Adhyaya 9
या अध्यायात नीतिधर्माचे उदाहरण आणि तीर्थप्रकाशन यांची सलग गुंफण आहे. शोकाकुल ब्राह्मण गोविंदस्वामीला दयाळू व्यापारी समुद्रदत्त आश्रय देतो; त्याचा पुत्र अशोकदत्त शास्त्रविद्या व शस्त्रविद्येत अत्यंत पारंगत होतो. काशीचा राजा प्रतापमुकुट दक्षिणेकडील बलाढ्य मल्ल-राजाला जिंकण्यासाठी अशोकदत्ताला नेमतो; विजयामुळे त्याची लोकप्रतिष्ठा व राजकृपा दृढ होते. पुढे राजा व अशोकदत्त शूळावर खिळलेल्या, तहानेल्या मनुष्याची करुण हाक ऐकतात; राजा पाणी देण्याची आज्ञा देऊन राजधर्मातील दयेचे महत्त्व अधोरेखित करतो. भूत-वेताळ-पिशाचांनी भरलेल्या स्मशानात एक स्त्री स्वतःला त्या पीडिताची प्रेयसी म्हणत अशोकदत्ताचा खांदा मागते; अशोकदत्त तिचा घातकी हेतू ओळखून रत्नजडित नूपुर हिसकावतो व सर्व वृत्तांत राजाला सांगतो. राजा त्याचा सन्मान करून मदनलेखेशी विवाहसंबंध घडवतो. नंतर राजाला तसाच नूपुर हवा असल्याने अशोकदत्त युक्तीने पुन्हा स्मशानात जातो, ‘महामांस’चे आमिष दाखवून राक्षसीला बोलावतो आणि दुसरा नूपुर, दुसरी पत्नी विद्युत्प्रभा तसेच दिव्य सरोवराशी निगडित सुवर्णकमळ मिळवतो. कपालविस्फोट नावाच्या वेताळराजाशी संबंधित त्या सरोवराजवळ संघर्ष होत असता विद्याधर-नायक विज्ञप्तिकौतुक प्रकट होऊन शापकथा सांगतो—अशोकदत्ताचा भाऊ सुकरण अनुचित संसर्गामुळे वेताळ झाला, आणि अशोकदत्तही शापबंधनात गुंतला आहे. उपाय म्हणून दक्षिण समुद्रतीरी चक्रतीर्थाजवळील परम तीर्थ सांगितले जाते. तेथे वाऱ्यावरून आलेल्या जलकणांच्या स्पर्शानेच सुकरण वेताळत्वातून मुक्त होतो; अशोकदत्त संकल्पपूर्वक स्नान करून दिव्यरूप प्राप्त करतो. या स्थळास ‘वेताळवरदा’ असे नाव देऊन त्याची अपूर्व फलप्राप्ती सांगितली आहे; पितरांसाठी पिंडदानादी विधी व पाठ-श्रवणाने मुक्तीची फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो।
Shlokas
Verse 1
ततः स विप्रः प्रत्यूषे पुत्रशोकेन पीडितः । अशोक दत्तसंयुक्तो भार्यया विललाप ह
त्यानंतर पहाटे तो विप्र पुत्रशोकाने पीडित होऊन, पत्नीसमवेत व अशोकदत्तासह विलाप करू लागला।
Verse 2
विलपंतं समालोक्य गोविंदस्वामिनं द्विजाः । वणिक्समुद्रदत्ताख्यः समानिन्ये निजं गृहम्
विलाप करणाऱ्या गोविंदस्वामी त्या द्विजास पाहून, समुद्रदत्त नावाच्या वणिकाने त्यास आपल्या घरी नेले।
Verse 3
समानीय समाश्वास्य दयायुक्तो वणिग्वरः । स्वधनानां हि सर्वेषां रक्षितारमकल्पयत्
त्यास आणून धीर देत, दयाळू श्रेष्ठ वणिकाने त्यास आपल्या सर्व धनाचा रक्षक नेमला।
Verse 4
स्मरन्महायतिवचः पुत्रदर्शनलालसः । स तस्थौ वणिजो गेहे पुत्रभार्यासमन्वितः
महायतीचे वचन स्मरून, पुत्रदर्शनाची ओढ धरून तो पत्नीसमवेत त्या वणिकाच्या घरी राहिला।
Verse 5
अशोकदत्तनामा तु द्वितीयो विप्रनंदनः । शस्त्रे चैव तथा शास्त्रे बभूवातिविचक्षणः
अशोकदत्त नावाचा तो दुसरा ब्राह्मणपुत्र शस्त्र आणि शास्त्र या दोन्हींत अत्यंत कुशल झाला।
Verse 6
