम्ही जेव्हा भार्गव राम (परशुराम) होता, तेव्हा हीच धरणी—पृथ्वी—झाली होती.

Verse 19

अधुना जानकी जाता भवित्री रुक्मिणी ततः । अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेषा सहायिनी

आता ती जानकी (सीता) म्हणून जन्मली आहे; पुढे ती रुक्मिणी होईल. विष्णूच्या इतर अवतारांतही ती नित्य सहायिका व सहचरी असते.

Verse 20

तस्मामद्वचनादेनां प्रति गृह्णीष्व राघव । पावकस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा देवा महर्षयः

म्हणून माझ्या वचनाने, हे राघव, हिला पुन्हा स्वीकार कर. पावक (अग्नी)चे ते वचन ऐकून देव व महर्षी साक्षी झाले आणि हर्षित झाले.

Verse 21

विद्याधराश्च गंधर्वा मानवाः पन्नगास्तथा । अन्ये च भूतनिवहा रामं दश रथात्मजम्

विद्याधर, गंधर्व, मनुष्य, पन्नग (नाग) तसेच इतर भूतगण—सर्वजण दशरथपुत्र रामाभोवती जमले.

Verse 22

जानकीं मैथिलीं चैव प्रशशंसुः पुनःपुनः । रामोऽग्निवचनात्सीतां प्रतिजग्राह निर्मलाम्

ते वारंवार जानकी मैथिलीची स्तुती करू लागले. आणि अग्नीच्या वचनाने रामांनी निर्मळ, निष्कलंक सीतेला पुन्हा स्वीकारले.

Verse 23

एवं सीताविशुद्ध्यर्थं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । आवाहने कृते वह्निर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः

अशा रीतीने सीतेच्या विशुद्धीसाठी अक्लिष्टकर्मा रामांनी आवाहन केल्यावर, वह्नी दूरच्या लक्ष्मीतिर्थातून प्रकट झाला.

Verse 24

यतः प्रदेशादुत्तस्थावंबुधेर्द्विजसत्तमाः । अग्नितीर्थं विजानीत तं प्रदेशमनुत्तमम्

हे द्विजसत्तमांनो! समुद्रातून ज्या प्रदेशातून अग्नी उभा राहिला, त्या अनुपम स्थळाला ‘अग्नितीर्थ’ असे जाणावे.

Verse 25

ततो विनिर्गमादग्नेरग्नितीर्थमितीर्यते । अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वह्नेस्तीर्थे विमुक्तिदे

अग्नीच्या तेथून झालेल्या निर्गमनामुळे यास ‘अग्नितीर्थ’ म्हणतात. येथे भक्तीने स्नान केल्यास मनुष्य वह्नीच्या या विमुक्तिदायक तीर्थात मोक्षफल प्राप्त करतो.

Verse 26

उपोष्य वेदविदुषो ब्राह्मणा नपि भोजयेत् । तेभ्यो वस्त्रं धनं भूमिं दद्यात्कन्यां च भूषिताम्

उपवास करून वेदविद ब्राह्मणांना भोजन घालावे. त्यांना वस्त्र, धन, भूमी दान द्यावे आणि धर्मानुसार अलंकृत कन्यादानही करावे.

Verse 27

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । अग्नितीर्थस्य कूलेस्मि न्नन्नदानं विशिष्यते

सर्व पापांपासून मुक्त होऊन मनुष्य विष्णुसायुज्य प्राप्त करतो. येथे अग्नितीर्थाच्या तटी अन्नदान विशेष पुण्यकारक सांगितले आहे.

Verse 28

अग्नितीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । दुष्पण्योपि महापापो यत्र स्नानात्पिशाचताम्

अग्नितीर्थासमान तीर्थ पूर्वी झाले नाही, पुढेही होणार नाही. तेथे स्नान केल्याने महापापी दुष्पण्यसुद्धा पिशाचत्वातून मुक्त झाला.

Verse 29

परित्यज्य महा घोरां दिव्यं रूपमवाप्तवान् । पशुमान्नाम वैश्योऽभूत्पुरा पाटलिपुत्रके

त्याने अत्यंत घोर रूप त्यागून दिव्य रूप प्राप्त केले. पूर्वी पाटलिपुत्रात तो ‘पशुमान्’ नावाचा वैश्य होता.

