Adhyaya 25

Verse 1

श्रीसूत उवाच । शिवतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्याविमोक्षणे । स्वपापजालशांत्यर्थं शंखतीर्थं ततो व्रजेत्

श्रीसूत म्हणाले—ब्रह्महत्येच्या पापातून विमोचन करणाऱ्या शिवतीर्थात स्नान करून, आपल्या पापजाळ्याच्या शांतीसाठी नंतर शंखतीर्थास जावे।

Verse 2

यत्र मज्जनमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते । मातॄः पितॄन्गुरूंश्चापि ये न मन्यंति मोहिताः

जिथे केवळ मज्जनमात्राने कृतघ्नही मुक्त होतो—जे मोहित लोक माता, पिता आणि गुरूंनाही मान देत नाहीत।

Verse 3

ये चाप्यन्ये दुरात्मानः कृतघ्ना निरपत्रपाः । ते सर्वे शंखतीर्थे स्मिञ्छुद्ध्यंति स्नानमात्रतः

आणखी जे इतर दुरात्मे—कृतघ्न व निर्लज्ज—ते सर्व या शंखतीर्थात केवळ स्नानमात्राने शुद्ध होतात।

Verse 4

शंखनामा मुनिः पूर्वं गंधमादनपर्वते । अवर्तत तपः कुर्वन्विष्णुं ध्यायन्समाहितः

पूर्वी गंधमादन पर्वतावर शंखनामा मुनि निवास करीत असे. तो तपश्चर्या करीत, एकाग्रचित्ताने श्रीविष्णूचे ध्यान करीत राहिला.

Verse 5

स तत्र कल्पयामास स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् । शंखेन निर्मितं तीर्थं शंखतीर्थमितीर्यते

तेथे स्नानासाठी त्यांनी एक उत्तम तीर्थ निर्माण केले. शंखाने निर्मिले म्हणून ते तीर्थ ‘शंखतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले.

Verse 6

अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम्

येथे मी पापनाशक अशी पुराणोक्त प्राचीन कथा सांगणार आहे.

Verse 7

यस्य श्रवणमात्रेण नरो मुक्तिमवाप्नुयात् । पुरा बभूव विप्रेंद्रो वत्सनाभो महामुनिः

ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने मनुष्याला मोक्ष प्राप्त होतो. प्राचीनकाळी वत्सनाभ नावाचे ब्राह्मणश्रेष्ठ महामुनि होते.

Verse 8

सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी सर्वभूतदयापरः । शत्रुमित्रसमो दांतस्तपस्वी विजितेंद्रियः

ते सत्यवचनी, शीलवान, वाग्मी आणि सर्वभूतांवर दयाळू होते. शत्रू-मित्र समान मानणारे, संयमी, तपस्वी व इंद्रियजयी होते.

Verse 9

परब्रह्मणि निष्णातस्तत्त्वब्रह्मैकसंश्रयः । एवं प्रभावः स मुनिस्तपस्तेपे निजाश्रमे

परब्रह्मात निष्णात व तत्त्वब्रह्मातच एकनिष्ठ आश्रय धारण करणाऱ्या त्या प्रभावशाली मुनींनी आपल्या आश्रमात तप केले।

Verse 10

स वै निश्चलसर्वांगस्तिष्ठंस्तत्रैव भूतले । परमाण्वंतरं वापि न स्वस्थानाच्चचाल सः

तो भूमीवर तिथेच स्थिर उभा राहिला; त्याचे सर्व अवयव निश्चल होते. तो आपल्या स्थानापासून परमाणुमात्रही हलला नाही।

Verse 11

स्थित्वैकत्र तपस्यंतमनेकशतवत्सरान् । तमाचकाम वल्मीकं छादितांगं चकार च

एकाच ठिकाणी अनेक शतके तप करत राहिल्याने त्याच्यावर वाळवीचा वल्मीक उभा राहिला आणि त्याचे अंग झाकून टाकले।

Verse 12

वल्मीकाक्रांतदेहोपि वत्सनाभो महामुनिः । अकरोत्तप एवासौ वल्मीकं न त्वबुद्ध्यत

वल्मीकाने देह व्यापून टाकला तरी महामुनी वत्सनाभ फक्त तपच करत राहिले; वल्मीक आहे हेही त्यांना कळले नाही।

Verse 13

विसृज्य मेघजालानि वर्षयामास वेगवान्

मेघांचे जाळे सोडून त्या वेगवानाने पर्जन्यवृष्टी घडविली।

Verse 14

एवं दिनानि सप्तायं स ववर्ष निरं तरम् । आसारेणातिमहता वृष्यमाणोपि वै मुनिः

अशा रीतीने सात दिवस तो अखंड पाऊस पडत राहिला; अतिभयंकर सरींनी भिजूनही तो मुनि धैर्याने सहन करीत राहिला।