तथान्यास्वपि विद्यासु नास्ति तत्सदृशो भुवि । कृतविद्यो द्विजसुतः प्रख्यातो नगरेऽभवत्
इतर विद्यांतही पृथ्वीवर त्याच्यासारखा कोणी नव्हता; तो कृतविद्य ब्राह्मणपुत्र नगरात प्रसिद्ध झाला।
Verse 7
अत्रांतरे नरपतिं प्रतापमुकुटाभिधम् । काशीदेशाधिपो मल्लः कश्चिदभ्याययौ बली
दरम्यान काशीदेशाचा अधिपती असा एक बलवान मल्ल प्रतापमुकुट नावाच्या नृपावर चाल करून आला।
Verse 8
प्रतापमुकुटो राजा मल्लस्यास्य जयाय सः । बलिनं द्विजपुत्रं तमाह्वयामास भृत्यकैः
त्या मल्लावर विजय मिळविण्याच्या इच्छेने राजा प्रतापमुकुटाने सेवकांकरवी त्या बलवान ब्राह्मणपुत्राला बोलावले।
Verse 9
तमागतं समालोक्य प्रतापमुकुटोऽब्रवीत् । अशोकदत्त सहसा मल्लमेनं बलोत्कटम्
तो येताना पाहून राजा प्रतापमुकुट त्वरित म्हणाला— “अशोकदत्त! या बलोत्कट मल्लाला लगेच पराभूत कर।”
Verse 10
दुर्जयं जहि संग्रामे त्वं वै वलवतां वरः । दाक्षिणात्यमहामल्लपतावस्मिञ्जिते त्वया
“संग्रामात या दुर्जय शत्रूचा संहार कर; तू बलवानांत श्रेष्ठ आहेस. जर दक्षिणेकडील महामल्लांचा हा अधिपती तुझ्यामुळे जिंकला गेला तर…”
Verse 11
यदिष्टं तव तत्सर्वं दास्याम्यहं न संशयः । इति तस्य वचः श्रुत्वा वलवान्द्विजनंदनः
“तुला जे इष्ट आहे ते सर्व मी देईन—यात संशय नाही।” असे त्याचे वचन ऐकून बलवान द्विजपुत्र…
Verse 12
दाक्षिणात्यमहामल्लनृपतिं समताडयत् । ताडितो द्विजपुत्रेण मल्लः स बलिना बली
त्याने दक्षिणेकडील महामल्लांचा नृपतीवर प्रहार केला. द्विजपुत्राच्या आघाताने तो मल्ल, स्वतः बलवान असूनही, अधिक बलाने दडपला गेला।
Verse 13
सद्यो विवृत्तनयनः परासुर्न्यपतद्भुवि । द्विज पुत्रस्य तत्कर्म देवैरपि सुदुष्करम्
क्षणात त्याचे डोळे उलटले, प्राण निघून गेले आणि तो भूमीवर कोसळला. द्विजपुत्राचे ते कृत्य देवांनाही अत्यंत दुष्कर होते।
Verse 14
प्रतापमुकुटो दृष्ट्वा प्रसन्नहृदयोऽभवत् । दत्त्वा वहुधनान्ग्रामान्समीपेऽस्थापयत्तदा
हे पाहून प्रतापमुकुटाचे हृदय प्रसन्न झाले। मग त्याने अनेक धनसमृद्ध गावे दान देऊन त्याला आपल्या जवळ वसविले।
Verse 15
स कदाचिन्महाराज सहितो द्विजसूनुना । संध्यायां विजने देशे चचार तुरगेण वै
एकदा तो महाराज द्विजपुत्रासह संध्याकाळी निर्जन प्रदेशात घोड्यावरून फिरत होता.
Verse 16
द्विजसूनुसखस्तत्र दीनां वाणीमथाशृणोत् । राजन्नल्पापराधोऽहं शत्रुप्रेरणयासकृत्
तेथे द्विजपुत्राच्या सख्याने एक दीन वाणी ऐकली—“हे राजन्, माझा अपराध अल्प आहे; शत्रूच्या प्रवृत्तीनं मी एकदाच तसे केले.”
Verse 17
दण्डपालेन निहितः शूले निर्घृणचेतसा । दिनमद्य चतुर्थं मे शूलस्थस्यैव जीवतः
“निर्घृण मनाच्या दंडपालाने मला शूळावर रोवले आहे. आज शूळावरच जिवंत राहून माझा चौथा दिवस आहे.”
Verse 18
प्राणाः सुखेन निर्यांति न हि दुष्कृतकर्मणाम् । भृशं मां बाधते तृष्णा तां निवारय भूपते
“दुष्कर्म करणाऱ्यांचे प्राण सहज निघत नाहीत. तीव्र तहान मला फार छळते—हे भूपते, ती निवारा.”