Verse 30

स वै धर्मपरो नित्यं ब्राह्मणाराधने रतः । कृषिं निरंतरं कुर्वन्गो रक्षां चैव सर्वदा

तो नित्य धर्मपरायण होता आणि ब्राह्मणांच्या आराधनेत रत असे. तो अखंड शेती करी आणि सदैव गो-रक्षणही करी.

Verse 31

पण्यवीथ्यां च विक्रीणन्कांचनादीनि धर्मतः । पशुमन्नामधेयस्य वणिक्छ्रेष्ठस्य तस्य वै

तो पण्यवीथीत (बाजारात) सुवर्णादी वस्तू धर्माने विकत असे; ‘पशुमान्’ नावाचा तो वणिकश्रेष्ठच होता.

Verse 32

बभूव भार्यात्रितयं पतिशुश्रूषणे रतम् । ज्येष्ठा त्रीन्सुषुवे पुत्रान्वैश्यवंशविवर्द्धनान्

त्याच्या तीन पत्नी होत्या; त्या पतीसेवेत तत्पर होत्या. ज्येष्ठेने तीन पुत्र प्रसविले, जे वैश्यवंश वाढविणारे ठरले.

Verse 33

सुपण्यं पण्यवतं च चारुपण्यं तथैव च । मध्यमा सुषुते पुत्रौ सुकोश बहुकोशकौ

सुपण्य, पण्यवत आणि चारुपण्य—अशी त्यांची नावे होती. मध्यमेने दोन पुत्र प्रसविले—सुकोश व बहुकोश.

Verse 34

तृतीयायां त्रयः पुत्रास्तस्य वैश्यस्य जज्ञिरे । महापण्यो महाकोशो दुष्पण्य इति विश्रुताः

तिसऱ्या पत्नीपासून त्या वैश्याचे तीन पुत्र जन्मले; ते महापण्य, महाकोश आणि दुष्पण्य म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 35

एवं पशुमतस्तस्य वैश्यस्य द्विजसत्तमाः । बभूवुरष्टौ तनयास्तासु स्त्रीषु तिसृष्वपि

अशा रीतीने, हे श्रेष्ठ द्विजांनो, त्या वैश्य पशुमानाच्या त्या तिन्ही स्त्रियांपासून एकूण आठ पुत्र झाले.

Verse 36

ते सुपण्यमुखाः सर्वे पुत्रा ववृधिरे क्रमात । धूलिकेलिं वितन्वन्तः पित रौ तोषयंति ते

सुपण्यापासून आरंभ करून ते सर्व पुत्र क्रमाने वाढले. धुळीत खेळत-धावता ते माता-पित्यांना आनंद देत.

Verse 37

पंचहायनतां प्राप्ताः क्रमात्ते वैश्यनंदनाः । पशुमानपि वैश्येंद्रः सर्वानपि च तान्सुतान्

क्रमाने ते वैश्यपुत्र पाच वर्षांचे झाले. तेव्हा श्रेष्ठ वैश्य पशुमान् यांनी सर्व पुत्रांकडे लक्ष देऊन त्यांना पुढील मार्गावर मार्गदर्शन करणे आरंभिले.

Verse 38

बाल्यमारभ्य सततं स्वकृत्येषु व्यशिक्षयत् । कृषिगोत्राणवाणिज्यकर्मसु क्रमशिक्षिताः

बाल्यापासूनच तो त्यांना त्यांच्या-त्यांच्या कर्तव्यांत सतत शिक्षित करीत असे. अशा रीतीने ते क्रमशः शेती, गोपालन आणि वाणिज्यकर्मात पारंगत झाले.

Verse 39

सुपण्यमुख्याः सप्तैव पितृवाक्यमशृण्वत । पशुमान्वक्ति यत्कार्यं तत्क्ष णान्निरवर्तयन्

सुसंस्कारी पुत्रांमध्ये अग्रगण्य असे ते सात जण पित्याचे वचन ऐकत. पशुमान् जे कार्य सांगत, ते ते क्षणातच पूर्ण करीत.

