Adhyaya 5

Verse 1

श्रीसूत उवाच । प्रस्तुत्य चक्रतीर्थं तु पुण्यं पापविनाशनम् । पुनरप्यद्भुतं किञ्चित्प्रब्रवीमि मुनीश्वराः

श्रीसूत म्हणाले—परम पुण्यदायक व पापनाशक चक्रतीर्थाचे वर्णन करून, हे मुनीश्वरांनो, आता मी पुन्हा एक अद्भुत गोष्ट सांगतो.

Verse 2

विधूमनामा हि वसुर्देवस्त्री चाप्यलंबुषा । ब्रह्मशापान्महाघोरात्पुरा प्राप्तौ मनुष्यताम्

विधूम नामाचा वसु देव आणि त्याची दिव्य पत्नी अलंबुषा—ब्रह्मदेवाच्या अत्यंत घोर शापामुळे—पूर्वी मनुष्यत्वास प्राप्त झाले।

Verse 3

चक्रतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा शापाद्विमोचितौ । ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाप्राज्ञ पुराणार्थविशारद

महापुण्य चक्रतीर्थात स्नान करून ते दोघे शापमुक्त झाले. ऋषी म्हणाले—हे सूतपुत्रा, महाप्राज्ञा, पुराणार्थविशारदा!

Verse 4

प्राज्ञत्वाद्व्यासशिष्य त्वादज्ञातं ते न किंचन । ब्रह्मा केनापराधेन सहालंबुसया वसुम्

तुम्ही प्राज्ञ आहात आणि व्यासांचे शिष्य आहात; म्हणून तुम्हाला काहीही अज्ञात नाही. कोणत्या अपराधामुळे ब्रह्मदेवांनी अलंबुषेसह त्या वसुला शाप दिला?

Verse 5

पुरा विधूमनामानं शप्तवांश्चतुराननः । ब्रह्मशापेन घोरेण कयोस्तौ पुत्रतां गतौ

पूर्वी चतुरानन ब्रह्मदेवांनी विधूम नावाच्या वसुला शाप दिला. ब्रह्मदेवांच्या त्या घोर शापामुळे ते दोघे पुत्रत्वास गेले.

Verse 6

शापस्यान्तः कथमभूद्ब्रह्मणा शप्तयोस्तयोः । एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि

ब्रह्मदेवांनी शाप दिलेल्या त्या दोघांचा शाप कसा समाप्त झाला? आम्ही श्रद्धेने ऐकतो—कृपया हे आम्हाला विस्ताराने सांगा.

Verse 7

श्रीसूत उवाच । पुरा हि भगवान्ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननः । सावित्र्या च सरस्वत्या पार्श्वयोः प्रविराजितः

श्रीसूत म्हणाले—पूर्वीच्या काळी स्वयंभू, चतुर्मुख सृष्टिकर्ते भगवान् ब्रह्मदेव, दोन्ही पार्श्वांवर विराजमान सावित्री व सरस्वतीसह अत्यंत तेजस्वी दिसत होते।

Verse 8

सनातनेन मुनिना सनकेन च धीमता । सनत्कुमारनाम्ना च नारदेन महात्मना

त्यांच्या सेवेत सनातन मुनि, धीमान सनक, सनत्कुमार नावाने प्रसिद्ध ऋषी आणि महात्मा नारद उपस्थित होते।

Verse 9

सनन्दनादिभिश्चान्यैः सेव्यमानो मुनीश्वरैः । सुपर्ववृन्दजुष्टेन स्तूयमानो बिडौजसा

सनन्दन आदि अन्य मुनिश्रेष्ठांनी सेवित, तसेच उत्तम दिव्यगणांच्या समूहाने युक्त, ते महाबली देवांकडून निरंतर स्तुतिले जात होते।

Verse 10

आदित्यादि ग्रहैश्चैव स्तूयमानपदांबुजः । सिद्धैः साध्यैर्मरुद्भिश्च किंनरैश्च समावृतः

आदित्य आदि ग्रहदेवतांनी ज्यांचे चरणकमल स्तुतिले, ते सिद्ध, साध्य, मरुत आणि किंनर यांनी सर्व बाजूंनी वेढलेले होते।

Verse 11

गणैः किंपुरुषाणां च वसुभिश्चाष्टभिर्वृतः । उर्वशीप्रमुखानां च स्वर्वेश्यानां मनोरमम्

ते किंपुरुषांच्या गणांनी व आठ वसूंनी वेढलेले होते; तसेच उर्वशी-प्रमुख स्वर्गीय अप्सरांची मनोहर उपस्थितीही त्या सभेला शोभा देत होती।

Verse 12

नृत्यं वादित्रसहितं वीक्ष्यमाणो मुहुर्मुहुः । गोष्ठीं चक्रे सभामध्ये सत्यलोके कदाचन

वाद्यांसहित नृत्य तो वारंवार पाहात होता; आणि कधीतरी सत्यलोकी सभेमध्ये त्याने गोष्ठी आयोजित केली।

Verse 13

मेघगर्जितगम्भीरो जनानां नंदयन्मुहुः । वीणावेणुमृदंगानां ध्वनिस्तत्र व्यसर्पत

मेघगर्जनेसारखा गंभीर आणि जनांना वारंवार आनंद देणारा वीणा, वेणू व मृदंगांचा नाद तेथे सर्वत्र पसरला।

Verse 14

गंगातरंगमालानां शीकरस्पर्शशीतलः । पवमानः सुखस्पर्शो मन्दं मन्दं ववौ तदा

तेव्हा गंगेच्या तरंगमाळेच्या शिंतोड्यांच्या स्पर्शाने शीतल, देहाला सुख देणारा मंद वारा हळूहळू वाहू लागला।

Verse 15

पर्यायेण तदा सर्वा ननृतुर्देवयोषितः । नृत्यश्रमेण खिन्नासु वेश्यास्वन्यासु सादरम्

तेव्हा सर्व देवयोषिता पालापाचोळ्याने नाचू लागल्या; नृत्याच्या श्रमाने ज्या थकल्या, त्यांच्या जागी इतर वेश्येसारख्या नर्तिका आदराने पुढे आल्या।

Verse 16

अलंबुसा देवनारी रूपयौ वनशालिनी । मदयन्ती जनान्सर्वान्सभामध्ये ननर्त वै

तेव्हा रूप-यौवनाने शोभणारी देवनारी अलंबुसा सभेमध्येच नाचली आणि उपस्थित सर्वांना मोहित करून आनंदित केले।

Verse 17

तस्मिन्नवसरे तस्या नृत्यंत्याः संसदि द्विजाः । वस्त्रमाभ्यंतरं वायुर्लीलया समुदक्षिपत्

त्याच क्षणी, हे द्विजांनो, सभेत नृत्य करणाऱ्या तिचे अंतर्वस्त्र वाऱ्याने क्रीडेत उचलून टाकले।

Verse 19

तत्क्षिप्ते वसने स्पष्टमूरुमूलमदृश्यत । तथाभूतां तु तां दृष्ट्वा सर्वे ब्रह्मादयो ह्रिया

वस्त्र असे उडून गेल्यावर तिचे उरुमूल स्पष्ट दिसले; तिला त्या अवस्थेत पाहून ब्रह्मा आदी सर्वजण लज्जित झाले।

Verse 20

तामेव ब्रह्मभवने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम् । हर्षसंफुल्लनयनो हृष्टरोमा ततोऽभवत्

ब्रह्माच्या भवनात वाऱ्याने नेलेले वस्त्र असलेली तिलाच पाहून तो हर्षाने पुलकित झाला; डोळे आनंदाने फुलले आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले।

Verse 21

अलंबुसायां तस्यां तु जातकामं विलोक्य तम् । वसुं विधूमनामानं शशाप चतुराननः

परंतु अलंबुसा विषयी त्याच्यात काम उत्पन्न झालेले पाहून चतुरानन प्रभूंनी ‘विधूम’ नावाच्या वसुला शाप दिला।

Verse 22

यस्मात्त्वमीदृशं कार्यं विधूम कृतवानसि । तस्माद्धि मर्त्यलोके त्वं मानुषत्वमवाप्स्यसि

‘हे विधूम, तू असे अनुचित कृत्य केलेस; म्हणूनच मर्त्यलोकी तू निश्चयाने मानुषत्व प्राप्त करशील.’

