Setu Khanda
Setubandha Mahatmya
Setukhaṇḍa is anchored in the sacred geography of Setu (Rāma-setu / Setubandha) and adjacent coastal-pilgrimage zones associated with the crossing to Laṅkā. The section treats the seashore as a ritual boundary-space where vows, propitiation of the ocean (Varuṇālaya), and tīrtha networks converge. It maps merit through named bathing-sites (tīrthas) and narratively legitimizes them via the Rāma-cycle, presenting the region as both an epic memorial landscape and a functional pilgrimage itinerary.
Adhyayas in Setubandha Mahatmya
52 chapters to explore.
Adhyaya 1
सेतुमाहात्म्य-प्रस्तावना — Prologue to the Glory of Setu (Rāmasetu/Rāmeśvara)
अध्यायः मङ्गलाचरणैः आरभ्यते। नैमिषारण्ये मोक्षार्थिनः ऋषयः—नियमवन्तः, अपरिग्रहिणः, सत्यनिष्ठाः, विष्णुभक्ताः—महता समागमे पापहारीणि आख्यानानि तथा लोककल्याणमोक्षसाधनं च चिन्तयन्ति। तत्र सूतः, व्यासशिष्यः पुराणवक्ता, आगत्य शौनकेनादिभिः विधिवत् पूज्यते। ऋषयः तं पृच्छन्ति—पुण्यक्षेत्रतीर्थविचारं, संसारात् मोक्षोपायं, हरिहरभक्तेः उदयम्, त्रिविधकर्मणः फलप्रभावं च। सूतोत्तरं—रामसेतौ स्थितं रामेश्वरं सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठतमम् इति। सेतोर्दर्शनमात्रेण संसारबन्धः शिथिलीभवतीति, स्नानं स्मरणं च शुद्ध्युपायौ इति च कथ्यते। दीर्घा फलश्रुतिः महापातकनाशं, नरकादिदण्ड्यावस्थापरिहारं, यज्ञव्रतदानतपसां तुल्यं पुण्यं च प्रतिपादयति। अथ तीर्थयात्रानीतिः प्रदर्श्यते—भावशुद्धिः, यात्रार्थं यथोचितसहाय्यग्रहणस्य औचित्यं, दानग्रहणे नियमाः, सेतुयात्राधनविषये कपटस्य निन्दा च। उपसंहारे च—कृतयुगे ज्ञानं, त्रेतायां यज्ञः, परेषु युगेषु दानं प्रशस्यते; तथापि सेतुसाधना सर्वयुगेषु व्यापकफलदा इति सेतुमाहात्म्यस्य प्रस्तावना प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 2
सेतुबंधनवर्णनम् (Setubandha—Account of the Bridge and the Setu Tīrthas)
अस्मिन्नध्याये मुनयः सूतं पृच्छन्ति—अक्लिष्टकर्मा श्रीरामः कथं गभीरं वरुणालयं सेतुना बद्धवान्, सेतौ च गन्धमादनप्रसङ्गे कियन्ति तीर्थानि सन्तीति। सूतः संक्षेपेण रामचरितं निवेदयति—दण्डकारण्ये पञ्चवट्यां वासः, मारीचवेषधारिणा रावणेन सीताहरणम्, रामस्य अन्वेषणं हनूमता सह सङ्गमः, अग्निसाक्षिकं सुग्रीवेण सख्यं, वालिवधः, सीतानयनाय सैन्यसमुद्योगः, हनूमतः लङ्कान्वेषणं चूडामणिप्रत्यागमनं, महेन्द्रगिरिं प्रति प्रस्थानं चक्रतीर्थे निवासः, विभीषणागमनं परीक्ष्याभिषेकश्च। समुद्रतरणोपाये विचार्यमाणे नौकादिभिः वा वरुणोपासनया वा इति मन्त्रणा भवति। श्रीरामः कुशशय्यायां त्रिरात्रं नियमेन उपासते; समुद्रदेवो न प्रादुरभवति चेत् शस्त्रैः समुद्रं शोषयितुं सज्जो भवति। तदा वरुणदेवः प्रादुर्भूय रामं स्तोत्रैः स्तौति, स्वभावनियमं मर्यादां च कथयति, नलनामकः वानरशिल्पी क्षिप्तद्रव्याणि प्लावयित्वा सेतुं करिष्यतीति उपायं ददाति। रामः नलं नियोजयति; वानराः पर्वतान् शिलाः वृक्षलताश्च समाहृत्य सेतुं निर्मिमिरे, तस्य प्रमाणवर्णनं च कृतम्। अनन्तरं सेतुस्नानस्य महापावनत्वं प्रतिपाद्य चतुर्विंशतितीर्थानां सूची प्रदर्श्यते—चक्रतीर्थं, वेतालवरदं, सीतासरः, मङ्गलतीर्थं, अमृतवापिका, ब्रह्मकुण्डं, हनूमत्कुण्डं, अगस्त्यतीर्थं, रामतीर्थं, लक्ष्मणतीर्थं, जटातीर्थं, लक्ष्मीतीर्थं, अग्नितीर्थं, शिवतीर्थं, शङ्खतीर्थं, यामुनातीर्थं, गङ्गातीर्थं, गयातीर्थं, कोटितीर्थं, मानसतीर्थं, धनुष्कोट्यादीनि। श्रवणपाठयोः फलश्रुतिः—जयप्रदत्वं पुनर्जन्मदुःखशमनं च इति।
Adhyaya 3
चक्रतीर्थ-धर्मपुष्करिणी-माहात्म्य (Cakratīrtha and Dharma Puṣkariṇī: Etiology and Merit)
अध्याये ऋषयः सूतं चतुर्विंशतिसेतुतीर्थेषु श्रेष्ठं प्रथमं चक्रतीर्थं विषये पृच्छन्ति। सूतः तस्य अनुपमं पावनत्वं वर्णयति—स्मरणमात्रेण स्तुत्या वा एकस्नानेनापि सञ्चितपापक्षयः, पुनर्जन्मगर्भवासभयस्य च निवृत्तिरिति। ततः कारणकथां कथयति। विष्णुभक्तो मुनिः गालवः दक्षिणसमुद्रतीरे धर्मपुष्करिण्याः समीपे घोरं तपः करोति। विष्णुः साक्षात् प्रादुर्भूय वरान् ददाति—अचलां भक्तिं, आश्रमवासस्य स्थैर्यं, स्वचक्रेण रक्षणप्रतिज्ञां च। अन्तःकथायां धर्मः पुरुषरूपेण शिवं प्रति तपः कृत्वा वृषभत्वं शिववाहनत्वं च लभते, तथा धर्मपुष्करिणीं स्नानतीर्थरूपेण स्थापयति, या अक्षयफलप्रदा प्रसिद्धा। अनन्तरं राक्षसः गालवं आक्रमति; गालवो नारायणं शरणं याचते। ततः सुदर्शनचक्रं आगत्य राक्षसं निहत्य तत्रैव सरसि नित्यरक्षणं प्रतिजानाति। तस्य सन्निधानेन तत् स्थानं चक्रतीर्थमिति ख्यातिं याति; तत्र स्नानं पितृतर्पणं च वंशजपितॄणां हितकरं भवतीति। अध्यायश्रवणपाठयोः फलश्रुतिः—चक्रतीर्थस्नानसमं पुण्यं, इह सौख्यं परत्र शुभगतिश्च।
Adhyaya 4
Cakra-tīrtha Māhātmya and the Curse of Durdama (चक्रतीर्थमाहात्म्यं तथा दुर्दमशापवृत्तान्तः)
अध्याये प्रश्नोत्तररूपेण ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—विष्णुभक्तं मुनिं गालवं यो राक्षसः पीडितवान् स कः इति। सूतः हालास्यक्षेत्रे वसिष्ठप्रमुखैः शिवभक्तैर्मुनिभिः पूजाक्रिया प्रवर्तते इति कथयति। तत्र दुर्दम इति गन्धर्वः बहुभिः स्त्रीभिः सह क्रीडापरः सन् मुनिदर्शनकाले स्वाङ्गं नाच्छादयत्; ततो वसिष्ठः क्रुद्धः तं राक्षसत्वेन शशाप। स्त्रियः शरणं याचन्ति; वसिष्ठः शापं षोडशवर्षपर्यन्तं मर्यादयित्वा पश्चात् स्वस्वरूपप्राप्तिं व्याहरति। दुर्दमः भ्रमन् प्राणिनः पीडयन् धर्मतीर्थं प्राप्य गालवं आक्रमत्। गालवः विष्णुं स्तुत्वा शरणं जगाम; तदा सुदर्शनचक्रं प्रेषितं राक्षसस्य शिरश्छित्त्वा तं निहन्ति। दुर्दमः गन्धर्वरूपं पुनर्लभ्य चक्रं स्तुत्वा स्वर्गं प्रतिनिवर्तते। गालवः सुदर्शनं तत्रैव निवासयितुं प्रार्थयति; तेन चक्रतीर्थं पापनाशनं, भयहरं (भूतपिशाचादिभ्यः अपि), मोक्षप्रदं च प्रतिष्ठितम्। अन्ते तीर्थस्य ‘भिन्न’ भूगोलस्य कारणं कथ्यते—पुराकाले पर्णवत्पक्षिणः पर्वताः इन्द्रेण छिन्नाः; तेषां केचन पतित्वा देशरूपं परिवर्त्य तीर्थमध्यं किञ्चित् पूरयन्ति, तस्मात् विभक्तदर्शनं जातम्।
Adhyaya 5
Vidhūma–Alambusā Brahmaśāpa-nivṛttiḥ (Cakratīrtha Māhātmya) | Release from Brahmā’s Curse through Cakratīrtha
सूतो मुनिभ्यः चक्रतीर्थस्य परमं माहात्म्यं कथयति—तत् पापविनाशनं तीर्थं प्रसिद्धम्। ब्रह्मसभायां वायुवशात् अलम्बुसायाः वस्त्रं चलितम्; तदा विधूमवसोः कामोद्रेकं दृष्ट्वा ब्रह्मा तं मनुष्ययोनौ पतनाय शशाप, अलम्बुसां च तस्य भाविनीं भार्यां नियोजयामास। विधूमस्य प्रार्थनया ब्रह्मा मर्यादां न्यधात्—राज्यं कृत्वा, पुत्रं जनयित्वा, तस्मै राज्यं समर्प्य, दक्षिणसमुद्रतीरे फुल्लग्रामसमीपे चक्रतीर्थे भार्यया सह स्नात्वा शापात् प्रमोक्ष्यसे। ततः शापस्य प्रवाहः सोमवंशसम्बद्धे शतानिके विष्णुमत्यां च दृश्यते; शाण्डिल्यऋषेः अनुग्रहेण सहस्रानीकः (विधूम एव) जातः, तस्य परिचराश्च राजसहचररूपेण समुत्पन्नाः। अलम्बुसा तु कृतवर्मणः कन्या मृगावतीरूपेण जाता। पक्षिणा हृता मृगावती जमदग्नेः आश्रमे शरणं प्राप्य उदयनं प्रसूते; पश्चात् चिन्हैः प्रत्यभिज्ञानैः ऋषेः साहाय्येन च पुनर्मिलनं भवति। उदयनं राज्ये प्रतिष्ठाप्य सहस्रानीकः मृगावत्या सह सपरिवारः चक्रतीर्थं गत्वा स्नानं करोति; तत्क्षणादेव मानुषभावो निवर्तते, दिव्यरूपाणि प्रत्यावर्तन्ते, स्वर्गारोहणं च वर्ण्यते। अन्ते फलश्रुतिः—अस्याख्यानस्य श्रवणपाठयोः इष्टसिद्धिः, चक्रतीर्थस्य विधिप्रतिष्ठा च दृढीभवति।
Adhyaya 6
देवीपत्तन-चक्रतीर्थ-प्रश्नः तथा दुर्गोत्पत्तिः (Devīpattana & Cakratīrtha Inquiry; Manifestation of Durgā)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—देवीपुरस्य/देवीपत्तनस्य यथार्थदेशः किम्, चक्रतीर्थस्य च मर्यादा का, विशेषतः सेतुमूले यत्र तीर्थयात्रिकाः स्नानं कुर्वन्ति। सूतः कथां श्रोतॄणां पाठकानां च पावनीं प्रतिपाद्य, रामेण शिलाभिः सेतुबन्धस्य आद्यकर्म स्मारयन् तस्मिन्नेव पुण्यप्रदेशे देवीपुरं संस्थापयति। ततः देवीमाहात्म्यं प्रवर्तते—देवासुरयुद्धे शोकाकुला दितिः पुत्रार्थं स्वदुहितरं घोरतपसे नियोजयति। सुपार्श्वऋषिः वरं दत्त्वा भविष्यत्पुत्रं महिषं वर्णयति—महिषमुखः मानवदेहश्च, इन्द्रादीन् पीडयितुं नियतः। स महिषः बलवान् भूत्वा दैत्यदानवान् संगृह्य दीर्घं संग्रामं करोति; देवाः स्वस्वपदात् च्युताः ब्रह्माणं शरणं यान्ति। ब्रह्मा विष्णुं शिवं च उपगम्य तयोः क्रोधात् तथा देवानां तेजोभिः समवेतैः दिव्यस्त्रीरूपा दुर्गा प्रादुर्भवति; तस्याः अङ्गप्रत्यङ्गेषु देवशक्तयः स्पष्टं विन्यस्ताः। देवाः तां आयुधैः भूषणैश्च अलङ्कुर्वन्ति; तस्या नादेन जगत् कम्पते। ततः दुर्गा गणैः सह महिषस्य सेनां मन्त्रिणश्च निहन्ति, शरैः शस्त्रैश्च असुरान् संहारयति; तस्या प्रभावेन देवाः पुनः धैर्यं लभन्ति। एवं तीर्थनाम्ना सह दैवीशक्तेः, लोकधर्मस्य, पुराणश्रवणस्य च पावनफलस्य उपदेशः संनिबध्यते।