Verse 40

नैपुण्यं प्रापुरत्यंतं ते सुवर्णक्रियास्वपि । दुष्पण्यस्त्वष्टमः पुत्रो बाल्यमारभ्य संततम्

ते सुवर्णकर्मातही अत्यंत नैपुण्याला पोहोचले. परंतु आठवा पुत्र दुष्पण्य बाल्यापासूनच निराळ्या स्वभावाचा होता.

Verse 41

दुर्मार्गनिरतो भूत्वा नाशृणोत्पितृभा षितम् । धूलिकेलिं समारभ्य दुर्मार्गनिरतोऽभवत्

तो कुमार्गासक्त होऊन पित्याचे बोलणे ऐकत नसे. धुळीत खेळ सुरू करून तो अधर्ममार्गात अधिकच गुंतला.

Verse 42

स बाल एव सन्पुत्रो बालानन्यानबाधत । दुष्कर्मनिरतं दृष्ट्वा तं पिता पशुमांस्तथा

तो मुलगा लहान असतानाच इतर मुलांना त्रास देत असे. त्याला दुष्कृत्यात मग्न पाहून त्याचे वडील पशुमान यांनीही ते पाहिले.

Verse 43

उपेक्षा मेवकृतवान्बालिशोऽयमितीरयन् । अथाष्टावपि वैश्यस्य प्रापुर्यौवनमात्मजाः

'हा तर अज्ञानी बालक आहे,' असे म्हणून त्यांनी दुर्लक्षच केले. त्यानंतर त्या वैश्याचे आठही पुत्र तरुण झाले.

Verse 44

ततोऽयमष्टमः पुत्रो दुष्णयो बलिनां वरः । गृहीत्वा पाणियु गलेबालान्नगरवर्तिनः

त्यानंतर बलवानांमध्ये श्रेष्ठ असलेला तो आठवा पुत्र दुष्णय, नगरातील मुलांना हाताने व गळ्याला धरून पकडत असे.

Verse 45

निचिक्षेप स कूपेषु सरित्सु च सरःस्वपि । न कोऽपि तस्य जानाति दुश्चरित्रमिदं जनः

तो त्यांना विहिरी, नद्या आणि सरोवरांमध्ये फेकून देत असे. परंतु कोणत्याही माणसाला त्याच्या या दुराचरणाची माहिती नव्हती.

Verse 46

यावन्म्रियंते ते बालास्तावन्निक्षिप्तवाञ्जले । तेषां मृतानां बालानां पितरो मातरस्तथा

जोपर्यंत ते बालक मरत नसत, तोपर्यंत तो त्यांना पाण्यात टाकत असे. त्या मृत बालकांचे आई-वडील (दुःखात बुडाले).

Verse 47

गवेषयंति तान्सर्वान्नगरेषु हि सर्वशः । तान् दृष्ट्वा च मृतान्पुत्रान्के वलं प्रारुदञ्जनाः

ते नगरोगरी सर्वत्र त्यांचा शोध घेत होते। पण मृत पुत्रांना पाहताच लोक केवळ रडू लागले व विलाप करू लागले।

Verse 48

जलेष्वथ शवान्दृष्ट्वा जनाश्चक्रुर्यथोचितम् । एवं प्रतिदिनं बालान्दुष्पण्यो मारयन्पुरे

मग पाण्यात प्रेतदेह दिसताच लोकांनी यथोचित अंत्यसंस्कार केले. अशा रीतीने तो दुष्टबुद्धी दररोज नगरात बालकांना मारू लागला.

Verse 49

जनैरप्यपरिज्ञातश्चिरमेवमवर्तत । म्रियमाणेषु बालेषु वैश्यपुत्रस्य कर्मणा

लोकांना त्याचा पत्ता लागला नाही, आणि हे दीर्घकाळ असेच चालू राहिले. वैश्यपुत्राच्या कृत्यामुळे बालके मरतच राहिली.

Verse 50

प्रजानां वृद्धिराहित्याच्छून्यप्रायमभूत्पुरम् । ततः समेत्य पौरास्तद्वृत्तं राज्ञे न्यवेद यन्

प्रजेची वाढ थांबल्याने नगर जवळजवळ ओस पडले. मग पौरांनी एकत्र येऊन तो सर्व वृत्तांत राजाला निवेदन केला.

