Adhyaya 26

Verse 1

। श्रीसूत उवाच । विधायाभिषवं मर्त्याः शंखतीर्थे द्विजोत्तमाः । यमुनां चैव गंगां च गयां चापि क्रमाद्व्रजेत्

श्रीसूत म्हणाले—हे द्विजश्रेष्ठांनो, शंखतीर्थी विधिपूर्वक स्नान-अभिषेक करून यात्रेकरूने क्रमाने यमुना, मग गंगा आणि गयेला जावे।

Verse 2

यमुनाख्यं महातीर्थं गंगातीर्थमनुत्तमम् । गयातीर्थं च मर्त्यानां महापातकनाशनम्

यमुना हे महातीर्थ आहे, गंगातीर्थ अनुपम आहे; आणि गयातीर्थ मर्त्यांचे महापातक नाश करणारे आहे।

Verse 3

एतत्तीर्थत्रयं पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वरोगनिबर्हणम्

हे तीन तीर्थांचे पुण्यत्रय सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहे; ते सर्व विघ्न शांत करते आणि सर्व रोग दूर करते।

Verse 4

एतद्धि तीर्थत्रितयं सकलाज्ञाननाशनम् । अविद्यायां विनष्टायां तथा ज्ञानप्रदं नृणाम्

खरेच हे तीर्थत्रय सर्व अज्ञानाचा नाश करते; अविद्या नष्ट झाल्यावर ते मनुष्यांना सत्य ज्ञान प्रदान करते।

Verse 5

जानश्रुतिर्महाराज एषु तीर्थेषु वै पुरा । स्नात्वा रैक्वाद्द्विजश्रेष्ठात्प्राप्तवाञ्ज्ञानमुत्तमम्

हे महाराज, पूर्वी काळी जानश्रुतीने या तीर्थांत स्नान करून द्विजश्रेष्ठ रैक्व यांच्याकडून उत्तम ज्ञान प्राप्त केले.

Verse 6

ऋषय ऊचुः । सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ व्यासशिष्य महामते । यमुना चैव गंगा च गया चैवेति विश्रुतम्

ऋषी म्हणाले—हे सूत, सर्वार्थतत्त्वज्ञ, व्यासशिष्य महामते! यमुना, गंगा आणि गया ही तीन तीर्थे परम पवित्र म्हणून प्रसिद्ध आहेत, असे आम्ही ऐकले आहे।

Verse 7

एतत्तीर्थत्रयं कस्मादागतं गंधमादने । जानश्रुतेश्च राजर्षेः स्नानात्तीर्थत्रयेऽपि च । ज्ञानावाप्तिः कथं रैक्वादस्माकं सूत तद्वद

गंधमादनात हे तीर्थत्रय कुठून आले? आणि राजर्षी जानश्रुतीने त्या तीर्थत्रयात स्नान करून रैक्वाच्या प्रसंगाने ज्ञान कसे प्राप्त केले? हे सूत, ते आम्हांस सांगा।

Verse 8

श्रीसूत उवाच । रैक्वनामा महर्षिस्तु पुरा वै गन्धमादने

श्रीसूत म्हणाले—पूर्वी गंधमादन पर्वतावर रैक्व नावाचे एक महर्षी होते।

Verse 9

तपस्सुदुश्चरं कुर्वन्न्यवसत्तपसां निधिः । दीर्घकालं तपः कुर्वन्स वै रैक्वो महामुनिः

तो महामुनी रैक्व तपस्येचा निधी होता. तो तेथे निवास करून अत्यंत कठोर तप करीत राहिला आणि दीर्घकाळ तपश्चर्येत रत होता।

Verse 10

तपोबलेन महता दीर्घमायुरवाप्तवान् । जन्मना पंगुरेवासीद्रैक्वनामा महामुनिः

महान तपोबलाने त्याने दीर्घायुष्य प्राप्त केले; परंतु जन्मतः रैक्व नावाचा तो महामुनी पांगळाच होता।

Verse 11

पंगुत्वादसमर्थोऽभूद्गंतुं तीर्थान्यसौ मुनिः । संति यानि तु तीर्थानि गन्धमादनपर्वते

पांगुळपणामुळे तो मुनी इतर तीर्थांना जाण्यास असमर्थ झाला; तरी गंधमादन पर्वतावर अनेक पवित्र तीर्थे आहेत।

Verse 12

तानि गच्छति सामीप्याच्छकटेनैव संचरन् । स यद्रैक्वो मुनिवरो युग्वेन सह वर्तते

तो गाडीच्या साहाय्याने फिरत जवळच्या त्या तीर्थांना जात असे; अशा रीतीने श्रेष्ठ मुनी रैक्व ‘युग्व’ (गाडी) सोबतच राहात असे।