Verse 23

इयं च देवयोषित्ते तत्र भार्या भविष्यति । एवं स ब्रह्मणा शप्तो विधूमः खिन्नमानसः

“आणि ही दिव्य कन्या तेथे तुझी पत्नी होईल.” असे ब्रह्मदेवांच्या शापाने विधूमाचे मन अत्यंत खिन्न झाले.

Verse 24

प्रसादयामास वसुर्ब्रह्माणं प्रणिपत्य तु । विधूम उवाच । अस्य शापस्य घोरस्य भगवन्भक्तवत्सल

वसुने साष्टांग नमस्कार करून ब्रह्मदेवांना प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न केला. विधूम म्हणाला— “हे भगवन्, भक्तवत्सल! या घोर शापाविषयी…”

Verse 25

नाहमर्होऽस्मि देवेश रक्ष मां करुणानिधे । एवं प्रसादितस्तेन भारतीपतिरव्ययः

“मी योग्य नाही, हे देवेश! हे करुणानिधे, माझे रक्षण करा.” त्याच्या विनवणीने अव्यय भारतीपति (ब्रह्मदेव) प्रसन्न झाले.

Verse 26

कृपया परया युक्तो विधूमं प्राह सांत्वयन् । ब्रह्मोवाच । त्वयि शापोऽप्ययं दत्तो न चासत्यं ब्रवीम्यहम्

परम कृपेने युक्त ब्रह्मदेवांनी विधूमाला धीर देत म्हटले— “तुझ्यावर हा शाप दिला आहे; मी असत्य बोलत नाही.”

Verse 27

ततोऽवधिं कल्पयामि शापस्यास्य तवाधुना । मर्त्यभावं समापन्नः सहालंबुसयाऽनया

“म्हणून आता मी तुझ्या या शापाची मर्यादा ठरवितो— या अलंबुसासह तू मर्त्यभावास प्राप्त होऊन…”

Verse 28

तत्र भूत्वा महाराजः शासयित्वा चिरं महीम् । पुत्रमप्रतिमं त्वस्यां जनयित्वा महीपतिम्

तेथे तो महाराज होईल; दीर्घकाळ पृथ्वीचे शासन करून, तिच्यापासून अनुपम असा पुत्र उत्पन्न करील—जो भूमीचा अधिपती होण्यास योग्य असेल।

Verse 29

अभिषिच्य च राज्ये तं राज्यरक्षाविचक्षणम् । एतच्छापस्य शांत्यर्थं दक्षिणस्योदधेस्तटे । फुल्लग्रामसमीपस्थे चक्रतीर्थे महत्तरे

राज्यरक्षणात कुशल अशा त्या पुत्राचा राज्याभिषेक करून, या शापाच्या शांतीसाठी दक्षिण समुद्राच्या तटी, फुल्लग्रामाजवळ असलेल्या महान चक्रतीर्थास जावे।

Verse 30

अनया भार्यया सार्द्धं यदा स्नानं करिष्यसि । तदा त्वं मानुषं भावं जीर्णत्वचमिवोरगः

या पत्नीसमवेत जेव्हा तू पवित्र स्नान करशील, तेव्हा तू मानवी भाव प्राप्त करशील—जसा सर्प जीर्ण कात टाकतो।

Verse 31

विसृज्य भार्यया सार्द्धं स्वं लोकं प्रतिपत्स्यसे । चक्रतीर्थे विना स्नानं न नश्येच्छाप ईदृशः

पत्नीसमवेत (हे विधान) पूर्ण करून तू आपला लोक पुन्हा प्राप्त करशील; चक्रतीर्थात स्नान केल्यावाचून असा शाप नष्ट होत नाही।

Verse 32

इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा विधूमो नातिहृष्टवान् । स्ववेश्म प्राविशत्तूर्णमामंत्र्य चतुराननम्

ब्रह्मदेवांचे हे वचन ऐकून विधूम फारसा हर्षित झाला नाही; चतुरानन प्रभूची रजा घेऊन तो त्वरेने आपल्या गृहात प्रविष्ट झाला।

Verse 33

चिंतयामास तत्रासौ मर्त्यतां यास्यतो मम । को वा पिता भवेद्भूमौ का वा माता भविष्यति

तेव्हा तो मनात विचार करू लागला— “मी मर्त्यत्वास जाणार असता, पृथ्वीवर माझा पिता कोण होईल आणि माता कोण होईल?”

Verse 34

बहुधेत्थं समालोच्य विधूमो निश्चिकाय सः । कौशांबीनगरे राजा शतानीक इति श्रुतः

अशा रीतीने अनेक प्रकारे विचार करून विधूमाने निश्चय केला— कौशांबी नगरीत ‘शतानीक’ नावाचा एक प्रसिद्ध राजा आहे।

Verse 35

अस्ति वीरो महाभागो भार्या चापि पतिव्रता । तस्य विष्णुमतीनाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा

तो राजा वीर व महाभाग आहे आणि त्याची पत्नीही पतिव्रता आहे। तिचे नाव विष्णुमती— जशी विष्णूला श्री प्रिय, तशी ती त्याला प्रिय आहे।

Verse 36

तमेव पितरं कृत्वा मातरं च विधाय ताम् । संभविष्यामि भूलोके स्वकर्मपरिपाकतः

त्यालाच पिता करून आणि तिलाच माता ठरवून, माझ्या कर्मांच्या परिपाकाने मी या भूलोकात जन्म घेईन।

Verse 37

ततः स माल्यवन्तं च पुष्पदंतं बलोत्कटम् । त्रीनाहूयात्मनो भृत्यान्वृत्तमेतन्न्यवे दयत्

मग त्याने आपल्या तीन भृत्यांना बोलावले— माल्यवन आणि बलाने प्रचंड पुष्पदंत यांसह— आणि जे काही घडले ते सर्व त्यांना सांगितले।

Verse 38

भृत्याः शृणुत भद्रं वो ब्रह्मशापान्महाभयात् । जनिष्यामि शतानीकाद्विष्णुमत्यामहं सुतः

हे भृत्यांनो, ऐका—तुमचे कल्याण होवो। ब्राह्मणशापाच्या महाभयामुळे मी राजा शतानीकापासून विष्णुमतीच्या उदरी पुत्ररूपाने जन्म घेईन।

Verse 39

इति श्रुत्वा वचो भृत्यास्तस्या प्राणा बहिश्चराः । वाष्पपूर्णमुखाः सर्वे विधूमं वाक्यमब्रुवन्

ते वचन ऐकून भृत्य, जणू तिचे प्राण बाहेर फिरत आहेत असे होऊन, अश्रूंनी भरलेल्या मुखांनी सर्वांनी विधूमास वचन सांगितले।

Verse 40

भृत्या ऊचुः । त्वद्वियोगं वयं सर्वे त्रयोऽपि न सहामहे । तस्मान्मानुष भावत्वमस्माभिः सह यास्यसि

भृत्य म्हणाले—आम्ही तिघेही तुझा वियोग सहन करू शकत नाही; म्हणून तू आमच्यासह मनुष्यभावास जाशील।

Verse 41

शतानीकस्य राजर्षेर्मंत्री योऽयं युगन्धरः । सेनानीर्विप्रतीकश्च योऽयं प्राग्रसरो रणे

राजर्षी शतानीकाचा जो मंत्री हा युगंधर आहे, आणि रणात अग्रभागी धावणारा सेनानी हा विप्रतीक आहे—

Verse 42

नर्मकर्मसु हृद्विप्रो वल्लभाख्यो महांश्च यः । तेषां पुत्रास्त्रयोऽप्येते भविष्यामो न संशयः