Verse 19
इति दीनां समाकर्ण्य वाचं राजा द्विजा त्मजम् । अशोकदत्तनामानं धैर्यवंतमभाषत
दीनांची ती वाणी ऐकून राजा ब्राह्मणपुत्र अशोकदत्त नावाच्या धैर्यवान् व शूर युवकास म्हणाला।
Verse 20
अस्मै निरपराधाय शूलप्रोताय जंतवे । तृष्णार्दिताय दातव्यं द्विजसूनो त्वया जलम्
हा निरपराध जीव शूळावर खिळलेला व तहानेने व्याकुळ आहे—हे ब्राह्मणपुत्रा, तू याला पाणी दे।
Verse 21
इत्यादिष्टो नरेन्द्रेण सहसा द्विजनन्दनः । जलपूर्णं समादाय कलशं वेगवान्ययौ
राजाच्या आज्ञेने ब्राह्मणपुत्राने तत्क्षणी पाण्याने भरलेला कलश उचलला आणि वेगाने निघून गेला।
Verse 22
तच्छ्मशानं समासाद्य भूतवेतालसंकुलम् । शूलप्रोताय वै तस्मै जलं दातुं समुत्सुकः
भूत-प्रेत व वेतालांनी भरलेल्या त्या स्मशानात पोहोचून तो शूळावर खिळलेल्या त्या जीवाला पाणी देण्यासाठी अत्यंत उत्सुक झाला।
Verse 23
ददर्शाथ स्थितां नारीं नवयौवनशालिनीम् । उदैक्षत महाकांतिं मूर्तामिव रतिं द्विजः
मग त्या ब्राह्मणयुवकाने तेथे उभी असलेली नवयौवनशालिनी स्त्री पाहिली; तिची महाकांती जणू रतीदेवीच मूर्तिमंत झाली आहे असे वाटले।
Verse 24
तामालोक्य ततः प्राह धैर्यवान्द्विजनंदनः । कासि भद्रे वरारोहे श्मशाने विजने स्थिता
तिला पाहून धैर्यवान् द्विजनंदन म्हणाला— “हे भद्रे, वरारोहे! या निर्जन स्मशानात एकटी उभी तू कोण आहेस?”
Verse 25
अस्याधस्तात्किमर्थं त्वं शूलप्रोतस्य तिष्ठसि । इति तस्य वचः श्रुत्वा सा प्राह रुचिरानना
“या शूळावर खिळलेल्या पुरुषाच्या खाली तू कशासाठी उभी आहेस?” असे त्याचे वचन ऐकून ती रुचिरमुखी स्त्री बोलली।
Verse 26
पुरुषो वल्लभोऽयं मे शूले राज्ञा समर्पितः । धनं यथा च कृपणः पश्य प्राणान्न मुंचति
ती म्हणाली— “हा पुरुष माझा प्रिय आहे. राजाने याला शूळावर अर्पण केले आहे; पाहा, जसा कृपण धन सोडत नाही, तसा हा प्राण सोडत नाही.”
Verse 27
आसन्नमरणं चैनमनुयातुमिह स्थिता । तृषितो याचते वारि मामयं व्यथते मुहुः
“याचा मृत्यू जवळ आला आहे; याच्या मागोमाग जाण्यासाठी मी येथे उभी आहे. तहानलेला हा पाणी मागतो आणि वारंवार आपल्या वेदनेने मला व्याकुळ करतो.”
Verse 28
शूलप्रोतो द्धतग्रीवं मुमूर्षुं प्राणनायकम् । नास्मि पाययितुं शक्ता जलमेनमधःस्थिता
“शूळावर खिळलेला, मान उंचावलेला—मरणासन्न, माझ्या प्राणांचा नायक. खाली उभी मी याला हे पाणी पाजू शकत नाही.”
Verse 29
अशोकदत्तस्तच्छ्रुत्वा करुणावरुणालयः । तत्कालसदृशं वाक्यं तां वधूमब्रवीत्तदा
तिचे वचन ऐकून करुणेचे धाम अशोकदत्त तत्क्षणी त्या आपत्काळास अनुरूप असे वचन त्या नववधूस बोलला।
Verse 30
अशोकदत्त उवाच । मातर्मत्स्कंधमारुह्य देह्यस्मै शीतलं जलम् । सा तथेति तमाभाष्य तरुणी त्वरयान्विता
अशोकदत्त म्हणाला—“माते, माझ्या खांद्यावर चढ आणि याला थंड पाणी दे.” ती तरुणी “तसेच” असे म्हणत त्वरित घाईने तसे करू लागली।
Verse 31
आनम्रवपुषस्तस्य स्कंधं पद्भ्यां रुरोह वै । द्विजसूनुर्ददर्शाथ शोणितं नूतनं पतत्
तो देह वाकवून झुकला असता ती पायांनी त्याच्या खांद्यावर चढली. तेव्हा द्विजपुत्राने ताजे रक्त पडताना पाहिले.