Verse 51

श्रुत्वा नृपस्तद्वचनमाहूय ग्रामपालकान् । कारणं बालमरणे चिंत्यतामिति सोऽन्वशात्

त्यांचे म्हणणे ऐकून राजाने ग्रामपालकांना बोलावून आज्ञा केली—“बालमरणाचे कारण शोधून विचार करा.”

Verse 52

ग्रामपालास्तथेत्युक्त्वा तत्र तत्र व्यवस्थिताः । सम्यग्गवेषयामासुः कारणं बालमारणे

“तथास्तु” असे म्हणून ग्रामपाल इथे-तिथे तैनात झाले आणि बालकांच्या वधाचे कारण नीटपणे शोधू लागले।

Verse 53

ते वै गवेषंयतोऽपि नाविंदन्बालमारकम् । ते पुनर्नृपमासाद्य भीता वाक्यमथाब्रु वन्

शोध करूनही त्यांना बालकांचा घातक सापडला नाही। मग ते भयभीत होऊन पुन्हा राजाकडे जाऊन बोलू लागले।

Verse 54

गवेषयंतोऽपि वयं तन्न विंदामहे नृप । यो बालान्नगरे स्थित्वा सततं मारयत्यपि

“हे नृपा! आम्ही शोध घेत असूनही तो सापडत नाही—जो नगरात राहून सतत बालकांना मारत आहे.”

Verse 55

पुनश्च नागराः सर्वे राजानं प्राप्य दुःखिताः । पुनः प्रजानां मरणमब्रुवन्वाष्पसंकुलाः

पुन्हा सर्व नगरवासी दुःखी होऊन राजाकडे आले; डोळ्यांत अश्रू दाटून त्यांनी पुन्हा प्रजांच्या मृत्यूची वार्ता सांगितली।

Verse 56

राजा तत्कारणाज्ञानात्तूष्णीमास्ते विचिंत्य तु । कदाचिद्वैश्यपुत्रोयं पंचभिर्बा लकैः सह

कारण अज्ञात असल्याने राजा मौन धारण करून विचारात बसला. तेव्हा कधीतरी हा वैश्यपुत्र पाच बालकांसह (दिसून आला).

Verse 57

तटाकांतिकमापेदे पंकजाहरणच्छलात् । बलाद्गृहीत्वा तान्बालान्दुष्पण्यः क्रोशतस्तदा

कमळे तोडण्याच्या बहाण्याने दुष्पण्य तळ्याकाठी गेला. मग त्याने त्या बालकांना बळाने पकडून दुःखाने किंकाळ्या फोडायला लावले॥

Verse 58

क्रूरात्मा मज्जयामास कंठ दघ्ने सरोजले । मृतान्मत्वा च ताञ्छीघ्रं दुष्पण्यः स्वगृहं ययौ

त्या क्रूरात्मा दुष्पण्याने कंठापर्यंत असलेल्या कमळयुक्त पाण्यात त्यांना बुडवले. ते मेले असे समजून तो त्वरेने घरी गेला॥

Verse 59

पञ्चानां पितरस्तेषां मार्गयंतः सुतान्पुरे । तेषु वै मार्गमाणेषु पंच तेना तिबालकाः

त्या पाच जणांचे पिता नगरात सर्वत्र पुत्रांचा शोध घेत फिरत होते. ते शोधत असतानाही ते पाच अतिशय लहान बालक तिथेच राहिले॥

Verse 60

निक्षिप्ता अपि तोयेषु नाम्रियंत यदृच्छया । ते शनैः कूलमासाद्य पंचापि क्लिन्नमौलयः

पाण्यात टाकले तरी दैवयोगाने ते मेले नाहीत. हळूहळू काठावर येऊन ते पाचही—ओले केस झालेले—वाचले॥

Verse 61

अशक्ता नगरं गंतुं बाल्यात्तत्रैव बभ्रमुः । दूरादुच्चार्यमाणानि स्वनामानि स्वबंधुभिः

लहानपणामुळे ते नगरात जाण्यास असमर्थ होते, म्हणून ते तिथेच भटकत राहिले. दूरून नातलगांनी हाक मारलेली आपापली नावे त्यांनी ऐकली॥

Verse 62

श्रुत्वा पंचापि ते बालाः प्रतिशब्दमकुर्वत । ततस्तत्पितरः श्रुत्वा तत्रागत्यसरस्तटे

त्यांची नावे ऐकून त्या पाचही बालकांनी प्रत्युत्तर देत हाक मारली. मग त्यांचे पिता तो प्रतिसाद ऐकून तेथे येऊन सरोवराच्या तीरावर पोहोचले.