आणि नर्मकर्मांत हृदयंगम असा वल्लभ नावाचा महान ब्राह्मण—त्या तिघांचे आम्ही तिघेही पुत्र होऊ; यात संशय नाही।

Verse 43

शतानीकस्य राजर्षेः पुत्रभावं गतस्य ते । शुश्रूषां संविधास्यामस्तेषु तेषु च कर्मसु । तानेवंवादिनः सोऽयं विधूमो वाक्यमब्रवीत्

तू राजर्षि शतानीकाचा पुत्रभाव प्राप्त केलास, तेव्हा आम्ही तुझ्या प्रत्येक-प्रत्येक कर्तव्यात सेवा करू—असे म्हणणाऱ्यांना विधूमाने प्रत्युत्तर दिले।

Verse 44

विधूम उवाच । जानेऽहं भवतां स्नेहं तादृशं मय्य नुत्तमम्

विधूम म्हणाला—मला माहीत आहे, माझ्याविषयी तुमचा जो स्नेह आहे तो अनुपम, सर्वोत्तम आहे।

Verse 45

तथापि कथयाम्यद्य तच्छृणुध्वं हितं वचः । ब्रह्मशापेन घोरेण स्वेन दुष्कर्मणा कृतम्

तरीही आज मी हिताचे वचन सांगतो—ते ऐका। हा भयंकर ब्राह्मण-शाप माझ्याच दुष्कर्मामुळे उत्पन्न झाला आहे।

Verse 46

कुत्सितं मानुषं भावमहमेकोऽनुवर्तये । विहितं न हि युष्माकमेतच्छापानुवर्तनम्

हा निंद्य मानुषभाव मी एकटाच भोगीन; तुम्हाला या शापामागे जाणे विधिनिषिद्ध आहे।

Verse 47

जुगुप्सितेऽतो मानुष्ये मा कुरुध्वं मनोऽधुना । अतः शापावधिर्यावन्मद्वियोगो विषह्यताम्

म्हणून या घृणास्पद मानुष्यस्थितीकडे आत्ता मन लावू नका. शापाची मर्यादा संपेपर्यंत माझा वियोग सहन करा।

Verse 48

इत्युक्तवन्तं ते सर्वे माल्यवत्प्रमुखास्तदा । ऊचुः प्रणम्य शिरसा प्रार्थयंतः पुनःपुनः

हे ऐकून माल्यवत्-प्रमुख सर्वांनी भक्तिभावाने मस्तक झुकवून प्रणाम केला आणि पुन्हा पुन्हा विनवित त्यांना म्हणाले।

Verse 49

रक्षित्वा कृपया ह्यस्मान्मा कुरुष्व च साहसम् । परित्यजसि नः सर्वान्भक्तानद्य निरागसः

कृपेने आम्हांला रक्षण करून आता कोणतेही धाडस करू नका। आम्ही निरपराध भक्त—आज आम्हा सर्वांना सोडू नका।

Verse 50

त्वद्वियोगान्महाघोरान्मानुष्यमपि कुत्सितम् । बहु मन्यामहे देव तस्मान्नस्त्राहि सांप्रतम्

तुमच्या वियोगामुळे आम्हाला मानवी जीवनही अत्यंत भयंकर व तुच्छ वाटते. म्हणून, हे देव, आत्ताच आमचे रक्षण करा.

Verse 51

एवं स याचमानांस्त्रीनन्वमन्यत भृत्यकान् । तैस्त्रिभिः सहितः सोऽयं कौशांबीं गन्तुमैच्छत

अशा रीतीने विनविणाऱ्या त्या तीन सेवकांची त्याने विनंती मान्य केली. त्या तिघांसह तो कौशांबीला जाण्याची इच्छा करू लागला.

Verse 52

एतस्मिन्नेव काले तु सोमवंशविवर्द्धनः । अर्जुनाभिजने जातो जनमेजयसंभवः

त्याच काळी सोमवंश वाढविणारा, अर्जुनाच्या वंशात जन्मलेला, जनमेजयाचा एक पुत्र उत्पन्न झाला.

Verse 53

शतानीको महीपालः पृथिवीमन्वपालयत् । बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी प्रजापालनतत्परः

महीपाल शतानीकाने पृथ्वीचे योग्य पालन केले। तो बुद्धिमान, नीतिमान, वाक्पटु आणि प्रजापालनात सदैव तत्पर होता.

Verse 54

चतुरंगबलोपेतो विक्रमैकधनो युवा । स कौशांबीं महाराजो नगरीमध्युवास वै

तो चतुरंग सैन्याने युक्त, तरुण आणि पराक्रम हाच ज्याचा एकमेव धन होता। तो महाराज खरोखरच कौशांबी नगरीत निवास करी.

Verse 55

तस्य मन्त्ररहस्यज्ञो मन्त्री जातो युगंधरः । सेनानीर्विप्रतीकश्च तस्य प्राग्रसरो रणे

त्याचा मंत्री युगंधर होता, जो मंत्ररहस्य जाणणारा होता; आणि त्याचा सेनापती विप्रतीक होता, जो रणात त्याच्यासाठी अग्रभागी असे.

Verse 56

नर्मकर्मसु तस्यासीद्वल्लभाख्यः सखा द्विजः । तस्य विष्णुमती नाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा

हास्य-विनोद व आत्मीय व्यवहारात त्याचा वल्लभ नावाचा द्विज सखा होता. त्याची प्रिया विष्णुमती नावाची होती—जशी विष्णूस श्री प्रिय, तशीच ती त्याला प्रिय होती.

Verse 57

स सर्वगुणसंपन्नः शतानीको महामतिः । पुत्रमात्मसमं तस्यां भार्यायां नान्वविंदत

सर्वगुणसंपन्न तो महामती शतानीक, त्या पत्नीपासून स्वतःसमान पुत्र प्राप्त करू शकला नाही.

Verse 58

आत्मानमसुतं ज्ञात्वा स भृशं पर्यतप्यत । स युगंधरमाहूय मंत्रिणं मन्त्रवित्तमम्

आपण पुत्रहीन आहोत असे जाणून राजा अत्यंत व्याकुळ झाला। मग त्याने मंत्रविद्येत परम निपुण असा आपला मंत्री युगंधर यास बोलाविले।

Verse 59

पुत्रलाभः कथं मे स्यादिति कार्यममन्त्रयत् । युगन्धरो मही पालं पुत्रालाभेन पीडितम् । हर्षयन्वचसा स्वेन वाक्यमेतदभाषत

तो विचार करू लागला—“मला पुत्रलाभ कसा होईल?” तेव्हा पुत्रालाभाने पीडित अशा पृथ्वीपालास पाहून युगंधराने आपल्या वचनांनी त्याला धीर देत आनंदित करून असे म्हटले.

Verse 60

युगन्धर उवाच । अस्ति शांडिल्यनामा तु महर्षिः सत्यवाक्छुचिः

युगंधर म्हणाला—“शांडिल्य नावाचे एक महर्षी आहेत; ते सत्यवचनी व अत्यंत शुद्ध आहेत.”

Verse 61

शत्रुमित्रसमो दांतस्तपःस्वाध्यायतत्परः । तमेव मुनिमासाद्य ज्वलंतमिव पावकम्

ते शत्रू-मित्रांमध्ये समदृष्टी, संयमी आणि तप व स्वाध्याय यांत तत्पर आहेत. अग्नीसारखे ज्वलंत अशा त्या मुनीजवळ जाऊन—

Verse 62

पुत्रमात्मसमं राजन्प्रार्थयेथा विनीतवत् । कृपावान्स महर्षिस्तु पुत्रं ते दास्यति ध्रुवम्

हे राजन्, नम्रतेने त्यांच्याकडे आपल्या समान असा पुत्र मागावा. तो कृपाळू महर्षी निश्चयच तुला पुत्र देईल.