Verse 32
किमेतदिति सोपश्यदुन्नम्य सहसा मुखम् । भक्ष्यमाणं तया तत्स विज्ञाय द्विजनंदनः
“हे काय?” असे म्हणत त्याने अचानक तोंड वर उचलून पाहिले; ती ते भक्षण करीत आहे हे पाहून द्विजनंदनास सत्य कळले.
Verse 33
अशोकदत्तो जग्राह तस्याः पादं सनूपुरम् । ततोऽगान्नूपुरं त्यक्त्वा बद्धरत्नं विहाय तत्
अशोकदत्ताने तिचा नूपुरासह पाय धरला. तेव्हा ती नूपुर टाकून, रत्नजडित अलंकार सोडून पळून गेली.
Verse 34
प्रत्युप्तानेकरत्नाढ्यं तदादायच नूपुरम् । अशोकदत्तः प्रययौ तच्छ्मशानान्नृपांतिकम्
अनेक रत्नांनी जडलेले ते नूपुर उचलून अशोकदत्त स्मशानातून निघाला आणि राजाच्या सन्निध गेला।
Verse 35
स्मशानवृत्तं तत्सर्वं स नृपाय निवेद्य वै । महार्घ्यरत्नप्रत्युप्तं नूपुरं च ददौ तदा
स्मशानात जे काही घडले ते सर्व त्याने राजाला सांगितले आणि मग अमूल्य रत्नांनी जडलेले नूपुर अर्पण केले।
Verse 36
ज्ञात्वा तद्वीरचरितं वीरैरन्यैः सुदुष्करम् । ददौ मदनलेखाख्यां सुतां तस्मै महीपतिः
ते वीरचरित्र जाणून—जे इतर वीरांनाही अत्यंत कठीण—राजाने मदनलेखा नावाची आपली कन्या त्याला दिली।
Verse 37
कदाचिदथ ताद्दिव्यं नूपुरं वीक्ष्य भूपतिः । अस्य नूपुरवर्यस्य तुल्यं वै नूपुरांतरम्
एकदा ते दिव्य नूपुर पाहून राजा मनात विचार करू लागला—“या श्रेष्ठ नूपुरासारखे दुसरे नूपुर कुठे आहे काय?”
Verse 38
कुतो वा लभ्यत इति सादरं समचिंतयत् । अशोकदत्तस्तु तदा विज्ञाय नृपकांक्षितम्
तो आदराने विचार करू लागला—“हे कुठून मिळू शकेल?” तेव्हा अशोकदत्त राजाची इच्छा ओळखून उत्तर देण्यास सिद्ध झाला।
Verse 39
नृपुरांतरसि द्ध्यर्थं चिंतयामास चेतसा । श्मशाने नूपुरमिदं यतः प्राप्तं मया पुरा
राजनगराच्या अंतःपुरात प्रवेशसिद्धीचा उपाय शोधीत तो मनात विचार करू लागला—“हे नूपुर मला पूर्वी स्मशानातून मिळाले होते।”
Verse 40
तां नूपुरांतरप्राप्त्यै कुत्र द्रक्ष्यामि सांप्रतम् । इत्थं वितर्क्य बहुधा नि श्चिकाय महामतिः
“आता नूपुर परत मिळवण्यासाठी तिला मी कुठे पाहू (सापडवू)?”—असा अनेक प्रकारे विचार करून त्या महामतीने ठाम निश्चय केला।
Verse 41
विक्रेष्यामि महामांसं समेत्य पितृकाननम् । तत्र राक्षसवेतालपिशाचादिषु सर्वशः
“मी पितृकाननात जाऊन भरपूर मांस विकेन; तेथे राक्षस, वेताल, पिशाच इत्यादी सर्वत्रून गोळा होतील।”
Verse 42
मंत्रैराहूयमानेषु साप्यायास्य ति राक्षसी । तामागतां बलाद्गृह्य तद्ग्रहीष्यामि नूपुरम्
“मंत्रांनी बोलावल्यावर ती राक्षसीही येईल; ती येताच तिला बळाने धरून मी ते नूपुर परत घेईन।”
Verse 43
राक्षसानां सहस्रं वा पिशाचानां तथायुतम् । वेतालानां तथा कोटिर्न लक्ष्यं बलिनो मम
“हजार राक्षस असोत, किंवा दहा हजार पिशाच, किंवा कोटी वेतालही—माझ्यासारख्या बलवानाचा तोड नाही; ते माझ्यापुढे टिकणार नाहीत।”
Verse 44
इति निश्चित्य मनसा श्मशानं सहसा ययौ । विक्रीणानो महामांसं मंत्रैराहूय राक्षसान्
मनात निश्चय करून तो तत्काळ स्मशानात गेला। महामांस विक्रीस काढून मंत्रांनी राक्षसांना आवाहन करू लागला।
Verse 45
गृहाणेत्युच्चया वाचा चचार श्रावयन्दि शः । विक्रीयते महामांसं गृह्यतांगृह्यतामिति
‘घ्या, घ्या!’ असे मोठ्याने ओरडत तो सर्व दिशांना ऐकू जाईल असे फिरत राहिला—‘महामांस विक्रीला आहे, घ्या घ्या!’