Adhyaya 7
Chapter 7: Durgā’s Victory over Mahiṣāsura and the Setu-Tīrtha Itinerary (Dharmapuṣkariṇī–Cakratīrtha–Setumūla)
अध्यायेऽस्मिन् द्विधा कथा प्रवहति—युद्धमाहात्म्यं तीर्थयात्रामार्गनिर्देशश्च। प्रथमं सूतः देवीम् अम्बिकां चण्डिकां दुर्गां भद्रकालीं च वर्णयति, या महिषासुरस्य मन्त्रिणः शूरांश्च (चण्डकोपं चित्रभानुं करालं च) शस्त्रैः कौशलैश्च स्वशक्त्या च निहन्ति। महिषासुरोऽपि मायया रूपाणि परिवर्तयति—महिषः सिंहसदृशो नरः खड्गधारी गजश्च पुनर्महिषः; तत्र देव्या वाहनसिंहोऽपि संग्रामे सहायः। अथाशरीरा वाणी देवीम् आदिशति—धर्मपुष्करिण्याः सलिले निलीनं महिषासुरं निराकर्तुम्। सिंहः सलिलं पिबन् शुष्कं करोति, असुरः प्रकाशते; देवी तस्य शिरसि पादं निधाय कण्ठे शूलं निवेश्य शिरश्छेदं करोति। ततः स्तुतयः, लोकधर्मस्य पुनः प्रतिष्ठा, दैवीयशान्तिश्च वर्ण्यते। अनन्तरं तीर्थमाहात्म्यं प्रवर्तते—देवी दक्षिणसमुद्रतीरे नगरं स्थापयति, तीर्थाणि नामभिः वरैश्च विभूष्यन्ते, अमृतसम्बन्धोऽपि कथ्यते। नवपाषाणप्रदेशे स्नानं, चक्रतीर्थे स्नानं, ततः संकल्पपूर्वकं सेतुबन्धं प्रति गमनं निर्दिश्यते; नलेन वानरैश्च रामस्य सेतुनिर्माणं, तस्य प्रमाणपवित्रतादयश्च प्रतिपाद्यन्ते। अध्यायश्रवणपठनयोर्भक्त्या फलश्रुतिः—पुण्यलाभः सिद्धयश्च—समाप्यते।
Adhyaya 8
Vetalavaradā-Tīrtha Māhātmya (वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्य) — The Origin of the Vetalavarada Sacred Ford
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः सूतं पुनः पुण्यकथाश्रवणाय प्रार्थयन्ति, विशेषतः चक्रतीर्थस्य दक्षिणे प्रसिद्धस्य वेतालवरदातीर्थस्य माहात्म्यं पृच्छन्ति। सूतः कैलासे शम्भुना पूर्वं कथितां गुह्यां लोकहितां च आख्यायिकां प्रवर्तयति। तत्र गालवऋषिः स्वदुहितरं कान्तिमतीं च दर्शयति; सा पितृसेवापरायणा, संयमशीलाऽपि, धर्मस्य मर्यादां स्थापयति। तां दृष्ट्वा विद्याधरराजकुमारौ सुदर्शनः सुकर्णश्च कामवशात् प्रवृत्तौ; सुदर्शनः बलात् तां गृह्णाति। तस्याः सार्वजनिकक्रन्दने मुनयः समागच्छन्ति, गालवः शापं ददाति—सुदर्शनः मनुष्ययोनिं प्राप्य लोकनिन्दां सहिष्यति, अन्ते वेतालत्वं च गमिष्यति; सुकर्णोऽपि मनुष्यत्वं प्राप्नोति, किन्तु लघुदोषत्वात् वेतालत्वं न, तथा च विद्याधराधिपतिपरिचयेन मोक्षशर्तः निर्दिश्यते। शापफलप्रसङ्गे तौ यमुनातटे विद्वद्ब्राह्मणस्य गोविन्दस्वामिनः पुत्रौ भूत्वा जातौ, दीर्घदुर्भिक्षकाले। एकस्य संन्यासिनः भीषणाशिषा ज्येष्ठपुत्रवियोगं सूचयति; स ज्येष्ठः विजयदत्त इति (सुदर्शन एव) कथ्यते। शून्यदेवालये रात्रौ शीतज्वरपीडितः स अग्निं याचते; पिता श्मशानं प्रति गच्छति, पुत्रोऽपि अनुगच्छन् चिताग्निं दृष्ट्वा कपालं प्रहृत्य रक्तमेदो आस्वादयति, तत्क्षणं घोरवेतालरूपे परिणमति। दिव्यवाणी पितृवधं निवारयति; स वेतालानां मध्ये गत्वा ‘कपालस्फोट’ इति नाम लभते, ततः संघर्षेषु जयित्वा वेतालानां नायकत्वं प्राप्नोति। एवं गालवशापेन विद्याधरः सुदर्शनः वेतालाधिपतिरभवत् इति प्रतिपाद्य, तीर्थस्य नामधारणा धर्मकारणसम्बद्धा दर्श्यते—अतिकामः पतनहेतुः, भूमिश्च तदनुस्मृतिं तीर्थरूपेण धारयति।
Adhyaya 9
Aśokadatta’s Exploits and the Revelation of Vetalavaradā Tīrtha (अशोकदत्त-वीरचरितम् • वेतालवरदातीर्थ-माहात्म्यम्)
अस्मिन्नध्याये धर्मोपदेशरूपेण तीर्थप्रकाशनं च सुसम्बद्धं वर्ण्यते। शोकाकुलो ब्राह्मणो गोविन्दस्वामी दयालुना वणिजा समुद्रदत्तेन आश्रितः; तस्य पुत्रोऽशोकदत्तः शास्त्रविद्यायां शस्त्रविद्यायां च परमप्रशिक्षितो भवति। काशीराजः प्रतापमुकुटः दक्षिणदेशीयं मल्लराजं दुर्जयं जेतुं तमाहूय, अशोकदत्तस्य कीर्तिं राजानुग्रहं च स्थापयति। अनन्तरं शूलारूढस्य तृषार्तस्य पुरुषस्य करुणार्तिं श्रुत्वा राजा जलदानाय अशोकदत्तं नियुङ्क्ते; राजधर्मे दयैव प्रधानं इति प्रकाश्यते। श्मशाने भूत-वेताल-पिशाचसङ्कुलं दृश्यते; तत्र सा स्त्री शूलारूढस्य प्रेयसीति वदन्ती अशोकदत्तस्य स्कन्धं याचते। स तस्याः हिंसाभिप्रायं ज्ञात्वा नूपुरं गृहीत्वा राज्ञे निवेदयति; तेन सम्मानं मदनलेखानाम विवाहसम्बन्धश्च लभ्यते। पश्चात् राजा समनूपुरं कामयमानः, अशोकदत्तः पुनः श्मशानं गत्वा ‘महामांस’प्रलोभनेन राक्षसीं आकर्ष्य द्वितीयं नूपुरं द्वितीयां वधूं विद्युत्प्रभां च, तथा देवसरसःसम्बद्धं हेमाम्बुजं च प्राप्नोति। ततः कपालविस्फोट-वेतालराजसम्बद्धे सरसि विघ्नकरान् भूतगणान् जिघांसन्, विद्याधराधिपः विज्ञप्तिकौतुकः आगत्य शापवृत्तान्तं प्रकाशयति—सुकर्णो भ्राता व्यतिक्रमसम्पर्कात् वेतालत्वं गतः, अशोकदत्तस्यापि शापसङ्गः कारणम्। उपायः दक्षिणसमुद्रतीरे चक्रतीर्थसमीपे परमं तीर्थं इति निर्दिश्यते। तत्र वायुवाहित-बिन्दुस्पर्शमात्रेण सुकर्णः वेतालभावात् मुक्तः; अशोकदत्तः सङ्कल्पपूर्वकं स्नात्वा दिव्यरूपं प्राप्नोति। तत् स्थानं ‘वेतालवरदा’ इति नाम्ना ख्यातं, असाधारणफलप्रदं (जीवन्मुक्त्याद्युपमा) इति प्रतिपाद्यते; पितृणां पिण्डदानादिविधिनियमाश्चोक्ताः, पाठ-श्रवणयोः मोक्षप्रदं फलश्रुतिश्च समाप्यते।
Adhyaya 10
गन्धमादन-सेतुरूप-वर्णनम् तथा पापविनाशन-तीर्थमाहात्म्यम् (Gandhamādana as Setu-form and the Glory of Pāpavināśana Tīrtha)
अध्याय आरभ्यते सूतेन यात्राविधानरूपेण—वेतालवरदा-तीर्थे स्नात्वा शनैः शनैः गन्धमादनं प्रति गन्तव्यम्। सागरमध्ये सेतुरूपेण स्थितं, ब्रह्मलोकमार्गसदृशं दिव्यनिर्मितं च तत् पर्वतं वर्ण्यते। तत्र सरांसि नद्यः समुद्राः वनानि आश्रमाः वैदिकायतनानि च बहूनि; वसिष्ठादय ऋषयः, सिद्धाः, चारणाः, किन्नराश्च निवसन्ति, देवताश्च अहर्निशं तत्र वसन्तीति। तस्य वायवः महापापसञ्चयं नाशयन्ति, दर्शनमात्रेण मनःप्रसादः सिध्यतीति। यात्री सेतुभारवाहकं पर्वतं प्रणम्य, तस्योपरि पादप्रक्षेपे क्षमां याचेत, शिखरे निवसन्तं शङ्करं द्रष्टुं प्रार्थयेत, मृदुभिः पदैः अग्रे गच्छेत। गन्धमादने समुद्रस्नानं, तत्र तिलमात्र-सरषपमात्रं वा पिण्डदानं कृत्वा दीर्घकालं पितॄणां तृप्तिः कथ्यते। अनन्तरं पापविनाशन-तीर्थविषये ऋषीणां प्रश्नान् प्रति सूतः कथयति—हिमवत्समीपे वैदिकनियमपरैः ब्राह्मणैः पूरिते आश्रमे दृढमतिः शूद्रः दीक्षां शिक्षां च याचते; कुलपतिः सामाजिक-वैदिकमर्यादां दर्शयित्वा नानुज्ञाति। सः पृथगाश्रमं कृत्वा भक्त्या अतिथिसत्कारं करोति। सुमतिनाम ब्राह्मणः स्नेहेन तस्मै गुह्यं हव्यकव्य-श्राद्ध-महालयादि कर्मोपदेशं ददाति; तेन सुमतेः घोरः कर्मपातः, नरकभोगः, पुनर्जन्मसु च ब्रह्मराक्षसदोषः जायते। दोषग्रस्तः पुत्रः अगस्त्यं नीतः; स कारणं व्याचष्टे, एकमेव प्रायश्चित्तं निर्दिशति—सेतुप्रदेशे गन्धमादनस्योपरि स्थिते पापविनाशने तीर्थे त्रिरात्रं स्नानम्। तदनुष्ठाने दोषो निवर्तते, आरोग्य-समृद्धी लभ्येते, मरणे मोक्षश्च प्रतिज्ञायते। अन्ते पापविनाशनं सर्वपापहरं, स्वर्गमोक्षप्रदं, ब्रह्म-विष्णु-महेशैः पूजितं च इति पुनः प्रतिपाद्यते; अनधिकारिणि कर्मज्ञानप्रदानस्य नीतिशिक्षा तथा विधिवत् तीर्थयात्रया शुद्धिमार्गश्च दर्श्यते।
Adhyaya 11
सीतासरः-माहात्म्यं (Sītāsaras / Sītākuṇḍa Māhātmya: Indra’s Purification Narrative)
अस्मिन्नध्याये सूतः जिज्ञासुभ्य ऋषिभ्यः सीतासरसो महात्म्यं तीर्थोपदेशरूपेण कथयति। पूर्वं पापनाशे स्नात्वा नियमानुष्ठानेन सह यात्री सीतासरः प्रति गत्वा स्नानं कुर्यात्, येन सर्वपापक्षयः स्यात्। अत्रैव महातीर्थानां सर्वेषां पुण्यफलसमवायः सन्निहित इति, सीतासरः संक्षिप्तपुण्यनिधानत्वेन प्रशस्यते। ततः पुरन्दरस्य ब्रह्महत्यादोषप्रसङ्गः कथ्यते। वरदानरक्षितो महाबलः राक्षसः कपालाभरणः अमरावतीं जघान; दीर्घे संग्रामे इन्द्रः वज्रेण तं हत्वा जयमवाप। “राक्षसवधे कथं ब्रह्महत्या?” इति प्रश्नस्योत्तरं—सः शुचिमुनेः सुसीलया (त्रिवक्रराक्षसपत्नी) सह व्यतिक्रमात् जातः, ब्राह्मणबीजसम्बन्धात् तस्य वधेन ब्रह्महत्या इन्द्रं अन्वगात्। इन्द्रः ब्रह्माणं शरणं ययौ; ब्रह्मा गन्धमादने सीताकुण्डे सदाशिवपूजनं सरसि स्नानं च विधाय दोषशमनं निर्दिशति। तेन स्नानेन पूजया च इन्द्रः शुद्धो भूत्वा स्वराज्यं प्रत्यपद्यत। अन्ते सीतायाः सन्निधानेन तीर्थनामप्रामाण्यं निरूप्यते; तत्र स्नानदानकर्माणि इष्टसिद्धिं शुभां गतिं च ददति, आख्यानश्रवणपाठौ च इहामुत्र कल्याणकरौ इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 12
मंगलतीर्थमाहात्म्यम् (Mangalatīrtha Māhātmya: The Glory of the Auspicious Tīrtha)