Verse 13

तपस्वी वैदिकैर्लोके सयुग्वैत्यभिधीयते । युग्वेति शकटं प्रोक्तं स तेन सह वर्तते

वैदिक लोकांत असा तपस्वी ‘स-युग्व’ म्हणून ओळखला जातो; ‘युग्व’ म्हणजे गाडी असे म्हटले आहे, म्हणून तो तिच्यासहच राहात असे।

Verse 14

स खल्वेवं मुनिश्रेष्ठः सयुग्वानाम वै मुनिः । पूर्णज्ञानस्तपस्तेपे गन्धमादनपर्वते

अशा प्रकारे ‘स-युग्व’ या नावाने प्रसिद्ध असलेला तो मुनिश्रेष्ठ, पूर्ण ज्ञानयुक्त होऊन गंधमादन पर्वतावर तपश्चर्या करीत राहिला।

Verse 15

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थः सोऽतप्यत महत्तपः । वर्षायां कण्ठदघ्नेषु जलेषु समवर्तत

उन्हाळ्यात तो पंचाग्नीच्या मध्यभागी बसून महान तप करीत असे; आणि पावसाळ्यात कंठापर्यंत पाण्यात उभा राहात असे।

Verse 16

तपसा शोषिते गात्रे पामा तस्य व्यजायत । कण्डूयत स पामानं दिवारात्रं मुनीश्वरः

तपश्चर्येने देह शुष्क झाल्यावर त्याला पामा (खाजेचा रोग) झाला. तो मुनीश्वर दिवस-रात्र त्या पुरळाला खाजवत राहिला.

Verse 17

कण्डूयमान एवायं पामानं न तपोऽत्यजत् । अजायत मनस्त्वेवं तस्य सयुग्वनो मुनेः

तो सतत खाजवत असला तरी त्याने तपश्चर्या सोडली नाही. अशा रीतीने सायु्ग्वन मुनीच्या मनात एक विचार उत्पन्न झाला.

Verse 18

यमुनायां च गंगायां गयायां चाधुनैव हि । अस्मिंस्तीर्थे त्रये पुण्ये स्नातव्यं हि मया त्विति

‘यमुना, गंगा आणि गया—यांत मला आत्ताच स्नान करावे. या एकाच पुण्य त्रितीर्थात मला स्नान करणेच योग्य आहे.’

Verse 19

एवं विचिंत्य स मुनिरन्यां चिंतामथाकरोत् । अहं हि जन्मना पंगुरतः स्नानं हि दुर्लभम्

असे विचार करून मुनीला दुसरीच चिंता पडली—‘मी जन्मतःच पांगळा आहे; म्हणून माझ्यासाठी तिर्थस्नान मिळणे कठीण आहे.’

Verse 20

अतिदूरं मया गन्तुं शकटेन न शक्यते । किं करोम्यधुनेत्येवं स वितर्क्य महामतिः

‘इतके दूर जाणे मला शक्य नाही, गाडीतूनसुद्धा नाही. आता मी काय करू?’ असे म्हणून तो महामती विचार करू लागला.

Verse 21

तीर्थत्रयेषु स्नानार्थं कर्तव्यं निश्चिकाय वै । अप्रसह्यमनाधृष्यं विद्यते मे तपोबलम्

त्याने दृढ निश्चय केला—“तीन तीर्थांत स्नानासाठी हे करणेच आवश्यक आहे. माझ्यात तपोबल आहे—अप्रतिहत व अजिंक्य.”

Verse 22

तेनैवावाहयिष्यामि तद्धि तीर्थत्रयं त्विह । इति निश्चित्य मनसा प्राङ्मुखो नियतेंद्रियः

“त्याच तपोबलाने मी इथेच त्रितीर्थाचे आवाहन करीन.” असा मनोमन निश्चय करून, पूर्वाभिमुख व इंद्रियसंयमी होऊन तो उभा राहिला.

Verse 23

त्रिराचम्य च सयुग्वान्दध्यौ क्षणमतंद्रितः । तस्य मंत्रप्रभावेन यमुना सा महानदी

सयुग्वाने त्रिवार आचमन करून क्षणभरही आळस न करता ध्यान केले. त्याच्या मंत्रप्रभावाने ती महानदी यमुना प्रकट झाली.

Verse 24

गंगा च जह्नुतनया गया सा पापनाशिनी । भूमिं निर्भिद्य तिस्रोपि पातालात्सहसोत्थिताः

आणि गंगा—जह्नुची तनया—तसेच पापनाशिनी गया; या तिन्ही पृथ्वी भेदून पाताळातून सहसा वर उगवल्या.

Verse 25

मानुषं रूपमास्थाय सयुग्वानमुपेत्य च । ऊचुः परमसंहृष्टा हर्षयंत्यश्च तं मुनिम्

त्या मानवी रूप धारण करून सयुग्वाजवळ आल्या; अत्यंत आनंदित होऊन त्या मुनिला हर्ष देत बोलल्या.