Verse 46
तत्र राक्षसवेतालाः कंकालाश्च पिशाचकाः । अन्ये च भूतनिवहाः समाजग्मुः प्रहर्षिताः
तेथे राक्षस व वेताळ, कंकालरूपी प्रेत व पिशाच, तसेच इतर भूतसमूह आनंदाने एकत्र जमले।
Verse 47
भक्षयिष्यामहे सर्वे मांसमिष्टतमं त्विति । तत्रागच्छत्सु सर्वेषु रक्षःकन्यासमावृता
ते म्हणाले—‘आपण सर्वजण हे अत्यंत प्रिय मांस भक्षण करू।’ आणि सर्वजण तिथे येत असताना ती राक्षसकन्यांनी वेढलेली तेथे आली.
Verse 48
आययौ राक्षसी सापि मांसभक्षणलालसा । गवेषयंस्तदा विप्रस्तां समुद्वीक्ष्य राक्षसीम्
ती राक्षसीही मांसभक्षणाच्या लालसेने तेथे आली. तेव्हा तिचा शोध घेत असलेल्या त्या विप्राने त्या राक्षसीला स्पष्ट पाहिले.
Verse 49
सेयं दृष्टा पुरेत्येष प्रत्यभिज्ञानमाप्तवान् । तामाह द्विजपुत्रोऽन्यद्देहि मे नूपुरं त्विति
तिला ओळखून तो म्हणाला—“हीच ती, जिला मी पूर्वी नगरात पाहिले होते.” मग द्विजपुत्र तिला म्हणाला—“मला दुसरे नूपुर दे.”
Verse 50
सा तस्य वचनं श्रुत्वा प्रीता वाक्यमथाऽब्रवीत् । ममैव च त्वया नीतं पुरा वीरेंद्र नूपुरम्
त्याचे वचन ऐकून ती प्रसन्न झाली व म्हणाली—“हे वीरेंद्र! ते नूपुर माझेच होते; तू ते पूर्वी घेऊन गेला होतास.”
Verse 51
गृहाण रत्नरुचिरं द्वितीयमपि नूपुरम् । इत्युक्त्वा नूपुरं तस्मै स्वसुतां च ददौ प्रियाम्
“रत्नांनी शोभणारे हे दुसरे नूपुरही घे.” असे म्हणत तिने त्याला नूपुर दिले आणि आपली प्रिय कन्याही त्याला अर्पण केली.
Verse 52
विद्युत्केश्या तदा दत्तां प्रियां विद्युत्प्रभाभिधाम् । विप्रः संप्राप्य मुमुदे रूपयौवनशालि नीम्
विद्युत्केशीने त्या वेळी दिलेली ‘विद्युत्प्रभा’ नावाची प्रिय कन्या प्राप्त करून तो विप्र आनंदित झाला; कारण ती रूप-यौवनाने संपन्न होती.
Verse 53
विद्युत्केशी तु जामात्रे हेमाब्जमपि सा ददौ । विद्युत्प्रभां नूपुरं च हेमाब्जमपिलभ्य सः
विद्युत्केशीने जावयाला सुवर्णकमळही दिले. अशा रीतीने त्याने विद्युत्प्रभा, नूपुर आणि सुवर्णकमळ—हे सर्व प्राप्त केले.
Verse 54
श्वश्रूमाभाष्य सहसा पुनः प्रायान्नृपांतिकम् । ततः प्रतापमुकुटो नूपुरप्राप्तिनंदितः
सासूबाईंशी सहसा बोलून तो पुन्हा तत्काळ राजाच्या सान्निध्यास गेला. तेव्हा नूपुर प्राप्तीने आनंदित प्रतापमुकुट हर्षित झाला.
Verse 55
शौर्यधैर्यसमायुक्तं प्रशशंस द्विजात्मजम् । अथ विद्युत्प्रभां विप्रः सोऽब्रवीद्रहसि प्रियाम्
शौर्य व धैर्य यांनी युक्त त्या द्विजपुत्राची त्याने प्रशंसा केली. मग विप्राने आपल्या प्रिया विद्युत्प्रभेला एकांती सांगितले.