अस्मिन्नध्याये सूतः ‘मङ्गलतीर्थ’स्य माहात्म्यं वर्णयति। सीताकुण्डे स्नात्वा शान्तचित्तः भक्तः मङ्गलतीर्थं गच्छेत् इति विधिः; तत्र कमला-लक्ष्म्या नित्यं सन्निधिः, देवाः समागच्छन्ति, अलक्ष्मी-निवारणं च तत् क्षेत्रं प्रसिद्धम्। ततः सोमवंशीयस्य मनोजवस्य राज्ञः इतिहासः। स धर्मात्मा यज्ञशीलः पितृतर्पण-परः शास्त्राध्यायी च आसीत्; परं अहङ्कारात् लोभ-काम-क्रोध-हिंसा-ईर्ष्या प्रववृते। ब्राह्मणान् पीडयन् देवद्रव्यं च हृत्वा भूमीः अपहृत्य, गोलभेन पराजितः सुमित्रया भार्यया चन्द्रकान्तेन पुत्रेण च सह भीषणं वनं निर्वासितः। वने बालस्य क्षुधा दृष्ट्वा स राजा पश्चात्तापं कृत्वा दान-शिवविष्णुपूजा-श्राद्ध-उपवास-नामकीर्तन-तिलकधारण-जप-वृक्षारोपण-जलाशयनिर्माणादीनि स्वकृत-उपेक्षां कारणं दुःखस्य इति निवेदयति। तदा पराशरऋषिः आगत्य सुमित्रां सान्त्वयति, त्र्यम्बकभक्त्या मन्त्रेण मनोजवं मूर्च्छात् उत्थापयति, गन्धमादनस्थे रामसेतुसमीपे मङ्गलतीर्थयात्रां स्नान-श्राद्ध-संयमसहितां विधत्ते। राजा चत्वारिंशद्दिनानि एकाक्षरमन्त्रजपं कृत्वा तीर्थप्रभावेन दिव्यास्त्राणि राजचिह्नानि च प्राप्नोति; पराशरः अभिषेकं कृत्वा अस्त्रोपदेशं ददाति। स प्रत्यागत्य ब्रह्मास्त्रेण गोलभं जित्वा निरहङ्कारः प्रजाः पालयति; अन्ते संन्यासं कृत्वा पुनर्मङ्गलतीर्थे शिवध्यानतपसा देहान्ते शिवलोकं ययौ, सुमित्रा च अनुगता। फलश्रुतौ—एतत्तीर्थं लौकिकमङ्गलं मोक्षफलञ्च ददाति, शुष्कतृणं वह्निरिव पापानि दहति।
Adhyaya 13
Amṛtavāpikā-Māhātmya and the Origin of Ekāntarāmanātha-kṣetra (अमृतवापिकामाहात्म्यं तथा एकांतरामनाथक्षेत्रोत्पत्तिः)
अध्यायेऽस्मिन् श्रीसूतः तीर्थमाहात्म्यं वर्णयति। मङ्गलाख्य-महातीर्थे स्नात्वा यात्री एकान्तरामनाथ-क्षेत्रं गच्छति, यत्र जगन्नाथरूपो रामः सीतया लक्ष्मणेन हनूमता वानरैश्च सह नित्यं सन्निहित इति क्षेत्रस्य सतत-पावनता रक्षाश्च प्रतिपाद्यते। ततः अमृतवापिका नाम पुण्यसरोवरस्य माहात्म्यं कथ्यते—श्रद्धया कृतं स्नानं जरामरणभय-नाशकं, पाप-शोधकं, शङ्करानुग्रहेण ‘अमृतत्व’-प्रदं च। ‘अमृतवापिका’ इति नाम्नः कारणं पृष्टे, हिमवत्समीपे अगस्त्यस्य अनुजः दीर्घकालं कठोरतपः करोति—सन्ध्या-जपातिथिपूजा-पञ्चयज्ञ-श्राद्धादि नित्यनियमैः सह। शिवः प्रादुर्भूय सेतु-गन्धमादन-समीपे मङ्गलाख्यतीर्थे स्नानं शीघ्र-मोक्षोपाय इति निर्दिशति; स तपस्वी त्रिवर्षं नियमेन स्नात्वा चतुर्थे वर्षे ब्रह्मरन्ध्रेण योगेन देहं त्यक्त्वा दुःखातीतो भवति, तेन सरोवरं ‘अमृतवापिका’ इति प्रसिद्धिं याती, त्रिवर्ष-स्नानव्रतं च अमृतत्वहेतुरिति निगद्यते। अन्ते एकान्तरामनाथनामोत्पत्तिः—सेतु-निर्माणकाले समुद्रतरङ्गनादात् रामः रावणवधोपायं सहचरैः एकान्ते मन्त्रयामास; तस्य एकान्तमन्त्रणास्थानं क्षेत्रं ‘एकान्तरामनाथ’ इति ख्यातम्। दार्शनिकविवेक-क्रियाकौशलाभावेऽपि अत्र स्नानेन जनाः अमृतपदं प्राप्नुवन्तीति सुलभमोक्षभावः प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 14
Brahmakūṇḍa-māhātmya and the Liṅga-Origin Discourse (ब्रह्मकुण्ड-माहात्म्य तथा लिङ्गोद्भव-प्रसङ्ग)
अध्यायेऽस्मिन् द्विविधं धर्मतत्त्वकर्मवर्णनं दृश्यते। प्रथमं सूतः सेतुमण्डले गन्धमादनस्थितं ब्रह्मकूण्डं प्रति तीर्थयात्राक्रमं निरूपयति। तस्य दर्शन-स्नानयोः सर्वपापनाशकत्वं वैकुण्ठप्राप्तिहेतुत्वं च प्रतिपाद्यते। विशेषतः ब्रह्मकूण्डसमुद्भवभस्मनः माहात्म्यं कथ्यते—तत् त्रिपुण्ड्ररूपेण ललाटे धारणं वा एककणस्यापि स्पर्शः सद्यः मोक्षाभिमुखकर इति; तस्य निन्दा-परित्यागौ तु घोरधर्मभ्रंशौ, परलोकदुःखहेतू इति। अनन्तरं मुनिप्रश्नानुसारेण ब्रह्मविष्ण्वोर्मानविवादः कथ्यते। तयोर्मध्ये अनाद्यनन्तं स्वयंज्योतिः लिङ्गं प्रादुरभवत्; विष्णुः सत्यं स्वीकृत्य, ब्रह्मा तु मिथ्याभिमानं कृतवान्। ततः शिवः न्यायं विधाय ब्रह्मणो मूर्तिपूजां निरोद्धुमिव नियच्छति, वेदस्मार्तपूजां तु अनुमन्यते; दोषशान्त्यर्थं गन्धमादने महायागान् कर्तुं ब्रह्माणं नियुङ्क्ते। स यागस्थलः ‘ब्रह्मकूण्ड’ इति प्रसिद्धो मोक्षद्वारकवाटभङ्गप्रतीकत्वेन पूज्यते; तत्रोत्पन्नं भस्म महापातकनाशकं दुष्टभूतप्रशमनं च इति। अन्ते देवर्षिसन्निधिः, तत्र निरन्तरयागप्रवृत्तिश्च प्रशंस्यते।
Adhyaya 15
हनूमत्कुण्डमाहात्म्यं तथा धर्मसखराजचरितम् (Glory of Hanumat-Kuṇḍa and the Account of King Dharmasakha)
सूतो वदति—अत्यन्तपुण्ये ब्रह्मकुण्डे स्नात्वा नियमवान् यात्री हनूमत्कुण्डं गच्छेत्। तत् मārुतात्मजेन हनूमता लोकहितार्थं प्रतिष्ठापितं परमं तीर्थं, अद्वितीयवीर्यं, रुद्रेणापि सेवितं च। तत्र स्नानं महापातकनाशनं, शिवलोकादि शुभगतिप्रदं, नरकदुःखक्षयकरं च इति प्रशंस्यते। अनन्तरं धर्मसखराजस्याख्यानम्—केकयवंशजः स धर्मात्मा राज्यसमृद्धः सन् अपि बहुभार्यः सन् पुत्राभावेन खिन्नः। दानयज्ञादि (अश्वमेधः), अन्नदानं, श्राद्धं, मन्त्रजपश्च बहु कृत्वा चिरात् एकं पुत्रं सुचन्द्रं प्राप; तस्य वृश्चिकदंशेन वंशभङ्गभयम् अभवत्। ऋत्विजः पुरोहितश्च धर्म्योपायं पृष्टाः; ते गन्धमादन-सेतुप्रदेशे हनूमत्कुण्डे स्नानं तटस्थं पुत्रीयेष्टिं च विधायन्ति। राजा सपरिवारः ससामग्रीकः गत्वा दीर्घकालं स्नात्वा यागं चकार, बहुदक्षिणादानैः ब्राह्मणान् तोषयित्वा स्वपुरं प्रत्यागात्। ततः कालेन प्रत्येकस्याः भार्यायाः पुत्रो जातः, शताधिकाः सन्तानाः अभवन्; तेषु राज्यविभागं कृत्वा स पुनः सेतौ हनूमत्कुण्डे तपः कृत्वा शान्त्या देहं त्यक्त्वा वैकुण्ठं प्राप्त इति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् श्रद्धया श्रवणपठनाभ्यां इह परत्र सुखं, देवसन्निधिं च लभते।
Adhyaya 16
अगस्त्यतीर्थमहिमा तथा कक्षीवान्-स्वनय-कथा (Glory of Agastya Tīrtha and the Kakṣīvān–Svanaya Narrative)
सूतो हनूमतः कुण्डे स्नानं कृत्वा तीर्थयात्राक्रमं वर्णयति, ततः कुम्भयोनिना (अगस्त्येन) प्रतिष्ठापितं अगस्त्यतीर्थं प्रशंसति। पुरा मेरु-विन्ध्ययोः संघर्षे विन्ध्यस्य अतिविस्तारः लोकधारणां बाधते; तदा शिवोपदेशेन अगस्त्यः विन्ध्यं निगृह्य सम्यक् स्थितिं स्थापयति। पश्चात् गन्धमादनप्रदेशे मुनिः स्वनाम्ना परमपुण्यं तीर्थं संस्थापयामास। तत्र स्नानपानयोः महत् फलम् उक्तम्—पुनर्जन्मनिवृत्तिः, ऐहिकसिद्धिः, मोक्षोपयोगि फलप्राप्तिश्च; त्रिकालेऽपि असदृशं तीर्थमिति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं दृष्टान्तकथा प्रवर्तते—दीर्घतमसः पुत्रः कक्षीवान् उदङ्काचार्यसमीपे वेदाध्ययनं समाप्य, अगस्त्यतीर्थे त्रिवर्षनियमवासं कर्तुं उपदिश्यते; तस्य तपोनियमेन चतुर्दन्तगजस्य प्रादुर्भावो वाहनरूपेण प्रतिज्ञायते। स्वनयनृपस्य कन्या चतुर्दन्तगजागतेनैव विवाहं करिष्यामीति व्रतं कृतवती; कक्षीवानः नियमपालनेन तत् लक्षणं सिद्धं भवति, धर्म्यः विवाहश्च संपद्यते। सुदर्शनदूतद्वारा दीर्घतमसः समीपे औपचारिकानुमतिः याच्यते; स अनुमन्य तीर्थं गच्छति, विवाहानुज्ञा-व्रतपालन-तीर्थनियमाचाराणां धर्ममर्यादा दृढीकृत्य कथां समापयति।
Adhyaya 17
कक्षीवद्विवाहः — Kakṣīvān’s Marriage at Agastya-tīrtha (Rituals, Gifts, and Phalaśruti)
अध्यायेऽस्मिन् सेतुखण्डप्रदेशेऽगस्त्यतीर्थे कक्षीवतो विवाहवृत्तान्तः कथ्यते। सूतः वर्णयति—गुरोर्निदेशेन विवाहोपायं मृगयमाणः कक्षीवान् तं तीर्थं जगाम। तत्र नदीतीरे दीर्घतमसऋषिं पुत्रेण सह दृष्ट्वा स्वनयः राजा सादरं प्रणनाम; उडङ्कोऽपि शिष्यैः सह रामसेतु–धनुष्कोटौ स्नातुं समागत्य यज्ञकर्मणि प्राधान्येन स्थितः। अतिथिसत्कारविधयः—अभिवादनं, आशीर्वादः, अर्घ्यप्रदानं—सम्यगनुष्ठिताः; शुभमुहूर्ते विवाहः निश्चितः, राजभवनात् कन्याया आनयनव्यवस्था च कृता। ततः सार्वजनिकैर्मङ्गलाचारैः वरयात्रा, नीराजनं, वरमालाविधानं, अग्निस्थापनं, लाजाहोमादिकर्माणि, उडङ्कस्य निरीक्षणे पाणिग्रहणं च सम्पन्नम्। अनन्तरं राजा ब्राह्मणानां महाभोज्यदानं कृत्वा कन्यायै बहु स्त्रीधनं दत्तवान्। ऋषयः वेदारण्याश्रमं प्रतिजग्मुः, राजा च स्वपुरीं प्रत्यावर्तत। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् प्राचीनं वेदाधिष्ठितं आख्यानं श्रुत्वा वा पठित्वा वा कल्याणं वर्धते, क्लेशदारिद्र्यादि च प्रशाम्यति।
Adhyaya 18
रामतीर्थ-रघुनाथसरः-माहात्म्य तथा धर्मपुत्रप्रायश्चित्तवर्णनम् (Rāma-tīrtha and Raghunātha-saras Māhātmya; Yudhiṣṭhira’s Expiation Narrative)