Verse 26

सयुग्वन्रैक्व भद्रं ते ध्यानादस्मादुपारम । त्वन्मत्रेण समाकृष्टा वयमत्र समागताः

हे सयुग्वन्, हे रैक्व—तुझे कल्याण असो। या ध्यानातून त्वरेने विराम कर. केवळ तुझ्या प्रभावाने आकृष्ट होऊन आम्ही येथे आलो आहोत॥

Verse 27

कि कर्तव्यं तवास्माभिस्तद्वदस्व मुनीश्वर । इति तासां वचः श्रुत्वा सयुग्वान्हि महामुनिः

हे मुनीश्वर, आम्ही तुझ्यासाठी काय करावे ते सांग. असे त्यांचे वचन ऐकून महामुनी सयुग्वान्…॥

Verse 28

ध्यानादुपारमत्तूर्णं ताश्चापश्यत्पुरः स्थिताः । स ताः संपूज्य विधिवद्रैक्वो वाचमभाषत

तो त्वरेने ध्यानातून विराम पावला आणि त्या समोर उभ्या असल्याचे पाहिले. मग विधिपूर्वक त्यांची पूजा करून रैक्वाने हे वचन उच्चारले॥

Verse 29

यमुने देवि हे गंगे हे गये पापनाशिनि । सन्निधानं कुरुध्वं मे गन्धमादनपर्वते

हे देवी यमुना, हे गंगा, हे पापनाशिनी गया—गंधमादन पर्वतावर माझ्यासाठी येथे सन्निधी धरा॥

Verse 30

यत्र भूमिं विनिर्भिद्य भवत्य इह निर्गताः । तानि पुण्यानि तीर्थानि भवेयुर्वोऽभिधानतः

ज्या ठिकाणी तुम्ही येथे भूमी भेदून प्रकट व्हाल, ती स्थाने तुमच्या नावांनीच प्रसिद्ध अशी पुण्यतीर्थे होतील॥

Verse 31

सहसांतरधीयंत तथास्त्वित्येव तत्र ताः । तदाप्रभृति तीर्थानि तानि त्रीण्यपि भूतले

त्या तेथेच क्षणात “तथास्तु” असे म्हणत अंतर्धान पावल्या. तेव्हापासून भूतलावर ती तीनही तीर्थे प्रकट झाली.

Verse 32

तेनतेनाभिधानेन गीयन्ते सर्वदा जनैः । यत्र भूमिं विनिर्भिद्य यमुना निर्गता तदा

त्या त्या नावांनीच लोक त्यांचे सदा कीर्तन करतात. जिथे यमुनेने भूमी भेदून बाहेर प्रकट झाली—तेथेच…

Verse 33

यमुनातीर्थमिति वै तज्जनैरभिधीयते । यतो वै पृथिवीरंध्राज्जाह्नवी सहसोत्थिता

ते स्थान लोक निश्चयाने ‘यमुनातीर्थ’ असे म्हणतात. आणि जिथे पृथ्वीच्या भेगेतून जाह्नवी (गंगा) सहसा उगवली…

Verse 34

गंगातीर्थमिति ख्यातं तल्लोके पापनाशनम् । गया हि मानुषं रूपं यत आस्थाय निर्ययौ

ते लोकात ‘गंगातीर्थ’ म्हणून ख्यात आहे, पापनाशक. आणि जिथून गया मानवी रूप धारण करून बाहेर पडली…

Verse 35

तदेव भूमिविवरं गयातीर्थं प्रचक्षते । एवमेतन्महापुण्यं तीर्थत्रयमनुत्तमम्

तेच भूमिविवर ‘गयातीर्थ’ असे म्हणतात. अशा रीतीने हे महापुण्यकारी, अनुत्तम असे तीर्थत्रय आहे.

Verse 36

रैक्वमंत्रप्रभावेण पृथिव्याः सहसोत्थितम् । अत्र तीर्थत्रये स्नानं ये कुर्वंति नरोत्तमाः

रैक्वाच्या मंत्रप्रभावाने हे पावन स्थान पृथ्वीमधून सहसा प्रकट झाले. येथे तीर्थत्रयीमध्ये जे नरश्रेष्ठ स्नान करतात, त्यांना महान् पुण्य व धर्मफल प्राप्त होते.

Verse 37

तेषामज्ञाननाशः स्याज्ज्ञानमप्युदयं लभेत् । स्वमंत्रेण समाकृष्टे तत्र तीर्थत्रये मुनिः

त्यांचे अज्ञान नष्ट होते आणि ज्ञानाचा उदय होतो. आपल्या मंत्रानेच आकृष्ट झालेल्या त्या तीर्थत्रयीमध्ये मुनि रैक्व निवास करीत होते.

Verse 38

स्नानं समाचरन्नित्यं स कालानत्यवाहयत् । एतस्मिन्नेव काले तु राजा जानश्रुतिर्महान्

तो नित्य स्नानविधी आचरून तेथेच काळ घालवीत असे. त्याच काळी जानश्रुति नावाचा महान राजा होता.