Verse 63

इति तद्वचनं श्रुत्वा हर्षसंफुल्ललोचनः । मंत्रिणा तेन संयुक्तस्तस्यागादाश्रमं मुनेः

ते वचन ऐकून हर्षाने फुललेल्या नेत्रांचा राजा, त्या मंत्र्यासह, मुनींच्या आश्रमास गेला।

Verse 64

तमाश्रमे समासीनं प्रणनाम महीपतिः । शांडिल्यस्तु महातेजा राजानं प्राप्तमाश्रमम्

आश्रमात आसनस्थ मुनींना महीपतीने प्रणाम केला. आणि महातेजस्वी शांडिल्यांनी राजाचा आश्रमप्राप्तीचा समाचार पाहिला.

Verse 65

दृष्ट्वा पाद्यादिभिः पूज्य स्वागतं व्याजहार सः । शांडिल्य उवाच । शतानीक किमर्थं त्वमाश्रमं प्राप्तवान्मम

त्यांना पाहून मुनिंनी पाद्यादि विधींनी पूजन करून स्वागत केले. शांडिल्य म्हणाले— ‘शतानीक, कोणत्या हेतूने तू माझ्या आश्रमास आला आहेस?’

Verse 66

यत्कर्तव्यमिदानीं ते तद्वदस्व करोम्यहम् । मुनिमेवं वदंतं तं प्रत्यवादीद्युगंधरः

‘आता तुझ्यासाठी जे करणे योग्य आहे ते सांग; मी ते करीन.’ असे मुनि बोलताच युगंधराने उत्तर दिले.

Verse 67

भगवन्नेष वै राजा पुत्रालाभेन कर्षितः । भवंतं शरणं प्राप्तः सांप्रतं पुत्रकारणात्

‘भगवन्, हा राजा पुत्रलाभ न झाल्याने अत्यंत व्याकुळ झाला आहे. पुत्रप्राप्तीच्या हेतुने तो आता आपल्या शरणी आला आहे.’

Verse 68

अस्यापुत्रत्वजं दुःखं त्वमपाकर्तुमर्हसि । इति तस्य वचः श्रुत्वा शांडिल्यो मुनिसत्तमः

“या अपुत्रत्वातून उत्पन्न झालेल्या दुःखाचा नाश तुम्हीच करावा.” असे वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ शांडिल्य बोलू लागले.

Verse 69

पुत्रलाभवरं तस्मै प्रतिजज्ञे नृपाय वै । स राज्ञो वरदः श्रीमान्कौशांबीमेत्य सादरम्

त्यांनी त्या राजाला पुत्रलाभाचा वर देण्याची निश्चयाने प्रतिज्ञा केली. मग तो श्रीमान् वरदाता आदराने कौशांबीस आला.

Verse 70

पुत्रेष्ट्या पुत्रकामस्य याजकोऽभून्महामुनिः । ततो मुनिप्रसादेन राजा दशरथोपमः

पुत्राची इच्छा असलेल्या राजासाठी महामुनी पुत्रेष्टि यज्ञाचे याजक झाले. मग मुनिप्रसादाने राजा दशरथासारखा (संतानयुक्त) झाला.

Verse 71

यज्वा राममिव प्राप सहस्रानीकमात्मजम् । एवं विधूमः संजज्ञे शतानीकान्नृपोत्तमात्

यज्ञ करून त्याने रामासारखा सहस्रानीक नावाचा पुत्र प्राप्त केला. अशा रीतीने नृपोत्तम शतानीकापासून विधूम जन्मला.

Verse 72

अत्रांतरे मंत्रिवरस्सेनानीस्तु महीपतेः । द्विजो नर्मवयस्यश्च पुत्रान्प्रापुः कुलोचितान्

दरम्यान राजाचा श्रेष्ठ मंत्री व सेनापती, तसेच एक द्विज आणि विनोदी सखा—यांनाही आपल्या कुलास योग्य असे पुत्र प्राप्त झाले.

Verse 73

पुत्रो युगंधरस्यासीन्माल्यवान्नाम भृत्यकः । यौगंधरायणो नाम्ना मन्त्रशास्त्रेषु कोविदः

युगंधराचा पुत्र माल्यवान् नावाचा एक भृत्य होता; तो ‘यौगंधरायण’ या नावानेही प्रसिद्ध असून मंत्र-नीती व राज्यशास्त्रात निपुण होता।

Verse 74

विप्रतीकस्य तनयः पुष्पदन्तो बभूव ह । रुमण्वानिति विख्यातः परसैन्यविमर्दनः

विप्रतीकाचा पुत्र पुष्पदंत झाला; तो ‘रुमण्वान’ म्हणून विख्यात असून परकीय शत्रुसैन्याचा संहार करणारा होता।

Verse 75

वल्लभस्य तदा जज्ञे तनयो वै बलोत्कटः । वसंतक इति ख्यातो नर्मकर्मसु कोविदः

तेव्हा वल्लभाचा अत्यंत बलवान पुत्र जन्मला; तो ‘वसंतक’ म्हणून ख्यात असून विनोद-नर्मकर्मांत निपुण होता।

Verse 76

अथ ते ववृधुः सर्वे राजपुत्रपुरोगमाः । पञ्चहायनतां तेषु यातेषु तदनंतरम्

यानंतर राजपुत्राच्या अग्रस्थानी ते सर्व हळूहळू वाढू लागले; आणि जेव्हा ते पाच वर्षांचे झाले, तेव्हा पुढील घटना घडल्या।

Verse 77

अलंबुसापि स्वर्वेश्या भूपतेः कृतवर्मणः । अयोध्यायां महापुर्यां कन्या जाता मृगावती

आणि अलंबुसा ही स्वर्गीय अप्सरा राजा कृतवर्म्याजवळ आली; महापुरी अयोध्येत मृगावती नावाची कन्या जन्मली।

Verse 78

एवं विधूममुख्यास्ते जज्ञिरे क्षितिमण्डले । अत्रांतरे महासत्त्वो दुष्टसानुचरो बली

अशा रीतीने विधूममुख आदि ते प्रमुख पुरुष भूमंडळावर जन्मले. त्याच वेळी दुष्ट अनुचरांनी वेढलेला एक महाबली महासत्त्व प्रकट झाला.

Verse 79

अहिदंष्ट्र इति ख्यातो महादैत्यो बलोत्कटः । युक्तः स्थूलशिरोनामा सहायेन दुरात्मना

अहिदंष्ट्र या नावाने प्रसिद्ध असा तो महादैत्य अतिशय बलवान होता. स्थूलशिरा नावाचा दुरात्मा सहाय्यक त्याच्याशी जोडला गेला.

Verse 80

रुरोध देवनगरं बबाध विबुधानपि । वर्तमाने दिवि महासमरे सुररक्षसाम्

त्याने देवनगर रोखून धरले आणि देवांनाही पीडा दिली. त्या वेळी स्वर्गात देव व राक्षस यांचा महासंग्राम सुरू होता.

Verse 81

आनिनाय शतानीकं सहायार्थं पुरंदरः । स यौवराज्ये तनयं विधाय विधिना नृपः

पुरंदर इंद्राने सहाय्यासाठी शतानीकाला आणले. त्या राजाने विधिपूर्वक आपल्या पुत्राला युवराजपदी नेमले.

Verse 82

प्रतस्थे रथमास्थाय युद्धाय दितिजैः सह । नीतो मातलिनाभ्येत्य सादरं स धनुर्धरः

तो धनुर्धर वीर रथावर आरूढ होऊन दितिजांशी युद्धासाठी निघाला. मातली जवळ येऊन आदराने त्याला पुढे घेऊन गेला.