Verse 56
मात्रा तव कुतो लब्धमेतद्धेमांबुज प्रिये । एतत्तुल्यानि चान्यानि यतः प्राप्स्ये वरानने
प्रिये, तुझ्या मातेला हे सुवर्णकमळ कुठून मिळाले? आणि हे वरानने, यासारख्या इतर वस्तू मी कोणत्या ठिकाणाहून मिळवू?
Verse 57
द्विजात्मजं ततः प्राह पतिं विद्युत्प्रभा रहः । प्रभो कपालविस्फोटनाम्नो वेतालभूपतेः
तेव्हा विद्युत्प्रभा हिने एकांती आपल्या पती त्या द्विजपुत्रास म्हटले—“प्रभो, वेतालांचा एक राजा आहे, ज्याचे नाव कपालविस्फोट…”
Verse 58
अस्ति दिव्यं सरः किंचिद्धेमांबुजपरिष्कृतम् । तव श्वश्र्वा जलक्रीडां वितन्वं त्येदमाहृतम्
एक दिव्य सरोवर आहे, जे सुवर्णकमळांनी शोभित आहे. तुझ्या सासूबाईंनी जलक्रीडा करताना तेथून हे आणले.
Verse 59
इति श्रुत्वा वचस्तत्र मां नयेति जगाद सः । ततः सा सहसा विप्रं निन्ये तत्कांचनं सरः
ते वचन ऐकून तो तेथेच म्हणाला—“मला तिकडे ने.” मग ती स्त्री तत्क्षणी त्या ब्राह्मणाला त्या सुवर्णमय सरोवराकडे घेऊन गेली।
Verse 60
ततः स हेमपद्मानामाजिहीर्षुर्द्विजात्मजः । तद्विप्रकारिणः सर्वान्वेतालादींस्ततोऽवधीत्
मग तो द्विजपुत्र त्या सुवर्णकमळांना घेण्याची इच्छा धरून, ब्राह्मणद्रोही सर्वांना—वेताळांपासून आरंभ करून—ठार मारू लागला।
Verse 61
स्वयं कपालविस्फोटं निहताशेषसैनिकम् । ददर्श वेतालपतिं तं च हंतुं प्रचक्रमे
त्याने स्वतः कपाल-विस्फोट नावाच्या वेताळपतीला पाहिले; ज्याची सारी सेना मारली गेली होती; आणि त्यालाही मारण्यास तो पुढे सरसावला।
Verse 62
अत्रांतरे महातेजा नाम्ना विज्ञप्तिकौतुकः । विद्याधरपतिः प्राप्य विमानेनैनमब्रवीत्
इतक्यात ‘विज्ञप्ति-कौतुक’ नावाचा महातेजस्वी विद्याधरपती विमानाने येऊन त्याला म्हणाला।
Verse 63
अशोकदत्तं विप्रेंद्र साहसं मा कृथा इति । तदाकर्ण्य द्विजसुतो विमानवरसंस्थितम्
तो म्हणाला—“हे अशोकदत्त, विप्रश्रेष्ठ! धाडस करू नकोस.” हे ऐकून द्विजपुत्राने उत्तम विमानात बसलेल्या त्याच्याकडे पाहिले।
Verse 64
ददर्श प्रभया युक्तं विद्याधरपतिं दिवि । तस्य दर्शनमात्रेण शापामुक्तो द्विजा त्मजः
त्याने आकाशात प्रभायुक्त विद्याधरांचा अधिपती पाहिला. त्याच्या केवळ दर्शनानेच तो द्विजपुत्र शापातून मुक्त झाला.
Verse 65
संत्यज्य मानुषं रूपं दिव्यं रूपमवाप्तवान् । विमानवरमारूढं दिव्याभरणभूषितम्
मानुष रूपाचा त्याग करून त्याने दिव्य रूप प्राप्त केले. तो श्रेष्ठ विमानावर आरूढ झाला व दिव्य अलंकारांनी भूषित होता.
Verse 66
शापान्मुक्तं सुकर्णं तं प्राह विज्ञप्ति कौतुकः । अयं सुकर्ण ते भ्राता गालवस्य महामुनेः
मग विज्ञप्ति-कौतुक शापमुक्त सुकर्णाला म्हणाला— “हा सुकर्ण तुझा भाऊ आहे, महामुनी गालवांचा.”
Verse 67
शापाद्वेतालतां प्राप तत्कन्यास्पर्शपातकी । त्वं च शप्तः पुरा तेन तत्पापस्यानु मोदकः
“शापामुळे तो वेतालत्वाला गेला; त्या कन्येचा स्पर्श करून तो पापात पडला. आणि तूही पूर्वी त्याच्याकडून शप्त झालास, कारण तू त्या पापाला अनुमोदन दिलेस.”