Verse 39

पुत्रसंज्ञस्य राजर्षेः पौत्रो धर्मैकतत्परः । देयमन्नादि स तदा ह्यर्थिभ्यः श्रद्धयैव यत्

तो ‘पुत्रसंज्ञ’ या राजर्षीचा पौत्र असून केवळ धर्मातच तत्पर होता. त्या वेळी तो याचकांना श्रद्धेने अन्नादी—जे देणे योग्य ते—दान करी.

Verse 40

तस्मादेनं नजालोके श्रद्धादेयं प्रचक्षते । यतो बहुतरं वाक्यमन्नाद्यस्य महीपतेः

म्हणून लोक त्याला ‘श्रद्धादेय’ असे म्हणतात—श्रद्धेने दान करणारा. कारण अन्नादीविषयी त्या नृपतीचे जाहीर वचन अतिशय विपुल व व्यापक होते.

Verse 41

अर्थिनां क्षुधितानां तु तृप्त्यर्थं वर्तते गृहे । अतोयमर्थिभिः सर्वैर्बहुवाक्य इतीर्यते

त्याच्या घरी याचक व भुकेल्यांच्या तृप्तीसाठी सदैव व्यवस्था असे। म्हणून सर्व अर्थी त्याला ‘बहुवाक्य’—ज्याची हाक व प्रतिज्ञा सर्वत्र प्रसिद्ध—असे म्हणत.

Verse 42

स वै पौत्रायणो राजा जानश्रुतसुतो बली । प्रियातिथिर्बभूवासौ बहुदायी तथाऽभवत्

तो पराक्रमी राजा पौत्रायण—जनाश्रुतीचा पुत्र—अतिथिप्रिय झाला; आणि खरोखरच तो बहुदानी दाता ठरला.

Verse 43

नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च । चतुष्पथेषु सर्वेषु महामार्गेषु सर्वशः

नगरांत व राष्ट्रांत, ग्रामांत व वनांत—सर्व चतुष्पथांवर आणि सर्व महामार्गांवर, सर्वत्र—

Verse 44

बह्वन्नपान संयुक्तं सूपशाकादिसंयुतम् । आतिथ्यं कल्पयामास तृप्तयेऽर्थिजनस्य वै

अर्थिजनांच्या तृप्तीसाठी त्याने विपुल अन्नपान, सूप-शाकादींसह उत्तम आतिथ्याची व्यवस्था केली.

Verse 45

अन्नपानादिकं सर्वमुपयुड्ध्वमिहार्थिनः । इत्यसौ घोषयामास तत्र तत्र जनास्पदे

“हे अर्थींनो! येथे येऊन अन्नपानादी सर्व काही स्वीकारा”—अशी तो जिथे जिथे जनसमूह असे तिथे तिथे वारंवार घोषणा करवित असे.

Verse 46

तस्य प्रियातिथेरेव नृपस्य बहुदायिनः । अर्थिभ्यो दानशौंडस्य गुणाः सर्वत्र विश्रुताः

त्या राजाचे गुण—अतिथी-सत्कारप्रिय, बहुदानशील आणि याचकांप्रती दानशूर—सर्वत्र प्रसिद्ध झाले होते।

Verse 47

अथ पौत्रायणस्यास्य गुण ग्रामेण वर्ततः । देवर्षयो महाभागास्तस्यानुग्रहकांक्षिणः

मग पौत्रायण-वंशज तो राजा गुणसमूहाने युक्त होऊन वर्तत असता, त्याच्यावर अनुग्रह करावा अशी इच्छा धरून महाभाग देवर्षी जवळ आले।

Verse 49

हंसरूपं समास्थाय निदाघसमये निशि । रमणीयां विधायाशु श्रेणीमाकाशमागतः

निदाघकाळी रात्री त्यांनी हंसाचे रूप धारण केले; आणि क्षणार्धात रम्य अशी रांग करून आकाशात उडून गेले।

Verse 50

तरसा पततां तेषां हंसानां पृष्ठतो व्रजन् । एको हंसस्तु संबोध्य हंसमग्रेसरं तदा

ते हंस वेगाने उडत असता, त्यांच्या मागून जाणारा एक हंस तेव्हा पुढे असलेल्या अग्रगामी हंसाला संबोधू लागला।

Verse 51

सोपहासमिदं वाक्यं प्राह शृण्वति राजनि । भोभो भल्लाक्ष भल्लाक्ष पुरो गच्छन्मरालक

राजा ऐकत असताना तो हसत म्हणाला—“भो भो! तीक्ष्णनेत्र, तीक्ष्णनेत्र! हे मराळा, पुढे जाणाऱ्या!”

Verse 52

सौधमध्ये पुरस्ताद्वै जानश्रुतसुतो नृपः । वर्तते पूजनीयोऽयं न पश्यसि किमंधवत्

राजवाड्याच्या मध्यभागी, अगदी तुझ्या समोर, जानश्रुताचा पुत्र राजा उभा आहे—हा पूजनीय आहे. तू अंधासारखा त्याला का पाहत नाहीस?