Verse 63

पुत्रान्दृष्ट्वा तु सप्राणान्प्रहर्षमतुलं गताः । किमेतदिति पित्राद्यैः पृष्टास्ते बालकास्तदा

आपले पुत्र जिवंत पाहून ते अतुल आनंदाने भरून गेले. मग पित्यांनी व इतर वडीलधाऱ्यांनी त्या बालकांना विचारले—“हे काय, काय घडले?”

Verse 64

दुष्पण्यस्याथ दुष्कृत्यं बन्धुभ्यस्ते न्यवेदयन् । ततो विदितवृत्तांता राजानं प्राप्य नागराः

मग त्यांनी आपल्या बंधूंना दुष्पण्याच्या दुष्कृत्याची बातमी सांगितली. त्यानंतर सर्व वृत्तांत कळल्यावर नगरवासी राजाकडे जाऊन पोहोचले.

Verse 65

पंचभिः कथितं वृत्तं दुष्पण्यस्य न्यवेदयन् । ततो राजा समाहूय पशुमंतं वणिग्वरम् । पौरेष्वपि च शृण्वत्सु वाक्यमेतदभाषत

पाचांनी सांगितलेला वृत्तांत त्यांनी दुष्पण्याविषयी राजाला निवेदिला. मग राजाने त्या पशुधनसमृद्ध श्रेष्ठ वणिकाला बोलावून, नगरवासी ऐकत असताना, हे वचन उच्चारले.

Verse 66

राजोवाच । दुष्पण्यनामा पशुमन्बहुप्रजमिदं पुरम्

राजा म्हणाला— “दुष्पण्य नावाच्या पशुधनसमृद्ध माणसा! हे नगर बहुप्रजांनी परिपूर्ण आहे…।”

Verse 67

शून्यप्रायं कृतं पश्य त्वत्पुत्रेण दुरात्मना । इदानीं बालिशानेतान्मज्जयामास वै जले

पाहा—तुझ्या दुरात्मा पुत्राने हे स्थान जवळजवळ उजाड केले आहे. आत्ताच त्याने या भोळ्या-भाबड्या निरपराध लोकांना पाण्यात बुडविले आहे.

Verse 68

यदृच्छया च सप्राणाः पुनरप्या गताः पुरम् । अस्मिन्नित्थं गते कार्ये किं कर्तव्यं वदाधुना

योगायोगाने ते प्राणासहित पुन्हा नगरात परत आले आहेत. आता कार्य अशी स्थितीला गेले असता, सांगा—आता त्वरित काय करावे?

Verse 69

अद्य त्वामेव पृच्छामि यतस्त्वं धर्मतत्परः । इत्युक्तः पशुमान्राज्ञा धर्मज्ञो युक्तमब्रवीत्

आज मी फक्त तुलाच विचारतो, कारण तू धर्मनिष्ठ आहेस. राजाने असे म्हटल्यावर धर्मज्ञ पशुमानाने योग्य ते उत्तर दिले.

Verse 70

पशुमानुवाच । पुरं निःशेषितं येन वधमेवायमर्हति । न ह्यत्र विषये किंचित्प्रष्टव्यं विद्यते नृप

पशुमान म्हणाला—ज्याने नगर पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले, तो केवळ वधासच पात्र आहे. हे नृपा, या विषयात विचारण्यासारखे काही उरलेले नाही.

Verse 71

न ह्ययं मम पुत्रः स्याच्छत्रुरेवातिपापकृत् । न ह्यस्य निष्कृतिं पश्ये येन निःशेषितं पुरम्

हा माझा पुत्र कसा असेल? तो तर अतिपाप करणारा शत्रूच आहे. ज्याने नगर निःशेष केले, त्याच्यासाठी मला कोणतेही प्रायश्चित्त दिसत नाही.