Verse 68
तवायमल्पपापस्य शापो मद्दर्शनावधिः । कल्पिस्ततेन मुनिना शापांतो नास्य कल्पितः
“तू अल्पपापी आहेस; तुझा हा शाप माझ्या दर्शनापर्यंतच होता. पण त्याच्यासाठी त्या मुनिने शापाचा कोणताही अंत ठरवला नाही.”
Verse 69
तदेहि मुक्तशापोसि सुकर्ण स्वर्गमारुह । ततः सुकर्णस्तं प्राह विद्याधरकुलाधिपम्
“ये, सुकर्ण—तू शापमुक्त आहेस; स्वर्गास आरोहण कर।” तेव्हा सुकर्णाने विद्याधरकुलाधिपतीस संबोधिले।
Verse 70
विद्याधरपते भ्रात्रा विना ज्येष्ठेन सांप्रतम् । सर्वभोगयुतं स्वर्गं नैव गंतुं समुत्सहे
सुकर्ण म्हणाला: “हे विद्याधरपते, सध्या ज्येष्ठ भावाविना, सर्व भोगांनी युक्त स्वर्गातही जाण्याचे धैर्य मला होत नाही।”
Verse 71
शापस्यांतो यथा भूयान्मम भ्रातुस्तथा वद । तमुवाच महातेजास्तथा विज्ञप्तिकौतुकः
“माझ्या भावाच्या शापाचा अंत जसा होईल तसा उपाय सांगा।” असे विनविल्यावर, महातेजस्वी तो कुतूहलाने प्रेरित होऊन उत्तरला।
Verse 72
दुर्निवारमिमं शापमन्यः को वा निवारयेत् । किं तु गुह्यतमं किंचित्तव वक्ष्यामि सांप्रतम्
“हा शाप टाळणे अत्यंत कठीण आहे—तो दुसरा कोण रोखू शकेल? तरीही तुझ्या हितासाठी मी आता एक परम-गुह्य गोष्ट सांगतो।”
Verse 73
ब्रह्मणा सनकादिभ्यो मुनिभ्यः कथितं पुरा । सर्वतीर्थाश्रये पुण्ये दक्षिणस्यो दधेस्तटे
“पूर्वी ब्रह्मदेवांनी सनकादि मुनींना हे सांगितले होते: दक्षिण समुद्राच्या तटी सर्व तीर्थांचा आश्रय असलेले परम पुण्यस्थान आहे।”
Verse 74
चक्रतीर्थसमीपे तु तीर्थमस्तिमहत्तरम् । महापातकसंघाश्च यस्य दर्शनमात्रतः
चक्रतीर्थाजवळ एक परम श्रेष्ठ तीर्थ आहे; त्याचे केवळ दर्शन झाले तरी महापातकांचे समूह नष्ट होतात.
Verse 75
नश्यंति तत्क्षणादेव न जाने स्नानजं फलम् । तत्र गत्वा तव ज्येष्ठो यदि स्नायान्महत्तरे
ते तत्क्षणीच नष्ट होतात; तेथे स्नानाने मिळणारे फळ मी मोजूही शकत नाही. जर तुझा ज्येष्ठ भाऊ तेथे जाऊन त्या महत्तर तीर्थात स्नान करील…
Verse 76
वेतालत्वं त्यजेन्नूनं तदा गालवशापजम् । सुकर्णस्तद्वचः श्रुत्वा भ्रात्रा वेतालरूपिणा
तेव्हा तो निश्चयच गालवाच्या शापातून आलेले वेतालत्व सोडून देईल. हे वचन ऐकून सुकरण, वेतालरूप भावासह…
Verse 77
सहितः सहसा प्रायाद्दक्षिणस्योदधेस्तटम् । दक्षिणं चक्रतीर्थाख्यादुत्तरं गंधमादनात्
ते दोघेही एकत्र होऊन तत्काळ दक्षिण समुद्राच्या तटाकडे गेले—चक्रतीर्थ नावाच्या स्थळाच्या दक्षिणेस आणि गंधमादनाच्या उत्तरेस।
Verse 78
ब्रह्मणा सनकादिभ्यः कथितं तीर्थमभ्यगात् । तत्तीर्थकूलमासाद्य भ्रातरं चेदमब्रवीत्
ब्रह्म्याने सनकादि ऋषींना सांगितलेले ते तीर्थ तो गाठला. त्या तीर्थाच्या काठी येऊन त्याने भावाला हे वचन सांगितले.