Verse 83

विधाय प्रेक्षकान्देवाञ्जघान दितिजान्रणे । अथ दैत्याधिपः सोऽपि निहतः समरे दिवि

देवांना साक्षी करून त्याने रणात दितिज दानवांचा संहार केला; आणि दैत्यांचा तो अधिपतीही दिव्य संग्रामात मारला गेला।

Verse 84

ततः शक्रस्य वचसा परेतं नृपपुंगवम् । रथमारोप्य सहसा कौशांबीं मातलिर्ययौ

मग शक्राच्या आज्ञेने मातलीने त्या दिवंगत नृपश्रेष्ठाला रथावर बसवून तात्काळ कौशांबीस प्रस्थान केले।

Verse 85

नीत्वा महीतलमसौ तत्सुताय न्यवेदयत् । ततः सहस्रानीकोपि विलप्य वहुदुखितः

त्याला भूमीवर आणून त्याने त्याच्या पुत्राला वृत्त सांगितले; तेव्हा सहस्रानीकही अतिशय दुःखी होऊन विलाप करू लागला।

Verse 86

मंत्रिभिः सह संभूय प्रेतकार्यं न्यवर्तयत् । मृतं ज्ञात्वा पतिं राज्ञी सहैवानुममार च

मंत्र्यांसह एकत्र होऊन त्याने विधिपूर्वक प्रेतकार्य केले; पती मृत झाल्याचे कळताच राणीही त्याच्याबरोबरच प्राणत्याग केली।

Verse 87

महिष्या सह संप्राप्ते भूपाले कीर्तिशेषताम् । भेजे राज्यं शतानीकतनयो मंत्रिणां गिरा

राजा महिषीसह केवळ कीर्तिशेष अवस्थेला पोहोचल्यावर, मंत्र्यांच्या सल्ल्याने शतानीकाचा पुत्र राज्य स्वीकारून सिंहासनारूढ झाला।

Verse 88

युगन्धरे विप्रतीके वल्लभे च मृते सति । यौगन्धरायणमुखास्तत्पुत्राः सर्व एव हि

युगंधर, विप्रतीक व वल्लभ हे दिवंगत झाल्यावर, यौगंधरायण आदि त्याचे सर्व पुत्र राजधर्माची धुरा वाहण्यासाठी उरले.

Verse 89

शतानीक सुतस्यास्य तत्तत्कार्यमकुर्वत । एवं स पालयामास महीं राजसुतो बली

शतानीकाच्या या पुत्रासाठी त्यांनी प्रत्येक कार्य यथायोग्य केले; अशा रीतीने तो बलवान राजपुत्र पृथ्वीचे पालन व रक्षण करीत राहिला.

Verse 90

याते काले महेन्द्रेण सनन्दनमहोत्सवे । निमंत्रितस्तत्कथितां भाविनीमशृणोत्कथाम्

यथाकाळी महेंद्राने सनंदनाचा महोत्सव केला तेव्हा तो तेथे निमंत्रित झाला आणि त्याच्याकडून भावी घडामोडींची कथा ऐकली.

Verse 91

स्वर्योषिद्ब्रह्मणः शापादयोध्यायायामलंबुसा । जाता मृगावती कन्या भूपतेः कृतवर्मणः

ब्रह्माच्या शापाच्या प्रभावाने स्वर्गीय अप्सरा अलंबुसा अयोध्येत राजा कृतवर्म्याची ‘मृगावती’ नामक कन्या म्हणून जन्मली.

Verse 92

विधूम नामा च वसुस्त्वं नाकललनां पुरा । तामेव ब्रह्मसदने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम्

पूर्वी तू ‘विधूम’ नावाचा वसु होतास आणि ती स्वर्गीय रमणी होती; ब्रह्मसभेत वाऱ्याने वस्त्र हरपलेल्या त्या तिलाच पाहून तुझे मन हेलावले.

Verse 93

तदैव मादनाक्रांतः शापान्मर्त्यत्वमागतः । सैव ते दयिता राजन्भाविनी न चिरात्सखे

त्याच क्षणी मदनमोहाने ग्रासून तू शापवश मर्त्यत्वास प्राप्त झालास. हे राजन्, तीच लवकरच तुझी दयिता होईल, हे सख्या.

Verse 94

यदा त्वमात्मनः पुत्रं राज्ये संस्थाप्य भूपते । मृगावत्या स्त्रिया सार्द्धं दक्षिणस्योदधेस्तटे

हे भूपते, जेव्हा तू आपल्या पुत्राला राज्यावर स्थापशील आणि मृगावती स्त्रीसह दक्षिण समुद्राच्या तटावर पोहोचशील—

Verse 95

चक्रतीर्थे महापुण्ये फुल्लग्रामसमीपतः । स्नानं करिष्यसि तदा शापान्मुक्तो भविष्यसि

फुल्लग्रामाजवळील परम पुण्यवान चक्रतीर्थात तू जेव्हा स्नान करशील, तेव्हा शापातून मुक्त होशील.

Verse 96

इति प्रोवाच भगवन्सत्यलोके पितामहः । इतींद्रवचनं श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः

सत्यलोकात पितामह ब्रह्मदेवांनी असे सांगितले. इंद्राची ही वचने ऐकून राजा सहस्रानीक—

Verse 97

तथोद्वाहकृतोत्साहः समामंत्र्य शचीपतिम् । कौशांबीं प्रस्थितो हृष्टः स तिलोत्तमया पथि

त्यानुसार विवाहाची तयारी करण्यास उत्साही होऊन, शचीपती इंद्राची रजा घेऊन तो आनंदित होऊन कौशांबीकडे निघाला; मार्गात तिलोत्तमा त्याच्यासोबत होती.

Verse 98

स्मरन्किमपि तां कांतां भाषमाणामनन्यधीः । ध्यायञ्छतक्रतुवचो नालुलोके महीपतिः

ती बोलत असता राजा तिच्यावरच मन एकाग्र करूनही दुसऱ्या एका प्रियेचे स्मरण करीत होता. शतक्रतु (इंद्र) यांच्या वचनांत तल्लीन झाल्याने भूमिपतीने तिच्याकडे पाहिलेही नाही.

Verse 99

सा शशाप नृपं सुभ्रूरनादरतिर स्कृता । आहूयमानोपि मया सहस्रानीक भूपते

उपेक्षेने तिरस्कृत झालेली ती सुभ्रू राजाला शाप देऊ लागली— “हे सहस्रानीक भूपते! मी हाक मारत असतानाही तू लक्ष दिले नाहीस।”

Verse 100

मृगावतीं हृदा ध्यायन्किमर्थं मामुपेक्षसे । सौभाग्यमत्ता मानिन्यो न सहंतेऽवधीर णाम्

हृदयात मृगावतीचे ध्यान करीत तू मला का उपेक्षित करतोस? सौभाग्याने मदोन्मत्त मानिन्या स्त्रिया अवमान सहन करीत नाहीत.

Verse 101

मामवज्ञाय यां राजन्हृदा ध्यायसि सांप्रतम् । तया चतुर्दशसमा वियुक्तस्त्वं भविष्यसि

हे राजन्! माझी अवज्ञा करून तू आत्ता हृदयात जिचे ध्यान करतोस, तिच्यापासून वियोगात तू चौदा वर्षे राहशील.

Verse 102

इति शप्तवतीं राजा तामु वाच तिलोत्तमाम् । तामेव यदि लभ्येयं तनुजां कृतवर्मणः

असा शाप दिल्यावर राजा तिलोत्तमेला म्हणाला— “जर मला कृतवर्म्याची कन्या तीच मिळाली तर!”