Verse 15

तं वर्षं प्रतिजग्राह निमीलितविलोचनः । महता स्तनितेनाशु तदा बधिरयञ्छ्रुती

डोळे मिटून त्याने तो पाऊस स्वीकारला; आणि प्रचंड गडगडाटाने त्याचे कान क्षणार्धात जणू बहिरे झाले।

Verse 16

वल्मीकस्योपरिष्टाद्वै निपपात महाशनिः । तस्मिन्वर्षति पर्जन्ये शीतवातातिदुःसहे

असह्य थंड वाऱ्यांत पर्जन्य देव पाऊस पाडीत असता, वल्मीकाच्या माथ्यावर खरोखरच एक महावज्र कोसळले।

Verse 17

वल्मीकशिखरं ध्वस्तं बभूवाशनिताडि तम् । विशीर्णशिखरे तस्मिन्वल्मीकेऽशनिताडिते

वज्राघाताने वल्मीकाचे शिखर उद्ध्वस्त झाले। जेव्हा त्या वल्मीकाची टोक वीजेच्या प्रहाराने तुटून विखुरली,

Verse 18

सेहेतिदुःसहां वृष्टिं वत्सनाभो विचिंतयन् । महर्षौ वर्षधाराभिः पीड्यमाने दिवानि शम्

‘ही असह्य वृष्टी तो सहन करो’ असे वत्सनाभ मनात विचारू लागला; आणि महर्षी पावसाच्या धारांनी पीडित असूनही शांतपणे दिवस घालवीत राहिले।

Verse 19

धर्मस्य चेतसि कृपा संबभूवातिभूयसी । स धर्मश्चिंतयामास वत्सनाभे तपस्यति

धर्माच्या हृदयात अतिशय करुणा उत्पन्न झाली। वत्सनाभ तप करीत असताना धर्म मनोमन विचार करू लागला।

Verse 20

पतत्यप्यतिवर्षेऽयं तपसो न निवर्तते । अहोऽस्य वत्सनाभस्य धर्मैकायत्तचित्तता

अतिवृष्टी कोसळली तरी हा तपातून मागे हटत नाही। अहो! वत्सनाभाचे चित्त केवळ धर्मावरच पूर्णपणे अवलंबून आहे.

Verse 21

इति चिंतयतस्तस्य मातिरेवमजायत । अहं वै माहिषं रूपं सुमहांतं मनोहरम्

असे विचार करत असता त्याच्या मनात असा निश्चय झाला—“मी अतिशय विशाल व मनोहर असा महिषरूप धारण करीन.”

Verse 22

वर्षधारानिपातानां सोढारं कठिनत्वचम् । स्वीकृत्य माहिषं रूपं स्थास्याम्युपरि योगिनः

“वर्षाधारांच्या प्रहारास सहन करणारी कठीण त्वचा असलेले महिषरूप स्वीकारून मी योगीच्या वर उभा राहीन (त्याला आच्छादीन).”

Verse 23

न हि बाधिष्यते वर्षं महावेगयुतं त्वपि । धर्म एवं विनिश्चित्य धाराः पृष्ठेन धारयन्

“महावेगाची वर्षाही त्याला बाधा देणार नाही.” असा निश्चय करून धर्माने आपल्या पाठीवर वर्षेच्या धारांचा भार सोसला.

Verse 24

वत्सनाभोपरि तदा गात्रमाच्छाद्य तस्थिवान् । ततः सप्तदिनांते तु तद्वै वर्षमुपारमत्

तेव्हा तो वत्सनाभावर आपले शरीर आच्छादून उभा राहिला। मग सात दिवसांच्या अखेरीस ती वर्षा खरोखरच थांबली।

Verse 25

ततो महिषरूपी स धर्मोऽतिकृपया युतः । तद्वै वल्मीकमुत्सृज्य नातिदूरे ह्यवर्त्तत

मग महिषरूप धारण केलेला, महाकृपेने युक्त धर्म त्या वल्मीकास सोडून फार दूर न जाता तेथेच थांबला।

Verse 26

ततो निवृते वर्षे तु वत्सनाभो महामुनिः । निवृत्तस्तपसस्तू र्णं दिशः सर्वा व्यलोकयन्

वर्षा थांबताच महामुनी वत्सनाभाने त्वरित तपश्चर्येतून विराम घेतला आणि सर्व दिशांकडे पाहिले।

Verse 27

स्थितोऽहं वृष्टिसंपाते कुर्वन्नद्य महत्तपः । पृथिवी सलिलाक्लिन्ना दृश्यते सर्वतोदिशम्

‘वृष्टीच्या प्रचंड झडीत उभा राहून मी हे महान तप केले आहे. पाण्याने भिजलेली पृथ्वी सर्व दिशांनी दिसत आहे.’