Verse 79
भ्रातर्गालवशापस्य घोरस्यास्य निवृत्तये । तीर्थेऽस्मिन्नचिरात्स्नाहि सर्वतीर्थोत्तमोत्तमे
भ्राता, गालवाच्या या घोर शापाची निवृत्ती व्हावी म्हणून तू लवकर या तीर्थात स्नान कर—हे सर्व तीर्थांमध्ये उत्तमोत्तम आहे.
Verse 80
तस्मिन्न वसरे विप्रास्तस्य तीर्थस्य शीकराः । न्यपतंस्तस्य गात्रेषु वायुना वै समाहृताः
त्याच वेळी, हे विप्रहो, त्या तीर्थाचे जलकण वाऱ्याने गोळा करून आणलेले त्याच्या अंगावर येऊन पडले.
Verse 81
स तच्छीकरसंस्पर्शात्त्यक्त्वा वेतालतां तदा । तदेव मानुषं भावं द्विजपुत्रत्वमाप्तवान्
त्या जलकणांच्या स्पर्शमात्राने त्याने तेव्हा वेतालभाव टाकून दिला आणि पुन्हा मानुषभाव व द्विजपुत्रत्व प्राप्त केले.
Verse 82
ततः संकल्प्य सहसा तस्मिंस्तीर्थोत्तमोत्तमे । मनुष्यत्वनिवृत्त्यर्थं निममज्ज द्विजात्मजः
मग द्विजात्मजाने तत्क्षणी संकल्प करून, मनुष्यत्वाचीही निवृत्ती व्हावी म्हणून, त्या उत्तमोत्तम तीर्थात निमज्जन केले.
Verse 83
उत्तिष्ठन्नेव सहसा दिव्यं रूपमवाप्तवान् । विमानवरमारूढो देवस्त्रीपरिवारितः
उठताच त्याने तत्क्षणी दिव्य रूप प्राप्त केले; श्रेष्ठ विमानावर आरूढ होऊन तो देवस्त्रियांनी परिवेष्टित झाला.
Verse 84
सर्वाभरणसंयुक्तः सह भ्रात्रा सुदर्शनः । श्लाघमानश्च तत्तीर्थं नमस्कत्य पुनःपुनः
सर्व अलंकारांनी विभूषित, भावासह तो सुदर्शन त्या तीर्थाची स्तुती करीत पुन्हा पुन्हा नमस्कार करू लागला।
Verse 85
विज्ञप्तिकौतुकं चापि पुरस्कृत्य दिवं ययौ । तदाप्रभृति तत्तीर्थं वेतालवरदाभिधम्
त्याची कृतज्ञ विनंती व कौतुक मान्य करून तो स्वर्गास गेला। तेव्हापासून ते तीर्थ ‘वेताळवरदा’ या नावाने प्रसिद्ध झाले।
Verse 86
वेतालत्वं विनष्टं यच्छीकरस्पर्शमात्रतः । य इदं तीर्थमासाद्य चक्रतीर्थस्य दक्षिणे
ज्याच्या जलकणांच्या केवळ स्पर्शानेच वेताळत्व नष्ट होते—जो हे तीर्थ चक्रतीर्थाच्या दक्षिणेस प्राप्त करतो,
Verse 87
स्नानं कदाचित्कुर्वंति जीवन्मुक्ता भवंति ते । एतत्तीर्थसमं पुण्यं न भूतं न भविष्यति
जे येथे कधीही स्नान करतात, ते जीवन्मुक्त होतात। या तीर्थासमान पुण्य पूर्वी झाले नाही, पुढेही होणार नाही।
Verse 88
घोरां वेतालतां त्यक्त्वा दिव्यतां स यदाप्तवान्
भयानक वेताळत्व सोडून त्याने दिव्य पदवी प्राप्त केली।
Verse 89
अत्र संकल्प्य च स्नात्वा वेतालवरदे शुभे । पितृभ्यः पिंडदानं च कुर्याद्वै नियमान्वितः
येथे शुभ वेतालवरदा तीर्थात संकल्प करून स्नान करावे आणि नियम पाळून पितरांसाठी विधिपूर्वक पिंडदान करावे।
Verse 90
एवं वः कथितं विप्रास्तस्य तीर्थस्य वैभवम् । वेतालवरदाभिख्या यथा चास्य समागता
हे विप्रहो! अशा प्रकारे त्या तीर्थाचे वैभव तुम्हाला सांगितले; तसेच ते ‘वेतालवरदा’ या नावाने कसे प्रसिद्ध झाले हेही कथिले।
Verse 91
यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा स मुच्यते
जो हा अध्याय पठण करतो किंवा ऐकतोसुद्धा, तो पापमुक्त होऊन निश्चितच मोक्ष प्राप्त करतो।