Verse 103

चतुर्दशसमा दुःखं सहिष्ये तद्वियोगजम् । इत्युक्त्वा तद्गतमना नृपः प्राया न्निजां पुरीम्

“चौदा वर्षे वियोगजन्य दुःख मी सहन करीन।” असे बोलून, तिच्याच चिंतनात मन स्थिर ठेवून राजा आपल्या नगरीकडे निघाला।

Verse 104

ततः कालेन तनया भूपतेः कृतवर्मणः । तमाससाद दयिता सर्वस्वं पुष्पधन्वनः

नंतर काळानुसार कृतवर्मा राजाची कन्या त्याच्याजवळ आली—ती पुष्पधन्वा (कामदेव) याची प्रिया, त्याचे सर्वस्व होती।

Verse 105

मृगावती समासाद्य विला सतरुवल्लरीम् । विभ्रमांभोधिलहरीं ननंद मदनद्युतिः

मृगावतीला प्राप्त करून—जणू क्रीडावृक्षावरील आनंदलता, जणू विभ्रमसागरातील लहर—तो मदनदीप्त होऊन आनंदला।

Verse 106

सा तस्माद्गर्भमाधत्त भवानीवेंदुशेखरात् । पांडिम्ना शशिलेखेव पीपूषक्षालिता बभौ

तिच्यापासून तिने गर्भ धारण केला—जशी चंद्रशेखर शंकरापासून भवानीने; आणि ती सौम्य पांडुरिमेत उजळली—जणू सूर्यकिरणांनी धुतलेली चंद्रकला।

Verse 107

सुन्दरी दौर्हृदव्यक्तेरथ पौरंदरीव दिक् । रराज राजमहिषी रजनीकरगर्भिणी

मग गर्भावस्थेच्या दौर्हृदाची लक्षणे प्रकट होताच ती सुंदरी राजमहिषी उजळली—जणू पुरंदराधिष्ठित दिशा—अंतरी रजनीकर (चंद्र) धारण करून।

Verse 108

सा दौर्हृदवशाद्राज्ञी यंयं काममकाम यत् । सुदुर्लभमपिप्रेम्णा तत्तत्सर्वं समाहरत्

दौर्हृदाच्या वशाने राणीला जी जी इच्छा झाली, ती अत्यंत दुर्लभ असली तरी राजाने प्रेमापोटी एकेक करून सर्व वस्तू आणून दिल्या।

Verse 109

पत्यौ समीहितकरे सा कदाचिन्मृगावती । स्वेच्छया वै मतिं चक्रे रक्तवापीनिमज्जने

पती तिच्या इच्छा पूर्ण करणारे असतानाही, मृगावतीने एके दिवशी स्वेच्छेने लालसर तळ्यात निमज्जन करून स्नान करण्याचा निश्चय केला।

Verse 110

अभिलाषं सविज्ञाय मृगावत्या महीपतिः । कौसुम्भसलिलैः पूर्णां क्षणाद्वापीमकारयत्

मृगावतीची अभिलाषा ओळखून महीपतीने क्षणार्धात कुसुंभ-रंगाच्या जलाने भरलेली एक वापी तयार करविली।

Verse 111

तस्मिन्रक्तजले राज्ञी स्नानं सादरमातनोत् । ततस्तां रक्ततोयार्द्रां फुल्लकिंशुकसन्निभाम्

त्या रक्तवर्ण जलात राणीने आदराने स्नान केले; नंतर ती लाल पाण्याने भिजलेली, फुललेल्या किंशुकासारखी शोभून दिसली।

Verse 112

राजस्त्रीमामिषधिया सुपर्णकुलसंभवः । जहार विकटः पक्षी मुग्धां दग्धविधेर्वशात्

राजस्त्रीला मांस समजून, सुपर्णकुलात जन्मलेला एक विकट पक्षी दग्ध विधीच्या वशाने त्या भोळ्या स्त्रीला उचलून घेऊन गेला।

Verse 113

नीत्वा विहायसा दूरं स तामचलसन्निभः । तत्याजमोहविवशामुदयाचलकंदरे

आकाशमार्गे तिला फार दूर नेऊन, पर्वतासारखा तो पक्षी मोहवश होऊन उदयाचलाच्या गुहेत तिला टाकून गेला।

Verse 114

लब्धसंज्ञा शनैः कंपविलोलतनुवल्लरी । दृग्भ्यामुत्पलतुल्याभ्यां मुहुरश्रूण्यवर्तयत्

हळूहळू शुद्धीवर येताच तिचे सडपातळ शरीर वेलीसारखे थरथरून डोलू लागले; आणि कमळासारख्या डोळ्यांतून ती वारंवार अश्रू ढाळू लागली।

Verse 115

हा नाथ मंदभाग्याहं त्वद्वियोगेनपीडिता । का गतिः क्व नु गच्छामि द्रक्ष्यामि त्वन्मुखं कदा

“हा नाथ! मी मंदभाग्य, तुझ्या वियोगाने पीडित आहे. माझी गती काय—मी कुठे जाऊ? तुझे मुखदर्शन मला कधी होईल?”

Verse 116

इत्युक्त्वा गजसिंहानां पुरोभूद्वधकांक्षिणी । सा सर्वकेसरिगजैस्त्यक्ता न निधनं गता

असे बोलून, मरणाची इच्छा धरून ती हत्ती व सिंहांच्या पुढे उभी राहिली; पण त्या सर्व सिंह-हत्तींनी तिला सोडून दिले तरी तिचा अंत झाला नाही।

Verse 117

आपत्काले नृणां नूनं मरणं नैव लभ्यते । अतिदीनं समाकर्ण्य तस्याः क्रंदितमुन्मुखाः

आपत्तीच्या वेळी माणसाला खरेच मरणसुद्धा सहज मिळत नाही. तिचे अतिशय दीन रडणे ऐकून ते मुख वर करून तिच्याकडे पाहू लागले।

Verse 118

मृगा निष्पंदगतयो न तृणान्यप्यभक्षयन् । ततस्तां करुणासिंधुर्मुनिपुत्रस्तथास्थिताम्

मृग स्तब्ध व निश्चल झाले आणि गवताचे तृणही खाऊ शकले नाहीत। तेव्हा करुणासागर मुनिपुत्राने त्या अवस्थेत उभी असलेली राणी पाहिली।

Verse 119

रुदतीं कृपया राज्ञीं समानीय स्वमाश्रमम् । न्यवेदयच्च तां राज्ञीं गुरवे जमदग्नये । जमदग्निस्तु धर्मात्मा तामाश्वासयदंतिके

कृपेनं तो रडणाऱ्या राणीला आपल्या आश्रमात आणून गुरू जमदग्नींना निवेदन केले. धर्मात्मा जमदग्नींनी जवळ बसवून तिला धीर दिला।

Verse 120

जमदग्निरुवाच । तथा जानीहि मां भद्रे कृतवर्मा यथा तव

जमदग्नी म्हणाले—हे भद्रे, मला तसाच समज; जसा तुझ्यासाठी कृतवर्मा आहे, तसाच मी तुझ्यासाठी आहे।

Verse 121

एवमाश्वासिता तत्र कृपया जमदग्निना । चक्रे तत्रैव सा वासमाश्रमे मुनिसंकुले

जमदग्नींच्या कृपेने तिथे धीर मिळाल्यावर तिने मुनिजनांनी भरलेल्या त्या आश्रमातच तेथेच निवास केला।

Verse 122

ततस्स्वल्पेन कालेन विशाखमिव पार्वती । असूत तनयं बाला शौर्यधैर्यगुणान्वितम्

मग थोड्याच काळात, पार्वतीने जसा विशाखाला जन्म दिला तशी, त्या बालिकेने शौर्य व धैर्यगुणांनी युक्त असा पुत्र प्रसविला।

Verse 123

सूतिकागृहकृत्यानि यानि कार्याणि बंधुभिः । चक्रिरे मातृवत्तानि मृगावत्या मुनिस्त्रियः

सूतिकागृहातील नातेवाईकांनी करावयाची जी जी कृत्ये असतात, ती सर्व मुनिपत्नींनी मृगावतीस मातेसमान स्नेहाने केली।

Verse 124

तं सुजातं नृपसुतं कापि वागशरीरिणी । उदयाचलजातत्वाच्चकारोदयनाभिधम्

त्या सुजात राजपुत्राला एका अशरीरी वाणीने, उदयाचलाजवळ जन्म झाल्यामुळे, ‘उदयन्’ असे नाव दिले।

Verse 125

आश्रमे स मुनीन्द्रेण कृतचूडादिकव्रतः । जग्राह सकला विद्या जमदग्नेर्महामुनेः

आश्रमात मुनिश्रेष्ठांनी त्याचे चूडाकर्म इत्यादी संस्कार करून दिले; मग त्याने महामुनी जमदग्नींकडून सर्व विद्यांचा अभ्यास केला।

Verse 126

युवा नृपसुतः सोऽयं कदाचिन्मृगयापरः । अपश्यदेकं भुजगं व्याधेन दृढसंयतम्

एकदा तो तरुण राजपुत्र मृगयेत आसक्त असता, एका व्याधाने घट्ट आवळून धरलेला एक सर्प त्याने पाहिला।

Verse 127

उवाच स कृपायुक्तो व्याध मुंच भुजंगमम् । किं करिष्यस्यनेन त्वं नैनं हिंसितुर्महसि

तो करुणायुक्त होऊन म्हणाला— “अरे व्याधा, हा सर्प सोड. याने तुला काय साध्य होईल? याला हिंसा करणे तुला योग्य नाही.”