Verse 53

यस्य तेजो दुराधर्षमाब्रह्म भवनादिदम् । अनंतादित्यसंकाशं ज्वलते पुरतो भृशम्

ज्याचे तेज दुर्धर्ष असून ब्रह्मलोकापर्यंत व्यापलेले आहे; ते अनंत सूर्याप्रमाणे तुझ्या समोर प्रखरतेने जळजळीत प्रकाशते.

Verse 54

तमतिक्रम्य राजर्षिं मा गास्त्वमुपरि द्रुतम् । यदि गच्छसि तत्तेजस्सांप्रतं त्वां प्रधक्ष्यति

त्या राजर्षीला ओलांडून तू वेगाने वर जाऊ नकोस. तू पुढे गेलास तर त्याचे तेज आत्ताच तुला जाळून टाकील.

Verse 55

इत्युक्तवंतं तं हंसमग्रतः प्रत्यभाषत । अहो भवानभिज्ञोऽसि श्लाघनीयोऽसि सूरिभिः

असे म्हटल्यावर, समोर असलेल्या हंसाने त्या हंसाला उत्तर दिले—“अहो! तुम्ही जाणकार आहात; पंडितांनी तुम्हाला प्रशंसा करावी अशी योग्यता आहे.”

Verse 56

अश्लाघनीयं कितवं यत्त्वमेनं प्रशंससे । प्रशंससे किमर्थं त्वमल्पं संतमिमं जनम्

“अरे कपटी! हा प्रशंसेस योग्य नाही, तरी तू याची प्रशंसा करतोस. या क्षुद्र माणसाची तू कशासाठी प्रशंसा करतोस?”

Verse 57

भस्रावत्पशुवच्चैव केवलं श्वासधारिणम् । न ह्ययं वेत्ति धर्माणां रहस्यं पृथिवी पतिः

तो भस्मासारखा, पशूसारखा, केवळ श्वास धारण करणारा आहे. हा पृथ्वीपति धर्माचे गूढ रहस्य जाणत नाही.

Verse 58

तत्त्वज्ञानी यथा रैक्वः सयुग्वान्ब्राह्मणोत्तमः । रैक्वस्य हि महज्ज्योतीरहस्यं दैवतैरपि

सयुग्वान नावाने प्रसिद्ध ब्राह्मणोत्तम रैक्व हा तत्त्वज्ञानी आहे. रैक्वाच्या महान् ज्योतीचे रहस्य देवांनाही ज्ञात आहे.

Verse 59

न ह्यस्य प्राणमात्रस्य तेजस्तादृशमस्ति वै । रैक्वस्य पुण्यराशीनामियत्ता नैव विद्यते

जो केवळ प्राणमात्रावर जगतो, त्याच्यात तसा तेज नाही. पण रैक्वाच्या पुण्यराशीची मर्यादा खरोखरच अज्ञेय आहे.

Verse 60

गण्यते पांसवो भूमेर्गण्यंते दिवि तारकाः । रैक्वपुण्यमहामेरुसमूहो नैव गण्यते

पृथ्वीवरील धुळीचे कण मोजता येतात, आकाशातील तारेही मोजता येतात. पण रैक्वाच्या पुण्याचा महा-मेरुसमूह कधीच मोजता येत नाही.

Verse 61

किं च तिष्ठंत्विमे धर्मा नश्वरास्तस्य वै मुनेः । ब्रह्मज्ञानमबाध्यं यत्तेन स श्लाघ्यते मुनिः

आणि इतर धर्मगुण असले तरी त्या मुनीसाठी ते नश्वरच आहेत. त्याच्याकडे अबाध ब्रह्मज्ञान आहे म्हणून तो मुनि स्तुत्य आहे.

Verse 62

जानश्रुतेस्तु तादृक्षो धर्म एव न विद्यते । दुर्लभं यत्तु योगीन्द्रैः कुतस्तज्ज्ञानवैभवम्

जानश्रुतीमध्ये तसा धर्म आढळत नाही। जे योगींद्रांनाही दुर्लभ आहे, ते ज्ञानवैभव त्याच्याजवळ कसे असणार?

Verse 63

परित्यज्य दुरात्मानं तद्वराकमिमं जनम् । स एव रैक्वः सयुग्वाञ्छ्लाघ्यतां भवता मुनिः

या दुरात्म्या दीन जनास टाकून देऊन, हे मुनी, तोच रैक्व—सयुग्वान—तुमच्याकडून स्तुत्य होवो.

Verse 64

जन्मना पंगुरपि यः स्वस्य स्नानचिकीर्षया । गंगां च यमुनां चापि गयामपि मुनीश्वरः

जो जन्मतः पंगू होता, तो मुनीश्वर आपल्या स्नानाची इच्छा करून गंगा, यमुना आणि गयेलाही (आवाहन करून) आणीत असे.