Verse 28

शिखराणि गिरीणां च वना न्युपवनानि च । आश्रमाणि महर्षीणामाप्लुतानि जलैर्नवैः

पर्वतांची शिखरे, वने-उपवने आणि महर्षींचे आश्रम—हे सर्व नव्या जलाने जलमय झाले आहेत.

Verse 29

एवमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा प्रमुदितोऽभवत् । चिंतयामास धर्मात्मा वत्सना भो महामुनिः

ही सर्व घडामोडी पाहून धर्मात्मा महामुनी वत्सनाभ अत्यंत आनंदित झाला; तरीही अंतःकरणी धर्मनिष्ठ राहून तो गहन विचार करू लागला.

Verse 30

अहमस्मिन्महावर्षे नूनं केनापि रक्षितः । वर्षत्यस्मिन्महावर्षे जीवितं त्वन्यथा कुतः

“या महावृष्टीत नक्कीच कोणीतरी माझे रक्षण केले आहे; कारण अशी प्रचंड वर्षा पडत असताना अन्यथा प्राण कसा वाचला असता?”

Verse 31

विचिंत्यैवं मुनिश्रेष्ठः सर्वत्र समलोकयत् । ततोऽपश्यन्महाकायमदूरादग्रतः स्थितम्

असा विचार करून मुनिश्रेष्ठाने सर्व दिशांना नजर फिरवली. तेव्हा त्याने समोर, फार दूर नाही, एक महाकाय प्राणी उभा असल्याचे पाहिले.

Verse 32

महिषं नीलवर्णं च वत्सनाभस्तपोधनः । महिषं तं समुद्दिश्य मनसा समचिंतयत्

तपोधन वत्सनाभाने निळ्या वर्णाचा महिष पाहिला. त्या महिषाकडे लक्ष देऊन तो मनातल्या मनात विचार करू लागला.

Verse 33

तिर्यग्योनिष्वपि कथं दृश्यते धर्मशीलता । यतो ह्यहं महावर्षान्महिषेणाभिरक्षितः

“तिर्यक्-योनीतील प्राण्यांतही धर्मशीलता कशी दिसते? कारण या महिषानेच महावृष्टीत माझे रक्षण केले आहे.”

Verse 34

दीर्घमायुरमुष्यास्तु यन्मां रक्षितवानिह । इत्यादि स विचिंत्यैवं तपसे पुनरुद्ययौ

“ज्याने येथे माझे रक्षण केले, त्याचे आयुष्य दीर्घ असो.” असे व इतरही विचार करून तो पुन्हा तपश्चर्येस उद्युक्त झाला.

Verse 35

तं पुनश्च तपस्यंतं दृष्ट्वा महिषरूपधृक् । रोमांचावृतसर्वांगः प्रमोदमगमद्भृशम्

त्याला पुन्हा तपश्चर्येत मग्न पाहून, महिषरूप धारण करणारा सर्वांग रोमांचित होऊन अत्यंत आनंदित झाला.

Verse 36

वत्सनाभस्य हि मुनेः पुनश्चैव तपस्यतः । मनः पूर्ववदेकाग्रं परब्रह्मणि नाभवत्

परंतु मुनी वत्सनाभ पुन्हा तप करीत असतानाही, त्याचे मन पूर्वीप्रमाणे परब्रह्मात एकाग्र झाले नाही.

Verse 37

स विषण्णमना भूत्वा वत्सनाभो व्यचिंतयत् । न भवेद्यदि नैर्मल्यं तदा स्याच्चंचलं मनः

विषण्ण मनाने वत्सनाभ विचार करू लागला—“निर्मळता नसेल तर मन नक्कीच चंचल होते.”

Verse 38

मनश्च पापबाहुल्ये निर्मलं नैव जायते । पापलेशोपि मे नास्ति कथं लोला यते मनः

“पाप अधिक असेल तर मन कधीच निर्मळ होत नाही. पण माझ्यात पापाचा लेशही नाही—मग माझे मन असे का चंचल होते?”

Verse 39

अचिंतयद्दोषहेतुं वत्सनाभः पुनःपुनः । स विचिंत्य विनिश्चित्य निनिंदात्मानमंजसा

वत्सनाभाने पुन्हा पुन्हा आपल्या दोषाचे कारण चिंतिले. मग नीट विचार करून निश्चय करून त्याने सरळपणे स्वतःलाच धिक्कारले.