अध्यायः कुम्भसम्भवतीर्थस्नानात् आरभ्य रामकुण्डगमनं वर्णयति, यत्र स्नानेन पापनाशः कथ्यते। ततः रघुनाथसरसः पापहरणत्वं स्तूयते—वेदविद्भ्यः अल्पदानमपि बहुगुणं फलति, तथा स्वाध्याय-जपौ विशेषफलप्रदौ भवतः। सूतोऽत्र सुतीक्ष्णमहर्षेः पावनां कथां प्रवर्तयति—अगस्त्यशिष्यः स रामपादभक्तः रामचन्द्रसरस्तटे घोरं तपः करोति, षडक्षरराममन्त्रं निरन्तरं जपन् रामस्य नामधेयानि कर्माणि च नमस्कारस्तोत्रेण स्तुवन्। तीर्थसेवया दीर्घाभ्यासेन च तस्य भक्तिः स्थिरा शुद्धा च भवति; अद्वैतबोधः, योगसिद्धयः च गौणफलरूपेण वर्ण्यन्ते। अनन्तरं तीर्थस्य मोक्षप्रदत्वं विस्तरेणोच्यते—रामः प्राणिनां हिताय तटे महालिङ्गं प्रतिष्ठापयति; तस्य दर्शन-स्नानयोः कैवल्यपर्यवसानं कथ्यते। ततः धर्मपुत्रस्य (युधिष्ठिरस्य) अनृतदोषजन्यपापविमोचनं वर्ण्यते; ऋषयः कारणं पृच्छन्ति, सूतः द्रोणवधप्रसङ्गे ‘अश्वत्थामा’ इति युक्तिवचनात् जातं भारं स्मारयति। अशरीरवाणी प्रायश्चित्तं विना राज्यं मा कुर्याः इति चेतयति; व्यासः आगत्य दक्षिणसमुद्रे रामसेतुमाश्रित्य प्रायश्चित्तविधानं निर्दिशति। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् श्रवण-पठनं कैलासप्राप्तिं, पुनर्जन्मविमुक्तिं च ददाति।
Adhyaya 19
श्रीलक्ष्मणतीर्थ-माहात्म्य एवं बलभद्र-ब्रह्महत्या-शोधन (Lakṣmaṇa-tīrtha Māhātmya and Balabhadra’s Expiation Narrative)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः श्रीलक्ष्मणतीर्थस्य स्नान-माहात्म्यं वर्णयति। तत्र स्नानं पापहरं, दारिद्र्य-निवारकं, आयुः-विद्या-प्रजावर्धकं च; तटस्थं मन्त्रजपः शास्त्र-प्रवीणतां ददाति। लक्ष्मणेन महालिङ्गस्य प्रतिष्ठा कृताऽस्ति—लक्ष्मणेश्वर-नाम्ना—येन जल-लिङ्गयोः संयुक्तं पुण्य-क्षेत्रं प्रवर्तते। ततः ऋषयः पृच्छन्ति—बलभद्रस्य ब्रह्महत्याकथं जाताऽस्य च शोधनं कथम्। सूतः कथयति—कुरुक्षेत्र-युद्धे तटस्थो भूत्वा तीर्थयात्रा-व्याजेन स बहूनि तीर्थानि सेवितवान्; नैमिषारण्ये च उच्चासने स्थितं सूतं नोत्थितं न नमस्कृतं च दृष्ट्वा क्रुद्धः कुश-शस्त्रेण तं जघान। ऋषयः तदा ब्रह्मवधं महापातकं घोषितवन्तः, लोकसङ्ग्रहाय प्रायश्चित्तं कर्तुं चादेशं दत्तवन्तः; यज्ञ-दूषकं बल्वलं दैत्यं हन्तुं याचितवन्तः। बलभद्रः बल्वलं निहत्य संवत्सर-पर्यन्तं तीर्थ-व्रतमाचरितवान्; तथापि कृष्णच्छाया-रूपा मलिनता तमन्वगात्, ‘पापं न पूर्णं क्षीणम्’ इति च वाणी श्रूयते। पुनरृषीन् उपगम्य रामसेतौ गन्धमादन-देशे लक्ष्मणतीर्थे स्नात्वा लक्ष्मणेश्वरं प्रणम्य शुद्धिं प्राप्नोति; देहवती वाणी पूर्ण-विशुद्धिं प्रमाणयति। अन्ते फलश्रुतिः—एकाग्रतया पठने श्रवणे वा अपुनर्भव-लक्षणं मोक्षमार्गं प्राप्नोति।
Adhyaya 20
जटातीर्थमाहात्म्य (Jatātīrtha Māhātmya: The Glory of Jatātīrtha)
अध्यायः जटातीर्थमाहात्म्यं नाम तीर्थमाहात्म्यरूपः, अन्तःशुद्ध्युपदेशप्रधानश्च। सूतः ब्राह्मणान् प्रति वदति—लक्ष्मणस्य महातीर्थात् (ब्रह्महत्याविनाशकात्) परं जटातीर्थं गच्छेत्, यतः चित्तशुद्धिः सुलभा। केवलं वेदान्तवाक्येषु वाद-वितण्डा-शास्त्रजालप्रवृत्तिः विवादप्रधानत्वात् मनः न शुद्धयति इति निन्द्यते; तस्याः स्थाने ‘लघूपाय’ इति जटातीर्थस्नानं प्रशस्यते—अन्तःकरणशुद्धये, अज्ञाननाशाय, ज्ञानोदयाय, अन्ते मोक्षाय अखण्डसच्चिदानन्दस्वरूपावबोधाय च। तीर्थस्य प्रामाण्यं कथासु प्रतिष्ठाप्यते—शम्भुना लोकहिताय प्रतिष्ठापितम्; रावणवधोत्तरं रामः तत्र जलैः स्वजटाः प्रक्षालयामास, तस्मात् ‘जटातीर्थ’ इति नामाभवत्। प्रसिद्धस्नानचक्रैः तुल्यं वा अधिकं पुण्यं कथ्यते; एकस्नानमपि फलदं इति। उपदेशदृष्टान्ते शुकः व्यासं रहस्योपायं पृच्छति—चित्तशुद्धि-ज्ञान-मुक्तिदं; व्यासः जटातीर्थमेव निर्दिशति। भृगुर्वरुणेन, दुर्वासाः, दत्तात्रेयश्च उदाहरणत्वेनोक्ताः—यज्ञ-जप-उपवासादिविना केवलस्नानेन बुद्धिशुद्धिः सिध्यतीति। अन्ते फलश्रुतिः—अस्याध्यायस्य पठन-श्रवणाभ्यां पापक्षयः, वैष्णवगतिः/पदं च लभ्यते।
Adhyaya 21
लक्ष्मीतीर्थमाहात्म्य (Laxmī-tīrtha Māhātmya) — The Glory of Lakṣmī Tīrtha
अस्मिन्नध्याये सूतः ऋषीन् प्रति तीर्थक्रमं वर्णयति, विशेषतः लक्ष्मीतर्थस्य माहात्म्यं प्रकाशयन्। प्रथमं जटातीर्थे स्नानं पापहृत्करं कथ्यते; ततः शुद्धः यात्री लक्ष्मीतर्थं गच्छेत्, यत्र संकल्पपूर्वकं स्नानं कृतं सर्वान् अभीष्टान् साधयतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं दृष्टान्तः—इन्द्रप्रस्थे स्थितो युधिष्ठिरो धर्मपुत्रः श्रीकृष्णं पृच्छति: केन धर्मेण मनुष्याः महद्राज्यं समृद्धिं च प्राप्नुवन्ति? कृष्णः गन्धमादनप्रदेशं निर्दिश्य लक्ष्मीतर्थं ऐश्वर्यहेतुतया प्रशंसति—तत्र स्नानात् धनधान्यवृद्धिः, शत्रुक्षयः, क्षात्रबलवर्धनं, पापनाशः, रोगशमनं च भवति। युधिष्ठिरः मासपर्यन्तं नियमैः पुनःपुनः स्नात्वा ब्राह्मणेभ्यो महादानं दत्त्वा राजसूयार्हतां प्राप्नोति। पुनः कृष्णः उपदिशति—राजसूयस्य पूर्वं दिग्विजयो बल्यादानसंग्रहश्च आवश्यकः। पाण्डवाः दिग्विजयं कृत्वा विपुलं धनं समाहृत्य निवर्तन्ते; ततः युधिष्ठिरः महादानसमेतं राजसूयं निर्वर्तयति। उपसंहारे सर्वं फलप्राप्तिं लक्ष्मीतर्थमाहात्म्येनैव कारणीकृत्य फलश्रुतिः कथ्यते—अस्य पाठश्रवणाभ्यां दुष्टस्वप्ननाशः, अभीष्टसिद्धिः, इह समृद्धिः, अन्ते च भोगानन्तरं मोक्षप्राप्तिश्च।
Adhyaya 22
अग्नितीर्थमहात्म्य (Agnitīrtha Māhātmya: The Glory and Origin of Agni Tīrtha)
अध्याय आरभ्यते यत्र श्रीसूतः लक्ष्मितीर्थात् यात्रिकान् अग्नितीर्थं प्रति नयति, तदतीव पुण्यप्रदं महापातकनाशकं भक्त्या सेव्यमिति च प्रतिपादयति। ऋषयः तस्योत्पत्तिं देशं विशेषशक्तिं च पृच्छन्ति। सूतः रामकथामन्तरङ्गं निवेदयति—रावणवधात् परं विभीषणं लङ्कायां प्रतिष्ठाप्य रामः सीतालक्ष्मणैः सह सेतुमार्गेण देवर्षिपितृवानरैः परिवृतः प्रयाति। लक्ष्मितीर्थे बहुसाक्षिसमक्षं सीताशुद्ध्यर्थं अग्निं आवाहयति; अग्निः सलिलात् प्रादुर्भूय सीतायाः पतिव्रतधर्मं प्रशंसति, सीतां विष्णोः नित्यां दिव्यां सहधर्मचारिणीं सर्वावतारेषु इति तत्त्वतः प्रकाशयति। यत्राग्निः जलात् उदतिष्ठत् तत् स्थानम् ‘अग्नितीर्थम्’ इति प्रसिद्धं भवति। ततः तीर्थयात्राविधानं निर्दिश्यते—भक्त्या स्नानं, उपवासः, विद्वद्ब्राह्मणपूजनं, वस्त्रधनभूमिदानं तथा अलङ्कृतकन्यादानं च; एतेन पापनाशो विष्णुसायुज्यफलप्राप्तिश्च कथ्यते। अनन्तरं दृष्टान्तः—वणिजपुत्रः दुष्पण्यः पुनःपुनः शिशुघातं कृत्वा निर्वासितः, ऋषिशापं प्राप्य जलमरणेन मृतः, दीर्घकालं पिशाचत्वं भुङ्क्ते; करुणा-प्रायश्चित्तमार्गेण (अगस्त्य-सुतीक्ष्णादीनां प्रसङ्गेन) अग्नितीर्थसेवया शुद्धिः पुनरुद्धारश्च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 23
चक्रतीर्थमाहात्म्य (Glory of Chakratīrtha): Sudarśana’s Protection and Savitṛ’s Restoration
अध्यायेऽस्मिन् सूतः तीर्थयात्राक्रमं वर्णयति। अग्नितीर्थे स्नात्वा—यत् सर्वपातकनाशनम्—शुद्धः यात्री चक्रतीर्थं गच्छेत्। चक्रतीर्थे यथाभिलषितसंकल्पेन स्नानं कृत्वा तत्तत्फलं लभ्यते इति, धर्मयुक्ते तीर्थसेवायां कामसिद्धेः स्थानत्वं प्रतिपाद्यते। तस्य तीर्थस्य माहात्म्यं पूर्ववृत्तान्तेन प्रतिष्ठाप्यते—गन्धमादने अहिर्बुध्न्यऋषिः तपः करोति, तं घोरराक्षसाः तपोविघ्नार्थं पीडयन्ति। तदा सुदर्शनं प्रादुर्भूय विघ्नकर्तॄन् निहत्य, भक्तप्रार्थनानुग्रहार्थं तत्र नित्यं निवसतीति कथ्यते; अत एव चक्रतीर्थनाम, तत्र राक्षसादिदोषोत्पत्तिर्न भवतीति च। अपरः प्रसङ्गः सावित्रस्य ‘छिन्नपाणि’ इति नाम्नः कारणं दर्शयति। दैत्यपीडिताः देवाः बृहस्पतिं पृच्छन्ति, ब्रह्माणं च शरणं यान्ति; स ब्रह्मा गन्धमादने माहेश्वरमहायज्ञं विधत्ते, सुदर्शनानुग्रहेण रक्षितम्। ऋत्विजां (होतृ-अध्वर्यु-आदि) नियोगो विस्तरेण निर्दिश्यते। प्राशित्रभागवितरणकाले सावित्रस्य हस्तौ स्पर्शमात्रेण छिद्येते; संकटे अष्टावक्रः तं मुनितीर्थ-चक्रतीर्थे स्नानं कर्तुं वदति। स्नात्वा सविता सुवर्णहस्तौ प्राप्नोति, तीर्थस्य पुनर्स्थापनशक्तिः प्रकाश्यते। श्रवणपठनफलश्रुतौ देहपूर्णताप्राप्तिः, इष्टसिद्धिः, मोक्षकामिनां मुक्तिश्च प्रतिज्ञायते।
Adhyaya 24
शिवतीर्थमाहात्म्ये कालभैरवब्रह्महत्याशमनवृत्तान्तः (Śivatīrtha Māhātmya: The Kālabhairava Narrative of Brahmahatyā Pacification)
अध्यायेऽस्मिन् तीर्थयात्राविधिः प्रतिपाद्यते—चक्रतीर्थे स्नात्वा शिवतीर्थं गन्तव्यम्; तत्रावगाहनमात्रेण महापातकसञ्चयः क्षीयते इति। कालभैरवस्य ब्रह्महत्यादोषः कथं जात इति पृष्टे सूतः पूर्वं ब्रह्मविष्ण्वोः जगत्कर्तृत्वविषये विवादं वर्णयति। वेदाः तयोर्मध्ये परं प्रभुं सूचयन्ति, प्रणवः (ॐ) च शिवस्य परत्वं तथा गुणव्यवस्थां प्रकाशयति—रजसा ब्रह्मा सृष्टिकर्ता, सत्त्वेन विष्णुः पालनकर्ता, तमसा रुद्रः संहर्ता इति। ब्रह्मा मोहाविष्टः पञ्चमं ज्वलन्तं शिरः प्रादुर्भावयति; तदा शिवः कालभैरवं नियोजयति, स च तत् शिरः छित्त्वा ब्रह्महत्यारूपां मलिनतां प्राप्नोति, या व्यक्तरूपेण भैरवमनुगच्छति। शिवः शुद्ध्यर्थं व्रतमार्गं निर्दिशति—कपालपात्रधारी भिक्षुरिव विचरन्, वाराणसीं प्रविश्य दोषं लघुं कृत्वा, अन्ते दक्षिणसमुद्रसमीपे गन्धमादननिकटे शिवतीर्थे स्नात्वा शेषदोषं नाशयेत्। अवगाहनानन्तरं शिवः पूर्णशुद्धिं प्रतिपाद्य भैरवं काश्यां कपालस्थापनाय आज्ञापयति; तेन कपालतिथिर्थस्य प्रादुर्भावः। अन्ते फलश्रुतिः—अस्य माहात्म्यस्य पाठश्रवणाभ्यां दुःखनिवृत्तिः, महादोषक्षयश्च भवतीति।