Verse 65

आह्वयामास मन्त्रेण निजाश्रमसमीपतः । तस्य ब्रह्मविदो रैक्वमहर्षेर्धर्मसंचये

मंत्राने त्याने त्यांना आपल्या आश्रमाजवळ बोलावले—तो रैक्व, ब्रह्मविद् महर्षी, धर्मसंचयाने संपन्न होता.

Verse 66

अंतर्भवंति धर्मौघास्त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् । रैक्वस्य धर्मकक्षा तु न हि त्रैलोक्यवर्तिनाम्

त्रैलोक्याच्या उदरात वसणाऱ्यांचे धर्मप्रवाह मोजता येतात; पण रैक्वाची धर्मकक्षा त्रैलोक्यातील कशानेही मोजता येत नाही.

Verse 67

प्राणिनां धर्मकक्षायामन्तर्भवति कर्हिचित । एवमग्रेसरे हंसे कथित्वोपरते सति

हे हंसश्रेष्ठा! कधी कधी प्राणी धर्माच्या कक्षेतही प्रवेश करतो. असे बोलून तो अग्रगण्य हंस मौन झाला.

Verse 68

हंसरूपा मुनींद्रास्ते ब्रह्मलोकं ययुः पुनः । अथ पौत्रायणो राजा जानश्रुतिररिंदमः

ते मुनींद्र हंस-रूप धारण करून पुन्हा ब्रह्मलोकास गेले. मग पौत्रायण-वंशज, अरिंदम राजा जानश्रुती (विचारात पडला).

Verse 69

रैक्वं चोत्कर्षकाष्ठायां निशम्य परमावधिम् । विषण्णोऽभवदत्यर्थं वराकोऽक्षजितो यथा

रैक्व उत्कर्षाच्या परम शिखरास पोहोचला आहे असे ऐकून तो अत्यंत खिन्न झाला—जसा जुगारात हरलेला एखादा दरिद्री.

Verse 70

चिंतयामास स नृपः पौनःपुन्येन निःश्वसन् । हंस उत्कर्षयन्रैक्वं निकृष्टं मामिहाब्रवीत्

तो राजा वारंवार दीर्घ श्वास घेत विचार करू लागला: “हंसाने रैक्वाचे उत्कर्ष वर्णून मला येथे नीच म्हटले आहे.”

Verse 71

अहो रैक्वस्य माहात्म्यं यं प्रशंसंति पक्षिणः । तत्परित्यज्य संसारं सर्वं राज्यमिहाधुना

“अहो! रैक्वाचे माहात्म्य—ज्याची प्रशंसा पक्षीही करतात! आता संसारबंधन सोडून, याच क्षणी हे सर्व राज्य त्यागीन।”

Verse 72

सयुग्वानं महात्मानं तमेव शरणं व्रजे । कृपानिधिः स वै रैक्वः शरणं मामु पागतम्

मी त्या महात्मा सयुग्वानाच्याच शरणास जातो। रैक्व हा करुणेचा निधी आहे; शरणागत झालेल्या मला तो नक्कीच आश्रय देईल।

Verse 73

प्रतिगृह्यात्मविज्ञानं मह्यं समुपदेक्ष्यति । इत्यसौ चिंतयन्नेव कथंकथमपि द्विजाः

“मला स्वीकारून तो नक्कीच मला आत्मज्ञानाचा उपदेश करील.” असे मनात धरून, हे द्विजांनो, तो कसाबसा पुढे निघाला.

Verse 74

जाग्रन्नेवायमुद्वेलां रात्रिं तामत्यवाह यत् । निशावसाने संप्राप्ते बंदिवृन्दप्रवर्तितम्

तो अस्वस्थ मनाने जागतच ती रात्रि काढीत राहिला. आणि रात्रीचा अंत होताच, बंदिवृंदाची प्रथागत जागरण-घोषणा सुरू झाली.

Verse 75

अशृणोन्मंगलरवं तूर्यघोषसमन्वितम् । तदाकर्ण्य महाराजस्तदा तल्पस्थ एव सन्

त्याने तूर्यांच्या घोषासह मंगलध्वनी ऐकली. ते ऐकून महाराज तेव्हा देखील शय्येवरच असताना—

Verse 76

सारथिं शीघ्रमाहूय बभाषे सादरं वचः । सारथे सत्वरं गत्वा रथमारुह्य वेगवत्

त्याने सारथ्याला त्वरित बोलावून आदराने म्हटले—“हे सारथे, लवकर जा, रथावर आरूढ हो आणि वेगाने चालव.”