Verse 40

धिङ्मामद्य दुरात्मानमहो मूढोस्म्यहं भृशम् । कृतघ्नता महादोषो मामद्य समुपागतः

धिक्कार असो मला आज, या दुरात्म्याला! अहो, मी फारच मूढ आहे. कृतघ्नतेचा महादोष आज माझ्यावर आला आहे.

Verse 41

यदीदृशान्महावर्षात्त्रातारं महिषोत्तमम् । तिष्ठाम्यपूजयन्नेव ततो मे भूत्कृतघ्नता

अशा महावृष्टीच्या नंतरही मी त्या त्राता—श्रेष्ठ वृषभाचा—पूजन न करता राहिलो, तर निश्चयच कृतघ्नता माझीच झाली आहे.

Verse 42

कृतघ्नता महान्दोषः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । कृतघ्नस्य न वै लोकाः कृतघ्नस्य न बांधवाः

कृतघ्नता हा महान दोष आहे; कृतघ्नाला प्रायश्चित्त नाही. कृतघ्नाला शुभ लोक नाहीत, कृतघ्नाला खरे बांधवही नाहीत.

Verse 43

कृतघ्नतादोष वलान्मम चित्तं मलीमसम् । कृतघ्ना नरकं यांति ये च विश्वस्तघातिनः

कृतघ्नतेच्या दोषबळामुळे माझे चित्त मलिन झाले आहे. कृतघ्न नरकात जातात; तसेच जे विश्वास ठेवणाऱ्यांचा घात करतात तेही.

Verse 44

निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथंचन । ऋते प्राणपरित्यागाद्धर्मज्ञानां वचो यथा

कृतघ्नांसाठी मला कोणतेही प्रायश्चित्त दिसत नाही; धर्मज्ञांच्या वचनाप्रमाणे प्राणत्यागावाचून उपाय नाही।

Verse 45

पित्रोरभरणं कृत्वा ह्यदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

आई-वडिलांवर पालनपोषणाचा भार टाकून आणि गुरुदक्षिणा न देता कृतघ्नता प्राप्त झाल्यास—त्याचे प्रायश्चित्त खरोखर मृत्यूपर्यंतच आहे।

Verse 46

तस्मात्प्राणान्परित्यज्य प्रायश्चित्तं चराम्यहम् । इति निश्चित्य मनसा वत्सनाभो महामुनिः

म्हणून मी प्राणत्याग करून प्रायश्चित्त करीन—असा मनाशी निश्चय करून महामुनी वत्सनाभ ठरवितो झाला।

Verse 47

तृणीकृत्य निजान्प्राणान्निःसंगेनांतरा त्मना । मेरोः शिखरमारूढः प्रायश्चित्तचिकीर्षया

स्वतःचे प्राण तृणासमान मानून, अंतःकरणाने निःसंग राहून, प्रायश्चित्त करण्याच्या हेतूने तो मेरूच्या शिखरावर चढला।

Verse 48

सुमेरुशिखरात्तस्मादियेष पतितुं मुनिः । तस्मिन्पतितुमारब्धे मा त्वरिष्ठा इति ब्रुवन् । त्यक्तमाहिषरूपः सन्धर्म एव न्यवारयत्

सुमेरूच्या शिखरावरून मुनि पडण्यास निघाला; पडू लागता ‘घाई करू नकोस’ असे म्हणत, वृषभरूप सोडून स्वयं धर्माने त्याला थांबविले।

Verse 49

धर्म उवाच । वत्सनाभ महाप्राज्ञ जीवस्व बहुवत्सरान्

धर्म म्हणाला—हे वत्सनाभ, हे महाप्राज्ञा! तू अनेक वर्षे जीवित राहा।

Verse 50

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते देहत्यागचिकीर्षया । न हि त्वद्धर्मकक्षायां लोके कश्चित्समोऽस्ति वै

तुझे कल्याण असो; देहत्याग करण्याच्या संकल्पाने मी संतुष्ट आहे। या लोकी तू ज्या धर्ममार्गात प्रविष्ट झाला आहेस, त्यात तुझ्यासारखा कोणी नाही।

Verse 51

यद्यपि प्राणसंत्यागः कृतघ्ने निष्कृतिर्भवेत् । तथापि धर्मशीलत्वात्तवान्यां निष्कृतिं वदे

जरी कृतघ्न पाप्यासाठी प्राणत्याग हा प्रायश्चित्त ठरू शकतो, तरी तू धर्मशील आहेस; म्हणून तुझ्यासाठी मी दुसरे प्रायश्चित्त सांगतो।