Adhyaya 25
Śaṅkhatīrtha Māhātmya (शंखतीर्थमाहात्म्य) — Purification from Kṛtaghnatā (Ingratitude)
सूत उवाच—गन्धमादनपर्वते स्थितस्य शङ्खतीर्थस्य माहात्म्यं परमं पुण्यप्रदम्। तत्र स्नानमात्रेणापि महापापानि विलीयन्ते, विशेषतः कृतघ्नता—मातृपितृगुरुषु कृतद्रोहादिजनिता दोषराशिः—शुद्धिं यातीति प्रतिपाद्यते। अथेतिहासः—वात्सनाभो नाम महर्षिः दीर्घकालं निश्चलदेहः तपः करोति; शनैः वल्मीकच्छन्नोऽपि स स्थिरतपसा न विचलति। तदा प्रदेशे सप्तदिनानि निरन्तरं घोरवृष्टिवातः प्रववौ; धर्मः करुणया तस्य धैर्यं दृष्ट्वा महिषरूपं धृत्वा वृष्टेः प्रहारात् तं रक्षति। वृष्टेः शमने वात्सनाभः महिषं दृष्ट्वा तस्य धर्मवत् आचरणं चिन्तयति, पुनस्तपसि प्रवर्तते; किन्तु चित्तं व्याकुलं भवति। स कारणं परीक्ष्य महिषरक्षकस्य सत्कारं न कृतवानिति कृतघ्नतां मन्यते, प्रायश्चित्तार्थं देहत्यागं कर्तुमिच्छति। तदा धर्मः स्वस्वरूपेण प्रादुर्भूय तं निवार्य, अहिंसकं प्रायश्चित्तं निर्दिशति—शङ्खतीर्थे स्नानम्। वात्सनाभः स्नात्वा मनःशुद्धिं प्राप्य ब्रह्मभावं गच्छतीति; अन्ते तीर्थस्य प्रभावः तथा अध्यायश्रवणपठनयोः मोक्षोपयोगी फलश्रुतिश्च कथ्यते।
Adhyaya 26
Tīrthatraya-Āvāhana and Jñāna-Upadeśa (यमुनागङ्गागयातीर्थत्रयप्रादुर्भावः)
अस्मिन्नध्याये सूतः तीर्थयात्राक्रमं वर्णयति—शङ्खतीर्थे कृतकर्मानन्तरं यमुनां गङ्गां गयां च गन्तव्यमिति। एतानि त्रयाणि तीर्थानि लोके प्रसिद्धानि, विघ्ननिवारकानि, दुःखनाशकानि; विशेषतः अज्ञानविनाशकानि ज्ञानप्रदानीति कीर्त्यन्ते। ऋषयः पृच्छन्ति—गन्धमादनप्रदेशे कथं तानि प्रादुर्भूतानि, तथा स्नानेन राजा जानश्रुतिः कथं ज्ञानं प्राप्तवानिति। सूतो रैक्वस्य (सायुग्वाङ् इति प्रसिद्धस्य) तपस्विनः चरितं कथयति। स जन्मतः खञ्जः सन् अपि महातपस्वी; गमनासमर्थः स मन्त्रध्यानाभ्यां तीर्थत्रयमावाहयितुं निश्चिनोति। ततः पातालात् यमुना, जाह्नवी गङ्गा, गया च मानुषरूपेण प्रादुर्भूय तत्रैव स्थितिं याच्यमानाः तिष्ठन्ति; यत्र प्रादुर्भावः, तत्र यमुनातीर्थं गङ्गातीर्थं गयातीर्थं च नाम्ना प्रसिद्धं भवति। तत्र स्नानं अज्ञाननाशं ज्ञानोदयञ्च जनयतीति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं दानशीलः अतिथिपूजकः राजा जानश्रुतिः वर्ण्यते। दिव्यर्षयः हंसस्वरूपेण संवादे रैक्वस्य ब्रह्मज्ञानं राज्ञः पुण्यादपि श्रेष्ठमिति सूचयन्ति। तेन व्याकुलः राजा रैक्वं अन्विष्य धनादि समर्प्य उपदेशं याचते; रैक्वः द्रव्यपरिग्रहं नाङ्गीकरोति। अध्यायस्य निष्कर्षः—संसारे तथा पुण्यपापयोः प्रति वैराग्यमेव अद्वैतज्ञानस्य पूर्वसाधनम्; तदेव अज्ञानस्य निर्णायकनाशकं ब्रह्मभावप्रदं च।
Adhyaya 27
Kotitīrtha-māhātmya and Pilgrimage Ethics (कोटितीर्थमाहात्म्य तथा तीर्थयात्रानैतिकता)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ऋषीन् प्रति तीर्थयात्रायाः क्रमं तत्त्वं च निरूपयति। यमुनागङ्गागयासु विधिवत् स्नात्वा यात्री कोटितीर्थं गच्छेत् इति उपदिश्यते। तत् सर्वप्रसिद्धं, श्रीप्रदं, शुद्धिकरं, पापनाशनं, दुष्टस्वप्ननिवारकं, महाविघ्नप्रशमनं च इति प्रशंस्यते। तस्य नाम्नः कारणं कथ्यते—रावणवधोत्तरं रामः ब्रह्महत्यादोषमोक्षार्थं गन्धमादनपर्वते रामनाथलिङ्गं प्रतिष्ठापयामास। अभिषेकाय जलाभावे धनुषः ‘कोट्या’ भूमिं विदार्य जाह्नवीं स्मरन् गङ्गां प्रादुर्भावयामास; तेन तत्स्थानं कोटितीर्थमिति प्रसिद्धम्। अत्र स्नानं बहुजन्मार्जितं पापसमूहं अपि विलापयति; अन्यत्र स्नानं तु गाढदुष्कृतं नाशयितुं न शक्नोतीति क्रमशुद्धेः पराकाष्ठा इव वर्ण्यते। ऋषयः पृच्छन्ति—यदि कोटितीर्थं पर्याप्तं, किमर्थं अन्यतीर्थस्नानम्? सूतः प्रत्याह—मार्गे ये तीर्थदेवालयाः सन्ति तान् उपेक्ष्य गमनं ‘तीर्थातिक्रमदोषः’; अतः मध्यस्नानानि नियतानि, कोटितीर्थं तु शेषमलापहं। उदाहरणे रामः ब्रह्महत्यामुक्तोऽयोध्यां प्रत्यागच्छति; कृष्णोऽपि नारदोपदेशात् लोकशिक्षार्थं कंसवधसम्बद्धं लोकप्रसिद्धं दोषं शमयितुं कोटितीर्थे स्नात्वा मथुरां प्रतिनिवर्तते। फलश्रुतौ अस्याध्यायस्य श्रवणपाठाभ्यां ब्रह्महत्यादिपापविमोचनं कथ्यते।
Adhyaya 28
साध्यामृततीर्थमाहात्म्यं तथा पुरूरवोर्वशी-वियोगशापमोक्षणम् (The Glory of Sādhyāmṛta Tīrtha and the Curse-Release of Purūravas and Urvaśī)
अध्याये सूतः प्रथमं कोटितीर्थस्य वर्णनं कृत्वा गन्धमादनस्थितं महातीर्थं साध्यामृतं प्रति मनो नयति। तत्र स्नानं तपोब्रह्मचर्ययज्ञदानादिभ्यः श्रेष्ठं, तज्जलस्पर्शमात्रेण देहगतं पापं क्षणादेव नश्यतीति फलश्रुतयः कथ्यन्ते। तत्र प्रायश्चित्तस्नाताः विष्णुलोके पूज्यन्ते, महाकर्मबद्धा अपि घोरनरकान् न प्राप्नुवन्तीति च प्रतिपाद्यते। अनन्तरं दृष्टान्तः—राजा पुरूरवाः अप्सरसा उर्वश्या सह नियमान् कृत्वा रमते; नग्नदर्शनं, उच्छिष्टभोजनं, द्वयोर्मेषशिश्वोः रक्षणं च निषिद्धम्। गन्धर्वैः मेषशिशू हृतौ, पुरूरवाः रक्षणाय निर्गतः; विद्युत्प्रकाशे स नग्नः दृश्यते, ततो उर्वशी विरम्य गच्छति। पश्चादिन्द्रसभायां नृत्यन्त्यां उर्वश्यां उभौ हसतः; तेन तुम्बुरुणा शापः—तत्क्षणवियोगः। पुरूरवाः इन्द्रं शरणं याचते; इन्द्रः साध्यामृततीर्थयात्रां निर्दिशति—देवसिद्धयोगिमुनिसेवितं, भुक्तिमुक्तिप्रदं, शापनिवारकं च। तत्र स्नात्वा शापात् मुक्तः स उर्वश्याः सह पुनर्मिलित्वा अमरावतीं प्रतिनिवर्तते। अन्ते फलश्रुतिः—काम्यस्नानेन इष्टसिद्धिः स्वर्गश्च, निष्कामस्नानेन मोक्षः; अस्याध्यायस्य पाठश्रवणाभ्यां वैकुण्ठगतिर्लभ्यते।
Adhyaya 29
Sarvatīrtha-Māhātmya (मानसतीर्थ / सर्वतीर्थ माहात्म्य) — The Glory of the ‘All-Tīrthas’ Bath
अध्याय आरभ्यते—सूतेन कथ्यते यत् नियमवान् यात्री पूर्वं मोक्षप्रदतीर्थे स्नात्वा ततः ‘सर्वतीर्थ’ नाम परमपुण्यस्थाने गच्छेत्, यत्र स्नानमात्रेण महापापान्यपि नश्यन्ति। तत्र स्नातस्य समीपे पापराशयः कम्पन्ते इव; दीर्घवेदपाठैः, महायज्ञैः, देवपूजया, पवित्रतिथ्युपवासैः, मन्त्रजपैश्च यत् फलम्, तत् सर्वं तत्र निमज्जनेन लभ्यते इति प्रतिपाद्यते। ऋषयः ‘सर्वतीर्थ’ इति नाम कथं जातम् इति पृच्छन्ति। सूतः भृगुवंशीयस्य तपस्विनः सुचरितायाः कथां वदति—स अन्धः वृद्धश्च, सर्वतीर्थयात्रां कर्तुं न शक्तः। तस्मात् दक्षिणसमुद्रसमीपे गन्धमादनपर्वते शिवं प्रति घोरं तपः अकरोत्—त्रिकालपूजा, अतिथिसत्कारः, ऋतुतपः, भस्मधारणं, रुद्राक्षधारणं, दीर्घकालीनं संयमश्च। प्रसन्नः शिवः साक्षात् प्रादुर्भूय तस्मै दृष्टिं ददौ, वरं च याचितुम् आज्ञापयत्। सुचरितः अवदत्—‘सर्वेषां तीर्थानां स्नानफलम् अहं यात्रां विना प्राप्नुयाम्’ इति। शिवः उवाच—रामसेतुना पाविते तस्मिन्नेव देशे सर्वतीर्थानि आवाहयिष्यामि; अतः स स्थानः ‘सर्वतीर्थ’ इति, ‘मानसतीर्थ’ इति च ख्यातो भविष्यति, धर्मार्थकाममोक्षप्रदः। सुचरितः स्नात्वा तत्क्षणात् तरुणत्वं प्राप, तत्रैव निवसन् शिवस्मरणपूर्वकं नित्यस्नानं कुर्यात्, दूरयात्रां च परित्यजेत् इति उपदिष्टः। अन्ते स शिवलोकं प्राप; अस्याख्यानस्य पाठश्रवणयोः पापक्षयः इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 30
धनुष्कोटि-तीर्थमाहात्म्य (Dhanuskoṭi Tīrtha-Māhātmya)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः नैमिषारण्ये ऋषीन् प्रति धनुष्कोटि-तीर्थस्य माहात्म्यं निवेदयति। नियतविधिना तत्र स्नानं, तथा तस्य स्मरणं, कथनं, स्तवनं च महापातकानामपि शोधनं भवतीति प्रतिपाद्यते। ततः अष्टाविंशतिनरकाणां परिगणना क्रियते, येषु पापिनः पतन्ति; किन्तु धनुष्कोटौ स्नाताः, तद्गुणान् कीर्तयन्तो वा, तान् दण्डस्थानान् न प्राप्नुवन्तीति पुनःपुनः प्रतिज्ञायते। चौर्यं, विश्वासघातः, हिंसा, वेदविरुद्धाचारः, कामदोषः, अधिकारदुरुपयोगः, यज्ञविधिभङ्गश्च—एतेषां कर्मणां फलरूपेण नरकविशेषाः निर्दिश्यन्ते; तथापि धनुष्कोटिस्नानात् तादृशः पतनभयः निवर्तते इति निबद्धं वचनम्। अनन्तरं फलश्रुतौ तत्रावगाहनं महादानयागैः, अश्वमेधादिभिः, तुल्यं कथ्यते; आत्मज्ञानं, चतुर्विधमुक्त्यभिधानं च लभ्यते इति च। अन्ते नामनिर्वचनं—रावणवधोत्तरं विभीषणस्य राज्याभिषेके कृते, स सेतुविषये रामं प्रार्थयते; रामस्य धनुषा कृतचिह्नेन/कर्मणा देशः पवित्रो भूत्वा ‘धनुष्कोटि’ इति प्रसिद्धिं याति। सेतौ त्रयाणां दिव्यस्थानानां मध्ये अस्य स्थानस्य महिमा स्थापित्य, भुक्तिमुक्तिप्रदं सर्वपापप्रशमनं तीर्थमिति अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 31
Aśvatthāmā’s Night Assault (Suptamāraṇa) and Prescribed Expiation (Prāyaścitta)