Verse 77

आश्रमेषु महर्षीणां पुण्येषु विपिनेषु च । विविक्तेषु प्रदेशेषु सतामावासभूमिषु

महर्षींच्या आश्रमांत, पुण्य वनांत, एकांत प्रदेशांत आणि सत्पुरुषांच्या निवासभूमीत (त्याचा) शोध घ्या।

Verse 78

तीर्थानां च नदीनां च कूलेषु पुलिनेषु च । अन्येषु च प्रदेशेषु यत्र संति मुनीश्वराः

तीर्थांच्या व नद्यांच्या काठांवर, वाळूच्या पुलिनांवर, तसेच इतर प्रदेशांतही—जिथे मुनीश्वर आहेत—(त्याचा) शोध घ्या।

Verse 79

तेषु सर्वेषु योगींद्रं पंगुं शकटसंस्थितम् । रैक्वाभिधानं सर्वेषां धर्माणामेकसंश्रयम्

त्या सर्व ठिकाणी एक योगींद्र आहेत—लंगडे, शकटावर/शकटाजवळ बसलेले—‘रैक्व’ नावाचे, सर्व धर्मांचे एकमेव आश्रय।

Verse 80

ब्रह्मज्ञानैकनिलयं सयुग्वानं गवेषय । अन्विष्य तूर्णं मत्प्रीत्यै पुनरागच्छ सारथे

ब्रह्मज्ञानाचा एकमेव निलय ‘सयुग्वान’ याचा शोध घे. त्याला मिळवून लवकर परत ये, हे सारथी, जेणेकरून मला संतोष होईल।

Verse 81

स तथेति विनिर्गत्य वेगवद्रथसंस्थितः । सर्वत्रान्वेषयामास रैक्वं ब्रह्मविदं मुनिम्

‘तसेच होवो’ असे म्हणत तो निघाला, वेगवान रथावर आरूढ होऊन; आणि सर्वत्र ब्रह्मविद् मुनी रैक्व याचा शोध करू लागला।

Verse 82

गुहासु पर्वतानां च मुनीनामाश्रमेषु च । संचचार महीं कृत्स्नां तत्र तत्र गवेषयन्

तो इकडे-तिकडे शोध घेत संपूर्ण पृथ्वीवर संचार करू लागला—पर्वतांच्या गुहांत आणि मुनींच्या आश्रमांतही।

Verse 83

अन्विष्य विविधान्देशान्सारथिस्त्वरया सह । क्रमान्महर्षिसंबाधं गंधमादनमन्वगात्

विविध देशांत शोध घेत, घाईने तो सारथी क्रमाने महर्षींनी गजबजलेल्या गंधमादन पर्वतास पोहोचला।

Verse 84

मार्गमाणः स तत्रापि तं ददर्श मुनीश्वरम् । कंडूयमानं पामानं शकटीयस्थलस्थि तम्

तेथेही शोध घेताना त्याने त्या मुनीश्वरास पाहिले—खाजऱ्या फोडांनी पीडित, अंग खाजवत, आणि गाडीच्या जवळ जमिनीवर पडलेला।

Verse 85

अद्वैतनिष्कलं ब्रह्म चिंतयंतं निरन्तरम् । तं दृष्ट्वा सारथिस्तत्र सयुग्वानं महामुनिम्

तेथे सारथीने ‘सयुग्वान’ या महामुनीस पाहिले, जे निरंतर अद्वैत, निष्कल ब्रह्माचे अखंड चिंतन करीत होते।

Verse 86

रैक्वोऽयमिति संचिंत्य तमासाद्य प्रणम्य च । विनयान्मुनिमप्राक्षीदुपविश्य तदन्तिके

‘हा रैक्वच आहे’ असे मनात ठरवून तो त्याच्याजवळ गेला व नमस्कार केला; मग विनयाने जवळ बसून त्या मुनीस प्रश्न विचारला।

Verse 87

सयुग्वान्रैक्वनामा च ब्रह्मन्किं वै भवानिति । तस्य वाक्यं समाकर्ण्य स मुनिः प्रत्यभाषत

“हे ब्राह्मण! तुम्ही सयुग्वान—रैक्व नावानेही प्रसिद्ध—आहात काय? खरे तर तुम्ही कोण?” असे त्याचे वचन ऐकून त्या मुनींनी प्रत्युत्तर दिले।

Verse 88

अहमेव सयुग्वान्वै रैक्वनामेति वै तदा । इत्याकर्ण्य मुने र्वाक्यमिंगितैर्बहुभिस्तथा

तो तो म्हणाला, “मीच सयुग्वान; रैक्व हेही माझेच नाव.” मुनींचे वचन ऐकून तो अनेक सूक्ष्म संकेतांवरूनही अर्थ जाणून गेला।

Verse 89

कुटुम्बभरणार्थाय धनेच्छामवगम्य च । सर्वं न्यवेदयद्राज्ञे निवृत्तो गंधमादनात्

कुटुंबाच्या पालनासाठी धनाची इच्छा आहे हे जाणून, गंधमादनाहून परत येऊन त्याने सर्व वृत्तांत राजाला निवेदन केला।

Verse 90

जानश्रुतिर्निशम्याथ सारथेर्वाक्यमादरात् । षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च

सारथ्याचे वचन आदराने ऐकून जानश्रुतीने सहाशे गायी आणि निष्करूप सुवर्णमुद्रांचा धनभार सिद्ध केला।