Verse 72

वध्यतामेव दुष्टात्मा सत्यमेव ब्रवीम्यहम् । श्रुत्वा पशुमतो वाक्यं नागराः सर्व एव हि

“हा दुष्टात्मा निश्चयाने वध्य करावा—मी सत्यच बोलतो.” पशुमानाचे वचन ऐकून नगरातील सर्व लोक तसेच म्हणाले.

Verse 73

वणिग्वरं श्लाघमाना राजानमिदमूचिरे । न वध्यतामयं दुष्टस्तूष्णीं निर्वास्यतां पुरात्

श्रेष्ठ वणिकाची स्तुती करून नागरिकांनी राजाला म्हटले: “या दुष्टाचा वध करू नका; याला शांतपणे नगराबाहेर हाकलून द्या.”

Verse 74

ततः स राजा दुष्पण्यं समाहूयेदमब्रवीत् । अस्माद्देशाद्भवाञ्छीघ्रं दुष्टात्मन्गच्छ सांप्रतम्

मग राजाने दुष्पण्याला बोलावून म्हटले: “अरे दुष्टबुद्धी, या देशातून त्वरित—आत्ताच—निघून जा.”

Verse 75

यदि तिष्ठेस्त्वमत्रैव दण्डयेयं वधेन वै । इति राज्ञा विनिर्भर्त्स्य दूतैर्निर्वासितः पुरात्

“जर तू इथेच थांबलास, तर मी तुला मृत्युदंड देईन.” राजाच्या कठोर धिक्काराने तो राजदूतांनी नगरातून हाकलला गेला.

Verse 76

दुष्पण्यस्त्वथ तं देशं परित्यज्य भयान्वितः । मुनिमंडलसंबाधं वनमेव ययौ तदा

तेव्हा दुष्पण्य भयभीत होऊन तो देश सोडून, मुनिमंडळांनी गजबजलेल्या वनातच निघून गेला.

Verse 77

तत्राप्येकं मुनिसुतं स तोयेषु न्यमज्जयत् । केल्यर्थमागता दृष्ट्वा मुनिपुत्रा मृतं शिशुम्

तेथेही त्या वैश्यनंदनाने क्रीडेसाठी एका मुनीच्या लहान पुत्राला पाण्यात बुडविले। खेळायला आलेल्या मुनीकन्यांनी ते बालक मृत पडलेले पाहिले।

Verse 78

तत्पित्रे कथयामासुरभ्येत्य भृशदुःखिताः । तत उग्रश्रवाः श्रुत्वा तेभ्यः पुत्रं जले मृतम्

त्या अत्यंत दुःखी होऊन परत येत पित्याला सर्व वृत्तांत सांगू लागल्या। त्यांच्याकडून ऐकून उग्रश्रवांना कळले की पुत्र जलात मरण पावला; ते शोकाकुल झाले।

Verse 79

तपोमहिम्ना दुष्प ण्यचरितं तदमन्यत । उग्रश्रवाः शशापैनं दुष्पण्यं वैश्यनंदनम्

तपस्येच्या महिम्याने उग्रश्रवांना हे दुष्पण्याचेच दुष्कृत्य आहे असे कळले। मग त्यांनी त्या वैश्यनंदन दुष्पण्याला शाप दिला।

Verse 80

उग्रश्रवा उवाच । मत्सुतं पयसि क्षिप्य यत्त्वं मारि तवानसि । तवापि मरणं भूयाज्जल एव निमज्जनात्

उग्रश्रवा म्हणाले—“अरे दुष्टा! तू माझ्या पुत्राला पाण्यात टाकून मारलेस; म्हणून तुझाही मृत्यू पाण्यातच बुडून होवो.”