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण धर्मतत्त्वविचारः प्रवर्तते। ऋषयः पृच्छन्ति—अश्वत्थामा कथं सुप्तमारणं कृतवान्, तज्जनितं पापं कथं च विमुक्तवान्; धनुष्कोटिमात्रे तीर्थस्नानेन शुद्ध्युपदेशस्यापि प्रसङ्गः कथ्यते। दुर्योधनपतनानन्तरं अश्वत्थामा कृपः कृतवर्मा च जलसमीपे वनं प्रविशन्ति। तत्र सुप्तकाकान् पक्षिणा हतांश्च दृष्ट्वा अश्वत्थामा रात्रौ शिबिरवधस्योपायं मन्यते। कृपस्य नैतिकविरोधेऽपि स महादेवं समाराध्य शुद्धखड्गं लभते, सुप्तशिबिरं प्रविश्य धृष्टद्युम्नादीन् जहाति; द्वाररक्षणे कृपकृतवर्माणौ स्थितौ। ततः तपस्विभिः स घोरदोषेण निन्दितः, प्रायश्चित्तार्थं व्यासं शरणं गच्छति। व्यासः सुप्तमारणदोषशुद्धये मासपर्यन्तं निरन्तरस्नानव्रतं निर्दिशति। अन्ते फलश्रुतिः—यः श्रद्धया पठति शृणोति वा, स पापैः प्रमुच्यते शिवलोके मानं च प्राप्नोति।
Adhyaya 32
धनुष्कोटि-माहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya: The Glory of Dhanuṣkoṭi)
सूतः नैमिषारण्ये मुनिभ्यः धनुष्कोटेः वैभवं कथयति। सोमवंशीयो नन्दो नाम राजा राज्यं पुत्राय धर्मगुप्ताय न्यस्य तपोवनं प्रविवेश। धर्मगुप्तो धर्मेण राज्यं पालयन् बहूनि यज्ञान् अकरोत्, ब्राह्मणान् पोषयामास, प्रजासु च शान्तिः सुव्यवस्था च बभूव। एकदा भीषणकानने मृगयां कृत्वा रात्रौ सञ्जाते सायाह्निकं विधाय गायत्रीं जजाप। तस्मिन्नेव वृक्षे सिंहभीतः ऋक्षः आरूढः। ऋक्षः रात्रौ परस्पररक्षणाय धर्मसन्धिं चकार। ऋक्षे सुप्ते सिंहः विश्वासघातं प्रेरयामास; ऋक्षः तं निन्दन् अवदत्—विश्वासघातः सर्वपापेभ्योऽपि गुरुतरः। पश्चात् सिंहवचनात् राजा सुप्तं ऋक्षं पातयामास; स पुण्यबलात् जीवितः, भृगुवंशीयो ध्यनकाष्ठो नाम ऋषिः ऋक्षरूपेण स्वं प्रकाश्य निर्दोषसुप्तहिंसायै राजानं उन्मादशापेन शशाप। सिंहश्च भद्रनामकः कुबेरसचिवो यक्षः, गौतमशापात् सिंहत्वं प्राप्तः इति प्रकटितः; ध्यनकाष्ठसंवादेन स शापात् विमुक्तः। उन्मत्तं धर्मगुप्तं मन्त्रिणो नन्दस्य समीपं निन्युः; नन्दः जैमिनिं पप्रच्छ। जैमिनिः सेतुसमीपे दक्षिणसमुद्रतीरे धनुष्कोटितीर्थे स्नानं रमानाथेश्वरपूजनं च परमपावनं निर्दिश्य, महापातकदोषानपि शमयितुं समर्थम् इत्याह। तत्र नियमेन स्नात्वा पूजयित्वा च धर्मगुप्तस्य उन्मादः सद्यः प्रशाम्यत्; स दानभूमिदानादीनि कृत्वा पुनर्धर्मेण राज्यं चकार। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् आख्यानश्रवणमपि पावनम्; स्नानपूर्वं “धनुष्कोटि” इति त्रिवारं जपन् महत्फलं लभते।
Adhyaya 33
धनुष्कोटि-माहात्म्यं (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Expiation through the Dhanuṣkoṭi Tīrtha
अस्मिन्नध्याये सूतः ऋषिभिः प्रेरितः सेतुप्रदेशे स्थितस्य धनुष्कोटितीर्थस्य गूढं अद्भुतं च वैभवं वर्णयति। रैभ्यनाम्नः श्रौतविदुषः पुत्रौ अर्वावसुः परावसुः च राज्ञः बृहद्द्युम्नस्य दीर्घसत्त्रयज्ञे निर्दोषया विधिना साहाय्यं कुर्वन्ति। तदा परावसुः रात्रौ वनं प्रतिनिवर्तमानेन मृगभ्रान्त्या पितरं हत्वा महापातकसदृशं दोषं प्राप्नोति। दोषपरिहारार्थं भ्रातरौ उत्तरदायित्वं विनियच्छतः—ज्येष्ठस्य यज्ञकर्मणि स्थित्यर्थं कनिष्ठः अर्वावसुः दीर्घं व्रतं स्वीकृत्य प्रायश्चित्तं वहति। तथापि समाजराजप्रतिक्रियया स निरपराधोऽपि बहिष्कृतः; ततः स घोरं तपः कृत्वा देवान् साक्षात्करोति। देवाः धनुष्कोटौ स्नानमेव विशेषप्रायश्चित्तं निर्दिशन्ति—यत् पञ्चमहापातकादीन् अपि नाशयति, ऐहिकं कल्याणं मोक्षफलञ्च ददाति। परावसुः नियतसंकल्पेन तत्र स्नात्वा अशरीरवाचं शृणोति—दोषो नष्ट इति; ततः मेलापः भवति। फलश्रुतौ च पठने श्रवणे च तत्र स्नानेन महादुःखदोषोपशमनं कथ्यते।
Adhyaya 34
धनुष्कोटिप्रशंसनम् (Praise of Rāma-dhanus-koṭi) — Sṛgāla–Vānara Saṃvāda and the Expiatory Bath
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ‘इतिहास’रूपेण दक्षिणसमुद्रे स्थितं श्रीरामधनुष्कोटि-तीर्थं प्रशंसति। श्मशानप्रदेशे जातिस्मरौ सृगाल-वाणरौ पूर्वं मानुषौ सखायौ बभूवतुः। वाणरः सृगालस्य हीनाहार-दैन्यं पृच्छति; सृगालः कथयति—पूर्वजन्मनि स वेदशर्मा नाम विद्वान् ब्राह्मणः सन् ब्राह्मणाय प्रतिश्रुतं दानं न दत्तवान्। प्रतिश्रुत्याप्रदानदोषात् पुण्यनाशः, सत्यभङ्गस्य महापातकत्वं च प्रदर्श्यते। अनन्तरं सृगालः वाणरस्य कारणं पृच्छति; वाणरः निवेदयति—पूर्वं वेदनाथो नाम ब्राह्मणः सन् ब्राह्मणगृहात् शाकादीनि चोरितवान्। ब्रह्मस्वहरणं परमं दारुणं पापं, नरकानुभवात् पशुयोनिप्राप्तिश्च इति प्रतिपाद्यते। मोक्षार्थं तौ भस्मलिप्तं त्रिपुण्ड्र-रुद्राक्षधारिणं सिद्धं सिन्धुद्वीपं मुनिं शरणं गच्छतः। स तयोः पूर्ववृत्तान्तं सत्यं कृत्वा दक्षिणसमुद्रे श्रीरामधनुष्कोटौ स्नानं शुद्ध्युपायं निर्दिशति। तीर्थमहिम्नः प्रमाणाय स सुमतिं यज्ञदेवपुत्रं कथयति—स दुर्जनसङ्गात् चौर्य-मद्यपानादिषु प्रवृत्तः, ब्रह्महत्यामपि कृत्वा ब्रह्महत्यारूपया देव्या अनुधावितः। तत्र दुर्वासाः आगत्य वदति—श्रीरामधनुष्कोटिस्नानेन शीघ्रं महापापानामपि विमोचनं भवति। एवमेतदध्यायः प्रतिज्ञापालनं, अचौर्यं, ऋषिवचनप्रामाण्यं, तीर्थस्नानप्रायश्चित्तं च एकत्र उपदिशति।
Adhyaya 35
धनुष्कोटिस्नानमाहात्म्यं — The Māhātmya of Bathing at Dhanuṣkoṭi
अस्मिन्नध्याये तीर्थसेवया प्रायश्चित्तस्य तात्त्विकः संवादः प्रवर्तते। यज्ञदेवो दुर्वाससं पृच्छति—दुर्विनीतो नाम ब्राह्मणः मोहकामाभ्यां मातृसीमोल्लङ्घनरूपं महापातकं कृत्वा कथं शुद्धिमवाप? दुर्वासा तस्य वृत्तान्तं कथयति—पाण्ड्यदेशीयः स दुर्भिक्षेण गोकर्णं गतः, ततः पतितः, पश्चात्तापेन मुनिसमीपं शरणं ययौ; केचित् तं निराकुर्वन्ति, व्यासस्तु दयालुः समुपदिशति। व्यासेन देशकालविशिष्टं व्रतं निर्दिष्टम्—मातृसहितो रामसेतुं धनुष्कोटिं गच्छेत्, माघमासे सूर्ये मकरस्थे संयमं धारयेत्, अहिंसां वैरत्यागं च कुर्यात्, मासपर्यन्तं निरन्तरं स्नानं कृत्वा उपवासं चरेत्। तेन पुत्रमातृयोः शुद्धिः सिद्धा। ततः व्यासः गृहस्थधर्मप्रवेशाय नीतिशिक्षां विस्तरेण ददाति—अहिंसा, सन्ध्यादिनित्यकर्म, इन्द्रियनिग्रहः, अतिथिगुरुवृद्धपूजनम्, शास्त्राध्ययनम्, शिवविष्णुभक्तिः, मन्त्रजपः, दानं, शौचाचारश्च। अन्यस्मिन् प्रकरणे सिन्धुद्वीपः कथयति—यज्ञदेवः स्वपुत्रं ब्रह्महत्यादिपापमोचनाय धनुष्कोटिं नीतवान्; तत्र अशरीरिणी वाक् मुक्तिं प्रमाणयति। अन्ते फलश्रुतिः—अस्याध्यायस्य श्रवणपाठयोः धनुष्कोटिस्नानफलप्राप्तिः, शीघ्रं च योगिसङ्घैरपि दुर्लभं कैवल्यसदृशं पदमिति।
Adhyaya 36
धनुष्कोटि-माहात्म्यम् (Dhanushkoti Māhātmya: Bathing Merit and Mahālaya Śrāddha)
अध्यायेऽस्मिन् सूत-मुनिसंवादरूपेण धर्मोपदेशः कथ्यते। दुराचारनाम्नो ब्राह्मणस्य दृष्टान्तेन ‘सङ्गधर्मः’ प्रतिपाद्यते—महापातकिनां दीर्घसंसर्गेण ब्राह्मणस्य पुण्यं क्षीयते; सहवास-भोजन-शयनादिभिः पापसाम्यं प्राप्यते इति। अनन्तरं ‘तीर्थशक्तिः’ प्रकाश्यते—रामचन्द्रस्य धनुषा सम्बद्धं धनुष्कोटितीर्थं महापातकनाशिनीति वर्ण्यते। तत्र स्नानेन सद्यः पापविमोचनं भवति, वेतालग्रस्तस्यापि बाधा निवर्तते इति कथानकं विस्तर्यते। ततः भाद्रपदकृष्णपक्षे महालयश्राद्धस्य कालविधानं, तिथिविशेषफलानि, उपेक्षायां दोषाश्च निरूप्यन्ते। यथाशक्ति वेदविदां सदाचारिणां ब्राह्मणानां भोजनदानं प्रशस्यते। अन्ते धनुष्कोटिमाहात्म्यश्रवण-ज्ञानयोः सर्वपापविनाशकं मोक्षसाधकं फलश्रुतिरूपेण निगद्यते।
Adhyaya 37
Kṣīrakuṇḍa–Kṣīrasaras Māhātmya (Origin and Merit of the Milk-Tīrtha)
अध्याये सप्तत्रिंशे मुनिसङ्घाः सूतं पृच्छन्ति—पूर्वं चक्रतीर्थसमीपे निर्दिष्टस्य क्षीरकुण्डस्य महिमा कः, उत्पत्तिश्च का इति। सूतः तं तीर्थं दक्षिणसमुद्रतीरे फुल्लग्रामे स्थितं वर्णयति, रामसेतुकर्मणा पावनं, दर्शन-स्पर्शन-ध्यान-स्तुतिपाठैः पापनाशनं मोक्षप्रदं च। ततः मुद्गलमहर्षेः कथा—स वेदविहितं यज्ञं नारायणप्रीत्यर्थं करोति। विष्णुः प्रत्यक्षं प्रादुर्भूय हविर्गृह्णाति, वरान् ददाति। मुद्गलः प्रथमं निष्कपटां अचलां भक्तिं याचते; अपरं च संसाधनाभावेऽपि द्विकालं पयोहोमं कर्तुं सामर्थ्यं प्रार्थयते। विष्णुः विश्वकर्माणं आहूय रम्यं सरः निर्मापयति, सुरभीं च नित्यं क्षीरेण पूरयितुं नियुङ्क्ते। तद् तीर्थं ‘क्षीरसरस्’ इति प्रसिद्धं भविष्यति; स्नानिनां महापातकनाशं, मुद्गलस्य च देहान्ते मोक्षं प्रतिजानाति। अन्ते कद्रू-निदानं सहितं तीर्थस्तवनं, तथा अस्याध्यायस्य श्रवण-पाठयोः क्षीरकुण्डस्नानफलप्राप्तिः इति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 38
Kadrū–Vinatā Saṃvāda, Garuḍa-Amṛtāharaṇa, and Kṣīra-kuṇḍa Praśaṃsā (कद्रू-विनता संवादः, गरुडामृताहरणम्, क्षीरकुण्डप्रशंसा)