Verse 128

तमुवाच ततो व्याधः सर्पेणानेन पूरुष । धनधान्यादिकं लप्स्ये ग्रामेषु नगरेषु च

तेव्हा त्या व्याधाने त्या पुरुषास म्हटले— “या सर्पाच्या योगे मी गावोगावी व नगरानगरांत धन-धान्यादी संपत्ती मिळवीन।”

Verse 129

अतोहं जीविकामेनं नैव मोक्ष्ये कथंचन । इत्युक्त्वा पेटिकायां तं वबंध शबराधमः

“म्हणून माझ्या उपजीविकेसाठी मी याला कधीही सोडणार नाही।” असे म्हणून त्या अधम शबराने त्याला एका लहान पेटीत बांधून ठेवले।

Verse 130

बद्धमालोक्य भुजगं शबराय धनार्थिने । अमोचयत्स्वजननीदत्तं दत्त्वा स कंकणम्

बांधलेला नाग पाहून त्याने धनलोभी शबराला आपल्या आईने दिलेले कंकण देऊन त्या सर्पाला सोडविले।

Verse 131

मोचितस्तेन सर्पोऽसौ नरो भूत्वा कृतांजलिः । सख्यं कृत्वा च सहसा तं पातालं निनाय वै

त्याने मुक्त केल्यावर तो सर्प मनुष्यरूप धारण करून हात जोडून नमस्कार करू लागला. क्षणात सख्य करून तो त्याला पाताळलोकात घेऊन गेला।

Verse 132

किन्नराख्येन नागेन धृतराष्ट्रसुतेन सः । पातालं प्राविशत्तत्र न्यवसत्पूजितस्सुखम्

धृतराष्ट्राचा पुत्र ‘किन्नर’ नावाच्या नागासह तो पाताळात प्रविष्ट झाला. तेथे पूजिला जाऊन तो सुखाने राहू लागला।

Verse 133

धृतराष्ट्रस्य तनयां भगिनीं किन्नरस्य च । ललिताख्यां गुणोपेतां प्रियां भेजे नृपात्मजः

नृपपुत्राने धृतराष्ट्राची कन्या व किन्नराची भगिनी, गुणसंपन्न ‘ललिता’ हिला प्रिय म्हणून स्वीकारले।

Verse 134

सा तस्माज्जनयामास पुत्रमप्रतिमौजसम् । ततः सा ललिता प्राह त्वरितोदयनं प्रति

त्याच्यापासून तिने अनुपम तेजस्वी पुत्रास जन्म दिला. मग ललितेने त्वरितोदयन् यास सांगितले।

Verse 135

ललितोवाच । अहं विद्या धरी पूर्वं सुकर्णी नाम नामतः । शापात्सर्पत्वमाप्तास्मि शापांतो गर्भ एष मे

ललिता म्हणाली—पूर्वी मी ‘सुकर्णी’ नावाची विद्याधरी होते. शापामुळे मला सर्पत्व आले; हा गर्भ माझ्या शापाचा अंत आहे।

Verse 136

ततोऽमुं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रमप्रतिमौजसम् । तांबूलीं स्रजमम्लानां वीणां घोषवतीमपि

म्हणून हा अनुपम तेजस्वी पुत्र स्वीकार; तसेच तांबूल, न म्लान होणारी माळ आणि घोषवती वीणाही घे।

Verse 137

तथेति प्रतिजग्राह तत्सर्वं नृपनंदनः । पश्यतां सर्वसर्पाणां साप्यगच्छद्विहायसम्

“तथेच” असे म्हणत नृपपुत्राने ते सर्व स्वीकारले. सर्व सर्प पाहत असतानाच तीही आकाशमार्गे निघून गेली।

Verse 138

ततः सोऽपि गृहीत्वा तु वीणां मालां च पुत्रकम् । दुःखितामात्मजननीं द्रषुकामस्त्वरान्वितः

तेव्हा तोही वीणा, माळ आणि आपला लहान पुत्र घेऊन, दुःखाने व्याकुळ झालेल्या मातेला पाहण्याच्या ओढीने त्वरेने निघून गेला।

Verse 139

श्वशुरादीननुज्ञाप्य सहसा स्वाश्रमं ययौ । जननीं शोकसंतप्तामाश्वस्तां जमदग्निना

श्वशुर व इतरांची परवानगी घेऊन तो ताबडतोब आपल्या आश्रमाकडे गेला; तेथे शोकाने संतप्त झालेल्या जननीला जमदग्नींनी धीर दिला होता।

Verse 140

समेत्य तोषयामास वृत्तं चास्यै न्यवेदयत् । तदा प्रहृष्टहृदया सा बभूव मृगावती

मातेला भेटून त्याने तिला समाधान दिले आणि जे काही घडले ते सर्व सांगितले; तेव्हा मृगावतीचे हृदय आनंदाने भरून आले।

Verse 141

अत्रांतरे स शबरः कौशांब्यां वणिजं ययौ । सहस्रानीकनामांकं विक्रेतुं मणिकंकणम्

दरम्यान तो शबर कौशांबीतील एका व्यापाऱ्याकडे गेला, सहस्रानीकाच्या नावाच्या चिन्हाने अंकित रत्नजडित कंकण विकण्यासाठी।

Verse 142

राजमुद्रां समालोक्य कंकणे स वणिग्वरः । शबरेण समं गत्वा सर्वं राज्ञे न्यवेदयत्

कंकणावरची राजमुद्रा पाहून तो श्रेष्ठ व्यापारी शबरासह जाऊन सर्व वृत्तांत राजाला निवेदन करू लागला।

Verse 143

ततः सहस्रानीकोऽयं तत्प्राप्य मणिकंकणम् । मृगावतीविप्रयोगविषाग्निपरिपीडितः

तेव्हा सहस्रानीकाला ते मणिमय कंकण मिळताच मृगावतीच्या विरहाच्या विषरूपी अग्नीने तो अत्यंत पीडित झाला।

Verse 144

तद्बाहुसंगपीयूष शीकरासारशीतलम् । कंकणं हृदये न्यस्य विललाप सुदुःखितः

तिच्या आलिंगनातील अमृतकणांसारखे शीतल ते कंकण हृदयावर ठेवून तो अतिशय दुःखी होऊन विलाप करू लागला।

Verse 145

उवाच च कथं लब्धं कंकणं शबर त्वया । स चैवमुक्तस्तत्प्राप्ति क्रमं तस्मै न्यवेदयत्

तो म्हणाला—“हे शबर, हे कंकण तुला कसे मिळाले?” असे विचारल्यावर शबराने त्याला मिळण्याचा सर्व क्रम सांगितला।

Verse 146

शबरस्य वचः श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः । प्रतस्थे मंत्रिभिः सार्द्धं प्रियालोकनकौतुकी

शबराचे बोल ऐकून सहस्रानीक राजा मंत्र्यांसह निघाला, प्रियेला पाहण्याच्या आशेने उत्कंठित होऊन।

Verse 147

यत्रेंदुभास्क रमुखा लभंते सहसोदयम् । तमेव गिरिमुद्दिश्य सहसा सोऽभ्यगच्छत

ज्या पर्वतावर चंद्र-सूर्य एकत्र उदय पावतात असे म्हणतात, त्या पर्वताकडेच तो तात्काळ वेगाने निघून गेला।

Verse 148

किंचिन्मार्गं समुल्लंघ्य तस्थौ विश्रांतसैनिकः । तस्मिन्विनिद्रे दयितासंगमध्यानतत्परे

थोडासा मार्ग ओलांडून तो सैन्याला विश्रांती देऊन थांबला. तेथे डोळ्यांत झोप येताच त्याचे मन प्रियेसंगमाच्या ध्यानात तल्लीन झाले.