Verse 81

मृतश्च सुचिरं कालं पिशाचस्त्वं भविष्यसि । इति शापे श्रुते सद्यो दुष्पण्यः खिन्नमानसः

“आणि मृत्यूनंतर तू फार दीर्घकाळ पिशाच होशील।” हा शाप ऐकताच दुष्पण्याचे मन तत्क्षणी खिन्न झाले।

Verse 82

तद्वै वनं परित्यज्य घोरमन्यद्वनं ययौ । सिंहादिक्रूरसत्वाढ्यं तस्मिन्प्राप्ते वनांतरम्

ते वन सोडून तो दुसऱ्या घोर वनात गेला। सिंहादी क्रूर पशूंनी भरलेल्या त्या वनांतरात पोहोचताच सर्वत्र भय पसरले।

Verse 83

पांसुवर्षं मह्द्वर्षन्वृक्षानामोटय न्मुहुः । वज्रघातसमस्पर्शो ववौ झंझानिलो महान्

धुळीचा प्रचंड वर्षाव होत होता आणि तो वारंवार झाडे उपटून टाकीत होता. वज्राघातासारखा स्पर्श असलेला तो महान् झंझावात वनात घोंघावत वाहू लागला.

Verse 84

वेगेन गात्रं भिंदन्ती वृष्टिश्चासीत्सुदुःसहा । तद्दृष्ट्वा स तु दुष्पण्यश्चिंतयन्भृशदुः खितः

वेगाने देह जणू फाडून टाकणारी असह्य वृष्टी पडू लागली. ते पाहून दुष्पण्य चिंतेत बुडून अत्यंत दुःखी झाला.

Verse 85

मृतं शुष्कं महाकायं गजमेकमपश्यत । महावातं महावर्षं तदा सोढुमशक्नुवन्

त्याने एक विशालकाय हत्ती मृत व कोरडा पडलेला पाहिला. तेव्हा महावारा व महावृष्टी तो सहन करू शकला नाही.

Verse 86

गजास्यविवरेणैव विवेशोदरगह्वरम् । तस्मिन्प्रविष्टमात्रे तु वृष्टिरासीत्सुभूयसी

हत्तीच्या मुखविवरातूनच तो त्याच्या उदरगुहेत शिरला. पण आत शिरताच वृष्टी अधिकच जोराने पडू लागली.

Verse 87

ततो वर्षजलैः सर्वैः प्रवाहः सुमहानभूत् । स प्रवाहो वने तस्मिन्नदी काचिदजायत

मग सर्व पावसाच्या जलांपासून एक अतिशय महान प्रवाह उठला; आणि त्या वनात तोच प्रवाह नदीरूपाने प्रकट झाला।

Verse 88

अथ तैर्वर्षसलिलैः स गजः पूरितोदरः । प्लवमानो महापूरे नीरंध्रः समजायत

मग त्या पावसाच्या पाण्याने त्या गजाचे उदर भरून गेले; महापुरात तरंगत असताना तो निरंध्र, म्हणजेच निकासरहित, झाला।

Verse 89

ततो निर्विवरस्यास्य जलपूर्णोदरस्य च । गजस्य जठरात्सोऽयं निर्गंतु न शशाक ह

म्हणून या गजाला कोणतेही विवर नव्हते आणि त्याचे उदर जलाने भरलेले होते; त्यामुळे हा (दुष्पण्य) गजाच्या जठरातून बाहेर पडू शकला नाही।

Verse 90

ततश्च वृष्टितोयानां प्रवाहो भीमवेगवान् । उदरस्थितदुष्पण्यं समुद्रं प्रापयद्गजम्

मग भयंकर वेगाने धावणारा पावसाच्या पाण्याचा प्रवाह, ज्याच्या उदरात दुष्पण्य अडकला होता, त्या गजाला वाहवत समुद्रापर्यंत घेऊन गेला।

Verse 91

दुष्पण्यः सलिले मग्नः क्षणात्प्राणैर्व्ययुज्यत । मृत एव स दुष्पण्यः पिशाचत्वमवाप्तवान्

दुष्पण्य पाण्यात बुडून क्षणार्धात प्राणांपासून वियुक्त झाला; आणि मृत झाल्यावर तोच दुष्पण्य पिशाचत्वास प्राप्त झाला।

Verse 92

पीडितः क्षुत्पिपासाभ्यां दुर्गमं वनमाश्रितः । घोरेषु घर्मकालेषु समाक्रोशन्भयानकम्

तो क्षुधा व तृषेने पीडित होऊन दुर्गम वनात आश्रयास गेला। भयंकर कडक उन्हाळ्याच्या काळात तो भयाने व्याकुळ होऊन आर्तपणे ओरडू लागला।