ऋषयः सूतं पप्रच्छुः—कद्रू कथं क्षीरकुण्डे निमज्जनात् मुक्ताभवत्, विनताया दास्यबन्धनं च केन कपटेन जातम् इति। सूतः कृतयुगवृत्तान्तं कथयति—कश्यपस्य भार्ये कद्रू-विनते; विनतायाः अरुणो गरुडश्च, कद्र्वाः वासुकिप्रमुखा बहवो नागाः। उच्चैःश्रवसं दृष्ट्वा अश्वपुच्छवर्णे शर्तं कृत्वा कद्रू नागपुत्रान् पुच्छं कृष्णीकर्तुं नियुङ्क्ते; ते प्रतिषेधं कुर्वन्ति चेत् शापं ददाति, यः पश्चात् राजसूये सर्पसत्रे तेषां विनाशं सूचयति। विनता पराजिता दासी जाता; गरुडः कारणं ज्ञात्वा मातुर्मोक्षोपायं चिन्तयति। नागाः देवामृतं याचन्ते; विनता गरुडं धर्म्योपदेशेन नियच्छति—अमृतं न स्वयम् भक्षयेत्, ब्राह्मणं च न हिंस्यात्। गरुडः कश्यपं पृच्छति; शापितौ गजकूर्मौ भक्षयित्वा बलं प्राप्य, वालखिल्यान् न बाधयन् शाखां स्थानान्तरं नयति। देवान् समभ्येत्य अमृतं हृत्वा विष्णुना सह संवादं करोति; विष्णुः वरान् दत्त्वा तं स्ववाहनत्वे स्थापयति। इन्द्रः अमृतस्य प्रत्यर्पणं याचते, तदनन्तरं विनता दास्याद् विमुक्ता भवति। अन्ते क्षीरकुण्डव्रतं—त्रिरात्रोपवासः स्नानं च—प्रशस्यते; अस्य पाठश्रवणेन महादानसदृशं पुण्यं भवतीति फलश्रुतिः।
Adhyaya 39
कपितीर्थ-माहात्म्य तथा रंभा-शापमोचन (Kapitīrtha Māhātmya and Rambhā’s Release from the Curse)
अस्मिन्नध्याये द्विधा प्रवृत्तिः। प्रथमं सूतः कपितीर्थस्य उत्पत्तिं कर्मफलप्रदत्वं च वर्णयति। रावणादिदैत्यबलविजये सति गन्धमादनपर्वते वानरैः सर्वलोकहिताय तीर्थं निर्मितं; तत्र स्नात्वा ते वरान् लेभिरे। ततः श्रीरामः विशेषं वरं ददौ—कपितीर्थस्नानं गङ्गास्नान-प्रयागस्नानसदृशं, सर्वतीर्थपुण्यसमं, अग्निष्टोमादिसोमयागफलप्रदं, गायत्र्यादिमहामन्त्रजपफलसमं, गोदानादिमहादानफलसमं, वेदपारायण-देवपूजाफलसमं च भवति। देवर्षयः समागत्य तस्य तीर्थस्य अप्रतिमत्वं स्तुवन्ति; मोक्षार्थिभिः नूनं तत्र गन्तव्यमिति संक्षिप्तो विधिः। द्वितीयं ऋषिप्रश्नप्रेरितः सूतः रम्भाशापमोचनं कथयति। कुशिकवंशीयो विश्वामित्रः पूर्वं राजा, वसिष्ठस्य ब्रह्मतेजसा पराजितः, ब्राह्मण्यसिद्ध्यर्थं घोरं तपः चकार। तस्य तपोविघ्नाय देवैः रम्भा प्रेषिता; उपायं ज्ञात्वा विश्वामित्रः तां दीर्घकालं शिलारूपा भवेत्, ब्राह्मणेन मोचनीया चेति शशाप। अनन्तरं अगस्त्यशिष्यः श्वेतः राक्षस्याः पीडितः; दिव्यप्रभावेन सा शिला क्षिप्ता कपितीर्थे पतिता। तीर्थस्पर्शात् रम्भा स्वस्वरूपं प्राप्य देवैः सत्कृता स्वर्गं जगाम; कपितीर्थं पुनःपुनः प्रशंसन्ती रामनाथं शङ्करं च वन्दते। अन्ते फलश्रुतिः—अध्यायस्य श्रवणपाठाभ्यां कपितीर्थस्नानफलप्राप्तिः।
Adhyaya 40
Gayatrī–Sarasvatī Sannidhāna at Gandhamādana and the Establishment of the Twin Kuṇḍas (गायत्रीसरस्वती-सन्निधानं तथा कुण्डद्वय-माहात्म्यम्)
अध्याय आरभ्यते सूतेन मुनिभ्यः कथयता—गायत्रीसरस्वत्योः परम्परायाः श्रवणकीर्तनयोः मुक्तिदं पापहं च माहात्म्यम्। यः हृष्टचित्तः गायत्रीसरस्वतीतीर्थयोः स्नानं करोति, स गर्भवासदुःखं न पुनरनुभवति, न च पुनर्जन्म; निश्चिता तस्य मोक्षप्राप्तिः। मुनयः पृच्छन्ति—गन्धमादनपर्वते किमर्थं तयोः सन्निधानम्? तदा सूतः कारणकथां वदति—प्रजापतिः ब्रह्मा स्वदुहितरि वाचि मोहितः, सा हरिणीरूपं धृत्वा पलायते, ब्रह्मा तामनुधावति; देवाः तदनुचितं कर्म निन्दन्ति। शङ्करः व्याधरूपेण ब्रह्माणं बिभेद; तस्य देहात् महाज्योतिः समुत्पन्नं मृगशीर्षनक्षत्रं जातम्, शिवश्च तदनुगच्छन्निव खगोललक्षणेन वर्ण्यते। ततः गायत्री सरस्वती च पतिप्रतिष्ठां कामयमाने दुःखिते गन्धमादने घोरं तपः कुर्वाते—उपवासं, इन्द्रियनिग्रहं, शिवध्यानं, पञ्चाक्षरजपं च। स्नानार्थं ताभ्यां स्वनाम्ना द्वे कुण्डे/तीर्थे निर्मिते, त्रिसवनस्नानं च कृतम्। प्रसन्नः शिवः पार्वत्या सह देवगणैः सहागत्य तमःप्रशमनरक्षणादिगुणैः स्तुतः, वरं ददौ—ब्रह्मणः शिरांसि संयोज्य देहं पुनः स्थापयामास, चतुर्मुखं स्रष्टारं पुनरजीवयत्। ब्रह्मा अपराधं स्वीकृत्य पुनरनुचितकर्मणः रक्षणं याचते; शिवः प्रमादवर्जनं उपदिशति। अन्ते शिवः द्विकुण्डयोः नित्यं तारकं माहात्म्यं घोषयति—तत्र स्नानं शुद्धिदं, महापातकनाशकं, शान्तिदं, इष्टसिद्धिदं; वेदाध्ययननित्यकर्मविहीनानामपि समत्वफलप्रदम्। फलश्रुतिः—यः श्रद्धया इममध्यायं शृणोति पठति वा, स द्वयोस्तीर्थयोः स्नानफलम् अवाप्नोति।
Adhyaya 41
गायत्री-सरस्वतीतीर्थमाहात्म्य तथा कश्यपप्रायश्चित्तकथा (Glory of the Gayatrī–Sarasvatī Tīrthas and the Atonement Narrative of Kaśyapa)
अस्मिन्नध्याये सूतः गायत्री–सरस्वतीनाम्नोः युगलतीर्थयोः केन्द्रितं पावनमितिहासं वक्तुमुपक्रमते। प्रथमं परीक्षितराज्ञः प्रसिद्धवृत्तान्तः पुनरुक्तः—मृगयायां स ध्यानस्थं मुनिं मृतसर्पेण स्कन्धे निक्षिप्यापराधं चकार; तस्य पुत्रः शृङ्गी क्रुद्धः शप्तवान् यत् सप्तमेऽहनि तक्षकेण दंशितः स म्रियते। राजा रक्षणोपायान् करोति; ब्राह्मणमन्त्रिकः कश्यपः विषनिवारणाय गच्छति, तं तक्षकः मार्गे निरुध्य वटं दग्ध्वा स्वविषबलं दर्शयति; कश्यपो मन्त्रेण वटं तथा तदधिष्ठितं नरं पुनर्जीवयति। तक्षकः धनलोभेन कश्यपं निवर्तयति; अन्ते तक्षकः फलस्थकृमिरूपेण राजानं दंशित्वा हन्ति। ततः कश्यपस्य धर्मसंकटं वर्ण्यते—समर्थोऽपि लोभात् विषपीडितस्य रक्षणं न कृतवानिति लोकैर्निन्दितः स शाकल्यं मुनिं शरणं याचते। शाकल्यः कठोरं नियमं प्रतिपादयति—जानन् जीवनरक्षणं त्यक्त्वा लोभात् निवर्तते यः, स महापातकसदृशदोषभाग्, सामाजिक-याज्ञिकदण्डार्हश्च। प्रायश्चित्तार्थं स कश्यपं दक्षिणसमुद्र-सेतुप्रदेशे घण्डमादनसम्बद्धे देशे स्थितयोः गायत्री–सरस्वतीतीर्थयोः स्नानं निर्दिशति। कश्यपः नियमं कृत्वा संकल्पपूर्वकं स्नात्वा सद्यः शुद्धिं प्राप्नोति; तदा देव्यो गायत्री सरस्वती च प्रादुर्भूय तीर्थस्वरूपत्वं निवेद्य वरान् ददति, कश्यपस्य स्तुतिं शृणुतः—विद्यात्मिके वेदमातरौ इति। अन्ते एतयोस्तीर्थयोः स्नान-श्रवणादिभिः महत् पावनफलं भवतीति फलश्रुतिः कथ्यते।
Adhyaya 42
ऋणमोचन–देवतीर्थ–सुग्रीव–नल–नीलादि तीर्थमाहात्म्य (Release from Debts and the Glories of Key Setu Tīrthas)
अस्मिन्नध्याये श्रीसूतः ऋषीन् प्रति सेतुप्रदेशस्थतीर्थानां वैभवं क्रमशः कथयति। प्रथमं ऋणमोचनतीर्थस्य माहात्म्यं निरूप्य त्रिविधऋणानां—ऋषिऋणं देवऋणं पितृऋणं च—उत्पत्तिकारणानि (ब्रह्मचर्यपालनाभावः, यज्ञकर्मानुष्ठानाभावः, प्रजासन्तत्यभावश्च) दर्शयति; तत्र स्नानेन तेषां ऋणानां मोचनं भवतीति प्रतिपादयति। ततः पाण्डवसम्बद्धं महातीर्थं वर्ण्यते, यत्र प्रातःसायं स्मरणमात्रेणापि महातीर्थस्नानफलसमता, तथा तर्पणं दानं ब्राह्मणभोजनं च महापुण्यकरमिति निर्दिश्यते। अनन्तरं देवतीर्थं देवकुण्डं च परमदुर्लभप्राप्तं कथ्यते; तत्र स्नानं महावैदिककर्मफलसमं, पापनाशकं, उच्चलोकप्रदं च। द्विदिनादिषड्दिनपर्यन्तं निवासः पुनःपुनःस्नानं च विशेषफलदं प्रोक्तम्। ततः सुग्रीवतीर्थस्य माहात्म्यं—सूर्यलोकप्राप्तिः, महापातकप्रायश्चित्तं, स्मरणोपवासाभिषेकतर्पणादिभिः महाफललाभश्च—वर्ण्यते। नलतीर्थं नीलतीर्थं च शुद्धिकरं महायज्ञसमफलप्रदं च; नीलः अग्नेः पुत्रः संस्थापक इति प्रसिद्धः। वानरैः प्रतिष्ठितानां बहूनां तीर्थानां जालं निरूप्य, अन्ते विभीषणतीर्थस्य दुःखरोगदरिद्र्यदुःस्वप्ननरकक्लेशहरत्वं, वैकुण्ठसदृशं अनावृत्तिपदप्रदत्वं च कथ्यते। उपसंहारे सेतुगन्धमादनप्रदेशः रामचन्द्राज्ञया देवपितृऋष्यादीनां नित्यवासस्थानमिति, एतत्पाठश्रवणेन दुःखनिवृत्तिः कैवल्यप्राप्तिश्चेति फलश्रुतिः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 43
रामनाथ-महालिङ्ग-माहात्म्यम् (Glory of the Rāmanātha Mahāliṅga)
अस्मिन्नध्याये श्रीसूतः रामनाथ-रामेश्वर-महालिङ्गस्य माहात्म्यं सुसङ्गतं निरूपयति। अस्य श्रवणमात्रेण नरः पापैः प्रमुच्यते इति फलश्रुतिः, तथा रामेण प्रतिष्ठापितस्य लिङ्गस्य एकवारं दर्शनमपि शिवसायुज्य-प्रदं मोक्षहेतुकं च इति प्रतिपाद्यते। युगगणनया कलियुगे भक्तिस्पर्शस्य शीघ्रं बहुगुणं फलम् इति महिमा वर्ध्यते। तत्र सर्वतीर्थ-देवता-ऋषि-पितृणां सन्निधिः कथ्यते; स्मरण-स्तोत्र-पूजा-नामोच्चारणमात्रं दुःख-नरकभय-निवारकं धर्मरक्षणोपायः इति दर्श्यते। दर्शन-कीर्तनयोः महापातक-प्रशमनं विस्तरेण फलश्रुत्या निर्दिश्यते। अथ महालिङ्गकेन्द्रितं अष्टविधं भक्तिमार्गं विधत्ते—भक्तसेवा, प्रीतिकरपूजा, स्वयंपूजा, देहार्पितपरिश्रमः, माहात्म्यश्रवणं, भक्त्युद्रेकलक्षणं देहभावः, निरन्तरस्मरणं, लिङ्गपरायणजीविका च—सर्ववर्णाश्रमेषु सुलभत्वं चोच्यते। अन्ते मन्दिरनिर्माण-विधयः, दुग्ध-दधि-घृत-पञ्चगव्य-रस-सुगन्धितोदकाभिषेकाः, वेदपाठसहिताः, तथा भिन्नलोक-फलप्राप्तयः वर्ण्यन्ते; निरन्तरसेवया ऐहिकसमृद्धिः परमो मोक्षश्च इति उपसंहरति।
Adhyaya 44