Verse 52

शंखतीर्थाभिधं तीर्थमस्ति वै गंधमादने । शांत्यर्थमस्य पापस्य तत्र स्नाहि समाहितः

गंधमादन पर्वतावर शंखतीर्थ नावाचे एक तीर्थ आहे. या पापाच्या शांतीसाठी तू तेथे एकाग्र मनाने स्नान कर।

Verse 53

प्राप्स्यसे चित्तशुद्धिं त्वमतो विगतकल्मषः । ततश्च लब्धविज्ञानः प्राप्स्यसे शाश्वतं पदम्

मग तुला चित्तशुद्धी प्राप्त होईल आणि तुझा कल्मष नष्ट होईल. त्यानंतर सत्य ज्ञान मिळवून तू शाश्वत पद प्राप्त करशील।

Verse 54

अहं धर्मोस्मि योगीन्द्र सत्यमेव ब्रवीमि ते । इति धर्मवचः श्रुत्वा वत्सनाभो महामुनिः

“हे योगींद्रा! मी धर्म आहे; तुला मी केवळ सत्यच सांगतो.” धर्माचे हे वचन ऐकून महामुनी वत्सनाभ…

Verse 55

स्नातुकामः शंखतीर्थे गंधमादनमन्वगात् । शंखतीर्थं च संप्राप्य तत्र सस्नौ महामुनिः

शंखतीर्थात स्नान करण्याची इच्छा धरून तो गंधमादनास गेला. शंखतीर्थास पोहोचून महामुनीने तेथे स्नान केले.

Verse 56

ततो विगतपापस्य मनो निर्मलतां गतम् । ततोऽचिरेण कालेन ब्रह्मभूयमगान्मुनिः

त्यानंतर त्याची पापे नष्ट झाली आणि मन निर्मळ झाले. अल्पकाळातच मुनि ब्रह्मभाव—ब्रह्मैक्य—प्राप्त झाला.

Verse 57

एवं वः कथितं विप्राः शंखतीर्थस्य वैभवम् । यत्र हि स्नानमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते

“हे विप्रहो! अशा रीतीने मी शंखतीर्थाचे वैभव सांगितले—जिथे केवळ स्नानमात्राने कृतघ्नही मुक्त होतो.”

Verse 58

मातृद्रोही पितृद्रोही गुरुद्रोही तथैव च । अन्ये कृतघ्ननिवहा मुच्यंतेऽत्र निमज्जनात्

“येथे निमज्जन केल्याने मातृद्रोही, पितृद्रोही, गुरुद्रोही तसेच इतर कृतघ्नांचे समूहही मुक्त होतात.”

Verse 59

अतः कृतघ्नैर्मनुजैः सेवनीयमिदं सदा । अहो तीर्थस्य माहात्म्यं यत्कृतघ्नोपि मुच्यते

म्हणून कृतघ्न मनुष्यांनीही सदैव या तीर्थाचा आश्रय घेऊन त्याची सेवा करावी. अहो, या तीर्थाचे माहात्म्य असे की कृतघ्नसुद्धा यामुळे पापातून मुक्त होतो.

Verse 60

अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

जो आई-वडिलांचे भरणपोषण करत नाही आणि गुरुदक्षिणा देत नाही, तो कृतघ्नता प्राप्त करतो; अशा दोषाची निष्कृती मृत्यूपर्यंतच असल्याचे सांगितले आहे.

Verse 61

इह तु स्नानमात्रेण कृतघ्नस्यापि निष्कृतिः । कृतघ्नतापि तत्तीर्थे स्नानमात्राद्विनश्यति

परंतु येथे केवळ स्नानमात्राने कृतघ्नाचाही प्रायश्चित्त होतो. त्या तीर्थात स्नानमात्राने कृतघ्नतेचा कलंकही नष्ट होतो.

Verse 62

अन्येषां तुच्छपापानां सर्वेषां किमुताधुना

मग इतर सर्व तुच्छ पापांबद्दल आता काय सांगावे?

Verse 63

अध्यायमेनं पठेद्भक्तियुक्तः कृतघ्नोपि मर्त्याः स पापाद्विमुक्तः । विशुद्धांतरात्मा गतः सत्यलोकं समं ब्रह्मणा मोक्षमप्याशु गच्छेत्

जो मर्त्य भक्तियुक्त होऊन हा अध्याय पठण करतो, तो कृतघ्न असला तरी पापातून मुक्त होतो. अंतःकरण शुद्ध होऊन तो सत्यलोकास जातो, ब्रह्मासमान पद प्राप्त करून लवकरच मोक्षही मिळवतो.