Verse 149

वसंतको विचित्रास्तु कथयामास वै कथाः । तत्कथाश्रवणेनैव तां रात्रिं स निनाय वै

मग वसंतकाने अनेक अद्भुत कथा सांगितल्या; आणि त्या कथा ऐकत-ऐकत त्याने ती संपूर्ण रात्र घालवली.

Verse 150

ततः कालेन ककुभं प्राप्य जंभारिपालिताम् । जमदग्न्याश्रमं गत्वा निर्वैरहरिकुंजरम्

नंतर काळानुसार जंभारि इंद्राने रक्षित ककुभा नगरीस पोहोचून तो जमदग्नी-मुनींच्या आश्रमास गेला—जिथे सिंह व हत्तीही वैररहित वास करतात.

Verse 151

तपस्यंतं मुनिं दृष्ट्वा शिरसा प्रणनाम सः । आशीर्वादेन स मुनिः प्रतिजग्राह तं नृपम्

तपश्चर्या करणाऱ्या मुनींना पाहून त्याने मस्तक झुकवून प्रणाम केला. त्या मुनींनी आशीर्वाद देऊन त्या राजाचा सत्कार केला.

Verse 152

विधिवत्पूजयामास पाद्यार्घ्याचमनीयकैः । उवाच च महीपालं धर्मार्थसहितं वचः

त्याने विधिपूर्वक पाद्य, अर्घ्य व आचमनीय जल अर्पून पूजन केले; आणि मग धर्म व अर्थयुक्त वचन राजास सांगितले.

Verse 154

भविष्यति दिशां जेता सिंहसंहननो युवा । पौत्र एष महाभाग तथा द्युदयनात्मजः

हे महाभाग! हा तुझा पौत्र, द्युदयनाचा पुत्र, सिंहासारखा सुदृढ व तरुण होऊन सर्व दिशांचा विजेता होईल।

Verse 155

इयं मृगावती भार्या पाति व्रत्यपरायणा । तदेतांस्त्रीन्महाराज प्रतिगृह्णीष्व मा चिरम्

ही मृगावती पत्नी पातिव्रत्यधर्मात परायण आहे; म्हणून, हे महाराज, विलंब न करता हिला स्वीकारा।

Verse 156

उक्त्वैवं मुनिना दत्तांस्तान्गृहीत्वा महीपतिः । प्रियासहायः स्वपुरीं प्रतस्थे मंत्रिभिर्वृतः

मुनिने असे सांगून दिलेले ते दान राजा स्वीकारून, प्रियेच्या संगतीने व मंत्र्यांनी वेढलेला, आपल्या नगरीकडे निघाला।

Verse 157

ततः प्रविश्य कौशांबीं नगरीं स नृपोत्तमः । स्मरञ्छक्रस्य वचनं मानुषं जन्म कुत्सयन्

त्यानंतर तो नृपोत्तम कौशांबी नगरीत प्रवेशला; शक्र (इंद्र) याचे वचन स्मरून मानवी जन्माची अवस्था तुच्छ मानू लागला।

Verse 158

महीमुदयनायैव ददौ पुत्राय धीमते । तस्मिन्नुदयने पुत्र राज्यपालनदक्षिणे

त्याने पृथ्वीचे राज्य बुद्धिमान पुत्र उदयनालाच दिले; तो पुत्र उदयन राज्यपालनात कुशल होता।

Verse 159

राज्यभारं विनिक्षिप्य स शापविनिवृत्तये । वसंतकरुमण्वद्भ्यां मृगावत्या च भार्यया

राज्यभार बाजूला ठेवून तो शाप-निवृत्तीसाठी वसंतकरुमण्वासह आणि पत्नी मृगावतीसह प्रस्थानास निघाला।

Verse 160

यौगन्धरायणेनापि मंत्रिपुत्रेण संयुतः । चक्रतीर्थे महापुण्ये दक्षिणस्योदधेस्तटे

मंत्रिपुत्र यौगंधरायण याच्यासह तोही संयुक्त झाला; आणि दक्षिण समुद्राच्या तटी असलेल्या महापुण्य चक्रतीर्थास ते गेले।

Verse 161

स्नानं कर्तुं ययौ तूर्णं सर्वतीर्थोत्त मोत्तमे । वाहनैर्वातरंहोभिरचिराल्लवणोदधिम्

स्नान करण्यासाठी तो सर्व तीर्थांतील श्रेष्ठतम त्या तीर्थाकडे त्वरेने गेला; वाऱ्याच्या वेगासारख्या वाहनांनी तो लवकरच लवणोदधीपर्यंत पोहोचला।

Verse 162

संप्राप्य चक्रतीर्थं च स्नानं चक्रुर्यथाविधि । तेषु च स्नातमात्रेषु चक्रतीर्थे नृपादिषु

चक्रतीर्थास पोहोचून त्यांनी विधिपूर्वक स्नान केले; आणि चक्रतीर्थात राजा इत्यादींनी स्नान करताच…

Verse 163

विनष्टं तत्क्षणादेव मानुष्यमतिकुत्सितम् । ततो विधूतपापास्ते स्वं रूपं प्रतिपेदिरे

त्याच क्षणी त्यांची अत्यंत निंद्य मानुष अवस्था नष्ट झाली; मग पाप धुऊन टाकून त्यांनी आपले स्वस्वरूप पुन्हा प्राप्त केले।

Verse 164

दिव्यांबरधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः । विमानानि महार्हाणि समारुह्य विभूषिताः

ते सर्व दिव्य वस्त्रे परिधान करून, दिव्य माळा व सुगंधित अनुलेपनांनी अलंकृत होऊन, अत्यंत मौल्यवान व शोभायमान विमानांवर आरूढ झाले।

Verse 165

तत्तीर्थं बहु मन्वानाः स्वशापच्छेदकारणम् । पश्यतां सर्वलोकानां स्वर्गलोकं ययुस्तदा

स्वतःच्या शापच्छेदाचे कारण मानून त्या तीर्थाचा फार मान राखीत, सर्व लोक पाहत असताना ते तेव्हा स्वर्गलोकास गेले।

Verse 166

तदाप्रभृति ते सर्वे ज्ञात्वा तत्तीर्थवैभवम् । पावने चक्रतीर्थेऽस्मिन्स्नानं कुर्वंति सर्वदा

त्या वेळेपासून ते सर्व त्या तीर्थाचे वैभव जाणून, या पावन चक्रतीर्थात नेहमी स्नान करतात।

Verse 167

एवं प्रभावं तत्तीर्थं ये समागत्य मानवाः । स्नानं सकृच्च कुर्वंति ते सर्वे स्वर्गवासिनः

त्या तीर्थाचा असा प्रभाव आहे की जे मनुष्य तेथे येऊन एकदाही स्नान करतात, ते सर्व स्वर्गवासी होतात।

Verse 168

एवं वः कथितं विप्रा विधूमचरितं महत् । यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । यं यं कामयते कामं तं सर्वं शीघ्रमाप्नुयात्

हे विप्रहो! अशा प्रकारे तुम्हांला विधूमाचे हे महान चरित्र सांगितले. जो एकाग्र मनाने हा अध्याय पठण करील किंवा ऐकेल, तो ज्या ज्या इच्छा करील त्या सर्व लवकरच पूर्णपणे प्राप्त करील।

Verse 193

नरनाथ मृगावत्यां जातोऽयं तनयस्तव । यशोनिधिर्महातेजा रामचंद्र इवापरः

हे नरनाथ! मृगावतीपासून तुझा हा पुत्र जन्मला आहे—यशाचा सागर, महातेजस्वी, जणू दुसराच रामचंद्र।