Verse 91

रथं चाश्वतरीयुक्तं समादाय त्वरान्वितः । पौत्रायणः स राजर्षिस्तं रैक्वं प्रतिचक्रमे

तो राजर्षी पौत्रायण घाईघाईने, वेगवान घोडी जोडलेला रथ घेऊन, रैक्वकडे निघाला।

Verse 92

गत्वा च वचनं प्राह तं रैक्वं स महीपतिः । भगवन्रैक्व सयुग्वन्मद्दत्तं प्रतिगृह्यताम्

तेथे जाऊन त्या महीपतीने रैक्वास म्हटले— “भगवन् रैक्व, हे सयुग्वन्! माझ्याकडून दिलेले हे दान स्वीकारावे।”

Verse 93

षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च । रथं चाश्वतरीयुक्तं प्रतिगृह्णीष्व मामकम्

“माझ्याकडून सहाशे गायी, निष्करूप धनाचा भार, आणि घोडी-जोडलेला हा रथ—हे सर्व स्वीकारा।”

Verse 94

गृहीत्वा सवमेतत्तु भो ब्रह्मन्ननुशाधि माम् । अद्वैतब्रह्मविज्ञानं मह्यं समुपदिश्यताम्

“हे ब्रह्मन्, हे सर्व स्वीकारून मला उपदेश करा. मला अद्वैत ब्रह्मविज्ञान कृपया शिकवा।”

Verse 95

इति तस्य वचः श्रुत्वा सस्पृहं च संसभ्रम् । रैक्वः प्रत्याह सयुग्वाञ्जानश्रुतिमरिंदमम्

त्याचे उत्कंठित व नम्र वचन ऐकून, सयुग्वान ऋषी रैक्वाने शत्रुदमन जानश्रुतीला उत्तर दिले।

Verse 96

रैक्व उवाच । एता गावस्तवैवास्तु निष्कभारस्तथा रथः । किमल्पेन ममानेन बहुकल्पेषु जीवतः

रैक्व म्हणाले— “या गायी तुझ्याच राहोत; निष्कांचा धनभार आणि हा रथही. मी अनेक कल्पांपासून जगतो—या अल्प दानाने मला काय उपयोग?”

Verse 97

न मे कुटुंब निर्वाहे पर्याप्तमिदमंजसा । एवं शतगुणं चापि यदि दत्तं त्वया मम

हे माझ्या कुटुंबाच्या निर्वाहासाठी हे मुळीच पुरेसे नाही. तू याचे शतगुण दिलेस तरी ते केवळ लौकिक धनच ठरेल.

Verse 98

नालं तदपि राजेंद्र कुटुंबभरणाय वै । इति रैक्ववचः श्रुत्वा जानश्रुतिरभाषत

हे राजेंद्र! तेही कुटुंबभरणासाठी पुरेसे नाही. रैक्वाचे हे वचन ऐकून जानश्रुती बोलला.

Verse 99

जानश्रुतिरुवाच । त्वयोपदिश्यमानस्य ब्रह्मज्ञानस्य वै मुने । न हि मूल्यमिदं ब्रह्मन्गोधनं रथ एव च

जानश्रुती म्हणाला— हे मुने! तू उपदेश करणार्‍या ब्रह्मज्ञानाचे, हे पूज्य ब्राह्मण, गोधन वा रथ हे मूल्य नाहीत.

Verse 100

प्रतिगृह्णीष्व वा मा वा ममैतत्तु गवादिकम् । निष्कलाद्वैतविज्ञानं ब्रह्मन्नुपदिशस्व मे । तदाकर्ण्य वचस्तस्य सयुग्वान्वाक्य मब्रवीत्

माझे हे गोधनादी दान स्वीकार कर किंवा नको करू. पण हे ब्राह्मण! मला निष्कल, अद्वैत तत्त्वज्ञान उपदेश कर. त्याचे वचन ऐकून सयुग्वान उत्तरला.

Verse 101

रैक्व उवाच । निर्वेदो यस्य संसारे तथा वै पुण्यपापयोः

रैक्व म्हणाला— ज्याला संसाराविषयी निर्वेद (वैराग्य) आहे, तसेच पुण्य आणि पाप या दोन्हींबद्दलही उदासीनता आहे…

Verse 110

उपातिष्ठत राजासौ सयुग्वानं गुरुं पुनः । सयुग्वा स च रैक्वोऽपि मुनींद्रैरपि दुर्लभम्

तो राजा पुन्हा सयुग्वान या गुरूची सेवा करण्यास उपस्थित झाला. सयुग्वान आणि रैक्व हे दोघेही मुनींद्रांनाही दुर्लभ होते.

Verse 116

निर्भिद्याज्ञानतिमिरं ब्रह्मभूयाय कल्पते

अज्ञानाचे तिमिर भेदून मनुष्य ब्रह्मभाव—ब्रह्माशी एकरूपता—यास पात्र होतो.