Verse 93

अतिष्ठद्गहनेऽरण्ये दुःखान्यनुभवन्बहु । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च

तो घनदाट अरण्यात राहून अनेक दुःखे भोगत राहिला—हजारो कोटी कल्प आणि शेकडो कोटी कल्पांपर्यंतही।

Verse 94

स पिशाचो महादुःखी न्यवसद्घोरकानने । वनाद्वनांतरं धावन्देशाद्देशाद्देशांतरं तथा

तो पिशाच महादुःखाने ग्रासलेला भयंकर अरण्यात राहात असे—वनातून वनात धावत, तसेच देशातून देशात, प्रदेशातून प्रदेशात भटकत राहिला।

Verse 95

सर्वत्रानुभवन्दुःखमाययौ दण्डकान्क्रमात् । अगस्त्यादाश्रमात्पुण्यान्नातिदूरे स संचरन्

सर्वत्र दुःख अनुभवत तो क्रमाने दंडकारण्यात येऊन पोहोचला। भटकत-भटकत तो पुण्यशाली अगस्त्याश्रमापासून फार दूर नव्हता।

Verse 96

नदन्भैरवनादं च वाक्यमुच्चैरभाषत । भोभोस्तपोधनाः सर्वे शृणुध्वं मामकं वचः

भैरवसदृश भयानक नाद करत तो मोठ्याने म्हणाला—“भो! भो! हे तपोधन सर्वजण, माझे वचन ऐका!”

Verse 97

भवन्तो हि कृपावन्तः सर्वभूतहिते रताः । कृपादृष्ट्यानुगृह्णीत मां दुःखैरतिपीडितम्

आपण खरोखरच दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणात मग्न आहात. दुःखांनी अत्यंत पीडित अशा मजवर कृपादृष्टीने अनुग्रह करा.

Verse 98

पुरा दुष्पण्यनामाहं वैश्यः पाटलिपुत्रके । पुत्रः पशु मतश्चापि बहून्बालानमारयम्

पूर्वी मी पाटलिपुत्र नगरात दुष्पण्य नावाचा वैश्य होतो. पशूसमान बुद्धीचा होऊन मी अनेक बालकांना ठार मारले होते.

Verse 99

ततो विवासितो राज्ञा तस्माद्देशाद्वनं गतः । अमारयं जले पुत्रं तत्रोग्रश्रवसो मुनेः

त्यानंतर राजाने हद्दपार केल्यामुळे त्या देशातून मी वनात गेलो. तिथे मी उग्रश्रवा मुनींच्या पुत्राला पाण्यात ठार मारले.

Verse 100

स मुनिर्दत्त वाञ्छापं ममापि मरणं जले । पिशाचतां च मे घोरां दत्तवान्दुःखभूयसीम्

त्या मुनींनी शाप दिला की माझाही मृत्यू पाण्यातच होईल आणि त्यांनी मला अत्यंत दुःखदायक अशी घोर पिशाच योनी दिली.

Verse 101

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतान्यपि । पिशाच तानुभूतेयं शून्यकाननभूमिषु

हजारो कोटी कल्प आणि शेकडो कोटी कल्पांपर्यंत मी या ओसाड वनांमध्ये पिशाचपणा भोगला आहे.

Verse 102

नाहं सोढुं समर्थोऽस्मि पिपासां क्षुधमेव च । रक्षध्वं कृपया यूयमतो मां बहुदुःखिनम्

ही तहान व भूक मी सहन करू शकत नाही. म्हणून कृपा करून तुम्ही मला—अतिशय दुःखी—रक्षा करा.

Verse 110

अगस्त्येनैवमुक्तस्तु सुतीक्ष्णो गन्धमादनम् । प्राप्याग्नितीर्थे संकल्प्य पिशाचार्थं कृपानिधिः

अगस्त्याने असे सांगितल्यावर कृपानिधान मुनी सुतीक्ष्ण गंधमादनास गेले आणि अग्नितीर्थी त्या पिशाचाच्या हितासाठी दृढ संकल्प केला.

Verse 119

इह भुक्त्वा महाभोगान्परत्रापि सुखं लभेत्

या लोकी महान भोग उपभोगून मनुष्य परलोकीही सुख प्राप्त करतो.