रामेश्वरलिङ्गप्रतिष्ठा, कुबेरजलदर्शनविधि, तथा रामस्तोत्रफलश्रुति (Rāmeśvara Liṅga-Installation, Kubera’s Vision-Water Rite, and the Fruit of Rāma-Stotra)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः ऋषीन् प्रति बहुभागं धर्मतत्त्वोपदेशं कथयति। रामः समुद्रसीमां प्राप्य सेतुं निर्माय लङ्कां प्रति प्रविशति; तत्र राक्षससेनापतिभिः सह घोरयुद्धानि भवन्ति। नागास्त्रेण बद्धयोः रामलक्ष्मणयोः गरुडस्य आगमनेन मोक्षः, ततः मातलिना सह ऐन्द्ररथप्राप्त्या दिव्यसहाय्येन इन्द्रजितो रावणश्च निहन्येते। ततः विभीषणः कुबेरेण प्रेषितं मन्त्रपूतं जलं दर्शयति; तदञ्जनं नेत्रयोः कृत्वा अन्तरहितानां भूतानां दर्शनं जायते, युद्धे च स्पष्टता लभ्यते। विजयान्ते दण्डकारण्यात् आगस्त्यप्रमुखा मुनयः समागत्य विस्तीर्णं रामस्तोत्रं पठन्ति; तस्य फलश्रुतिः रक्षां पावनत्वं च प्रतिपादयति। अनन्तरं रावणवधजन्यपापशेषविषये रामः प्रश्नं करोति; मुनयः लोकसङ्ग्रहार्थं गन्धमादनपर्वते शिवार्चनं लिङ्गप्रतिष्ठां च विधत्ते। हनुमान् कैलासं गत्वा लिङ्गम् आनयति; ततः “रामेश्वर” इति ख्यातं शिवलिङ्गं प्रतिष्ठाप्य पूज्यते, तस्य दर्शनसेवयोः महत्पुण्यं प्रशंस्यते।
Adhyaya 45
हनूमद्विषाद-रामोपदेशः (Hanumān’s Distress and Rāma’s Instruction at Setu)
अध्यायेऽस्मिन् सेतौ लिङ्गप्रतिष्ठाकाले धर्मतत्त्वसंवादः प्रवर्तते। हनूमान् कैलासात् तपसा शिवानुग्रहं प्राप्य मङ्गललिङ्गं शीघ्रमानीय, रामं तु ऋषिभिः देवैश्च साक्षिभिः सह सीताकृत-सैकतलिङ्गस्य पूजायां प्रतिष्ठायां च प्रवृत्तं ददर्श। तदवमानमिव मन्यमानः स शोकक्रोधौ चकार, आत्मनिन्दां सेवाया अनादरं चोक्त्वा देहत्यागचिन्तामपि प्राप। रामः तं स्थिरोपदेशेन शमयामास—आत्मानं कर्मजन्यजन्ममरणप्रवाहात् भिन्नं विविच्य, त्रिशरीरातीतं निर्गुणं अद्वयात्मतत्त्वं चिन्तयितुं प्रेरयामास। सत्यं, अहिंसा, इन्द्रियनिग्रहः, परदोषानन्वेषणं, देवतापूजननित्यत्वं च नीतिधर्मरूपेण निर्दिष्टम्; देहस्य सुखत्वाभिमानं मलिनत्व-अनित्यत्वविचारेण खण्डयित्वा वैराग्यं जनयामास। अनन्तरं रामः कालसंकोचं कारणीकृत्य सीतासैकतलिङ्गप्रतिष्ठां व्याचष्टे, हनूमता आनीतस्य कैलासलिङ्गस्यापि प्रतिष्ठां प्रतिजानाति। हनूमदीश्वर-राघवेश्वरयोः दर्शनसम्बन्धं तीर्थनियमं च प्रददाति; बहुलिङ्गानां वर्णनान्ते शिवस्य “एकादशरूप” नित्यसन्निधिः प्रतिपाद्यते। हनूमान् सैकतलिङ्गं समुद्धर्तुं यत्नं कृत्वा न शक्नोति; अतिश्रमात् रक्तस्रावेन पतति, तदा रामलक्ष्मणसीतावानरैः करुणया स उपगम्यते—देहसीम्नः पवित्रस्थैर्यस्य च नाट्यपूर्णं समापनम्।
Adhyaya 46
Hanūmat-stuti, Hanūmat-kuṇḍa-māhātmya, and Setu-liṅga Context (हनूमत्स्तुति-हनूमत्कुण्डमाहात्म्य-सेतुलिङ्गप्रसङ्गः)
अध्यायेऽस्मिन् त्रयः प्रसङ्गाः सुसम्बद्धाः प्रदर्श्यन्ते। प्रथमं रामः मूर्च्छितं हनूमन्तं प्रति विलपन् लङ्कायात्रायां कृतानि सेवाकर्माणि स्मारयति—सागरोल्लङ्घनं, मैनाक-सुरसाभ्यां सह सङ्गमः, छायाग्राहिण्या राक्षस्याः निग्रहः, लङ्काप्रवेशः, सीतान्वेषणं, चूडामणिग्रहणं, अशोकवनविध्वंसः, राक्षसैः सह युद्धं सेनापतिनिग्रहश्च, पुनरागमनं च। तेन भक्तिः देहधारिणी, भयातिगा, निष्ठारूपा च इति प्रतिपाद्यते; रामोऽपि धर्मवचनं करोति—भक्तवियोगे राज्यं बान्धवाः प्राणाश्च निरर्थकाः। द्वितीयं हनूमान् चेतनां प्राप्य रामं हरिं विष्णुं च नानावताररूपैः—नृसिंह-वराह-वामनादिभिः—स्तौति; ततः सीतां श्रीलक्ष्मीम्, प्रकृतिं, विद्यां, करुणामयीं मातृशक्तिं च इति बहुस्तरया तत्त्वव्याख्यया प्रशंसति। एषः स्तोत्रः पापनाशनः इति स्पष्टं कथ्यते; जपकानां लौकिकसिद्धिः, अन्ते मोक्षलाभश्च फलरूपेण निर्दिश्यते। तृतीयं स्थानतत्त्वं समापयति—लिङ्गविषये कृतं अतिक्रमं महादेवैः अपि न निवर्त्यते इति रामः कथयन्, यत्र हनूमान् पतितः तस्य स्थाने “हनूमत्कुण्ड” इति नाम कीर्तिं च स्थापयति। तत्र स्नानं महानीरतीर्थेभ्यः अपि श्रेष्ठफलदं, तटस्थं श्राद्ध-तिलोदकदानं पितृणां हितकरं च इति विधीयते। अन्ते सेतुसमीपे प्रतिष्ठाकर्म वर्ण्यते, तथा पाठ-श्रवणयोः शुद्धिः शिवलोके मानप्राप्तिश्च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 47
Rāvaṇa-vadha-hetukā Brahmahatyā-śāntiḥ — Rāmeśvara-liṅga-pratiṣṭhā ca (Chapter 47)
अध्याय आरम्भे ऋषयः सूतं पृच्छन्ति—राक्षसत्वेन प्रसिद्धे रावणे हते राघवस्य कथं ब्रह्महत्यादोषः स्यात् इति। सूतः पुलस्त्यस्य वंशं कथयति—ब्रह्मसम्भवः पुलस्त्यः विश्रवसं जनयामास; स च सुमालिदुहितरं कैकसीं समुपेयाय, तयोः रावणः (दशग्रीवः), कुम्भकर्णः, विभीषणः, शूर्पणखा च जाताः। सन्ध्याकालेऽशुभे समागते कैकसीं प्रति विश्रवाः उवाच—उग्राः राक्षसाः पुत्रा भविष्यन्ति, अन्त्यजः विभीषणस्तु धर्मात्मा शास्त्रविद् भविष्यतीति। ततः विश्रवः–पुलस्त्यसम्बन्धेन रावणकुम्भकर्णयोः ब्राह्मणवंशसम्बन्धोऽस्ति, तस्मात् तयोर्वधेन रामस्य ब्रह्महत्यासदृशो मलः समुत्पद्यते इति प्रतिपाद्यते। तस्य शमनाय रामः वैदिकविधिना रामेश्वरं (रामनाथं) लिङ्गं प्रतिष्ठापयामास, ब्रह्महत्याविमोचनं तीर्थं च प्रस्थापयत्। तत्र दिक्पालदेवताः—आदित्यः सोमोऽग्निर्यमो वरुणो वायुः कुबेरश्च—तथा विनायकः कुमारो वीरभद्रः शिवगणाश्च सन्निहिताः इति क्षेत्रमहिमा वर्ण्यते। प्रबलां ब्रह्महत्यां भूमिगर्ते निबध्य, ऊर्ध्वं नोत्थातुं भैरवं रक्षकत्वेन स्थापयति। अन्ते रामः ब्राह्मणान् ऋत्विजः स्थापयित्वा ग्रामधनाभरणवस्त्रादिदानैः नित्यपूजां प्रवर्तयति। फलश्रुतौ—अस्याध्यायस्य पठनश्रवणेन पापक्षयः, हरिसायुज्यप्राप्तिश्च भवतीति।
Adhyaya 48
अध्याय ४८: रामनाथसेवा-माहात्म्यं तथा ब्रह्महत्या-प्रायश्चित्तोपदेशः (Chapter 48: The Glory of Service to Rāmanātha and Instruction on Expiation for Major Transgressions)
सूत उवाच—ऋषीणां पुरतः देशविशेषाश्रितं धर्मोपाख्यानं कथयति। पाण्ड्यराजः शङ्करः वेदविद् कर्मनिष्ठश्च मृगयार्थं घोरं वनं प्रविश्य, शान्तं मुनिं मृगभ्रान्त्या हत्वा, तस्य भार्यामपि जघान; तेन ब्रह्महत्या-स्त्रीहत्या-रूपो महापातकसमुदयः समभवत्। तयोः पुत्रः शोचति; तत्रागताः ऋषयः तं सान्त्वयन्ति—मृत्युधर्मता, कर्महेतुकता, उपनिषदुक्तं अद्वैतब्रह्म च निरूप्य, व्यवहारतः अस्थिसञ्चय-श्राद्धादिकर्माणि कर्तव्यानि इति निर्दिशन्ति। रामसेतुसमीपे रामनाथक्षेत्रे अस्थिनिक्षेपेण शुद्धिः स्यादिति वदन्ति; जाङ्गलः (शाकल्यपुत्रः) विधिवत् कृत्वा स्वप्ने मातापितरौ विष्णुसदृशरूपेण पश्यति, तयोः शुभगतिं ज्ञात्वा प्रहृष्यति। अनन्तरं ऋषयः राजानं निन्दन्ति, आत्मदाहं प्रायश्चित्तं मन्यन्ते; स च वह्निं प्रवेष्टुमुद्यतः। तदा अशरीरवाणी तं निवार्य, व्यवस्थितं प्रायश्चित्तं उपदिशति—एकवर्षं त्रिकालं रामेण प्रतिष्ठितं लिङ्गं रामनाथं प्रति नियमेन भक्ति: प्रदक्षिण-नमस्कारौ, नित्याभिषेकः घृत-दुग्ध-मधुभिः, नैवेद्यं पायसादि, तिलतैलेन दीपपूजा च। एतादृशी सेवा महापातकान्यपि विलापयतीति, अस्य माहात्म्यस्य श्रवण-पाठाभ्यां शुद्धिः रामनाथप्राप्तिश्च भवतीति च प्रतिपाद्यते। राजा तं नियमं सम्यक् अनुतिष्ठन् पापक्षयं प्राप्य राज्यं स्थिरं कृत्वा समृद्ध्या चिरं शशास।
Adhyaya 49
स्तोत्राध्यायः — Rāmanātha (Rāmeśvara) Stotra and Phalaśruti
सूतो महापुण्यं स्तोत्राध्यायं प्रवर्तयति—रामनाथे (रामेश्वरे) प्रतिष्ठितलिङ्गे शिवस्य स्तुतिपरम्। रामः लक्ष्मणः सीता सुग्रीवो वानराश्च, ततः देवाः ऋषयश्च, क्रमशः स्तोत्राणि कुर्वन्ति; शूलिनं गङ्गाधरम् उमापतिं त्रिपुरघ्नं च, तथा साक्षिणं सत्-चित्-आनन्दं निरलेपम् अद्वयं च शिवं वर्णयन्ति। लक्ष्मणः जन्मजन्मनि दृढभक्तिं, वैदिकाचारनिष्ठां, असत्-मार्गपरित्यागं च याचते; सीता पतिव्रत-रक्षणं शुद्धाशयत्वं च प्रार्थयति। सुग्रीव-विभीषण-वानराः संसारं भय-रोग-क्रोध-लोभ-मोहपूर्णं सागरवनोपमं निरूप्य तस्मात् त्राणं वाञ्छन्ति; देवर्षयः भक्तिविहीनं कर्म-विद्या-तपः निष्फलमिति प्रतिपादयन्ति, एकेनापि दर्शन-स्पर्श-नमस्कारादिना महापरिवर्तनं भवतीति च। शिवः स्तोत्रं प्रशंस्य फलश्रुतिं वदति—पठन-श्रवणाभ्यां पूजाफलं महापुण्यं च लभ्यते, तीर्थसेवन-रामसेतु-वासादिसदृशं पुण्यं भवति। निरन्तरकीर्तनात् जरामरणविनिर्मुक्तिः, अन्ते च रामनाथेन सह सायुज्य-मुक्तिः प्राप्यते।
Adhyaya 50
सेतुमाधववैभवम् (The Glory of Setumādhava and the Test of Royal Devotion)
सूतो वदति—मथुरायाः सोमवंशीयो राजा पुण्यनिधिः (गुणनिधिरिति च) राघवसेतुं तीर्थयात्रां कृत्वा धनुष्कोट्यां स्नात्वा रामनाथं समर्चयामास। स विधिवत् व्रतानि कृत्वा दानानि च दत्तवान्, तुलापुरुषादिदानैः सहितम्। तत्राष्टवर्षीया अनाथा कन्या तं शरणं याचते—कठिननियमैः सह पालनं रक्षणं च; राजा राणी च विन्ध्यावली तां दुहितृत्वेन स्वीकृतवन्तौ। ततः क्रीडाविवादरूपेण देव्या लक्ष्म्या राजभक्तेः परीक्षा प्रवर्तिता; विष्णुरपि ब्राह्मणतपस्विरूपेण आगतः। स छद्मवेषी विष्णुः कन्यायाः हस्तं बलात् गृहीत्वा निनाय; सा रुरोद। राजा प्रतिज्ञारक्षणाय तं ‘ब्राह्मणं’ बद्ध्वा रामनाथस्य प्राङ्गणे निरुद्धवान्। रात्रौ स्वप्ने साक्षात्कारः—बद्धः शङ्खचक्रगदापद्ममालाधरः विष्णुः, कन्या महालक्ष्मीति। प्रभाते राजा स्तोत्रैः पूजयित्वा बन्धनापराधं क्षमां याचते। विष्णुः प्राह—एषा क्रिया मम प्रीणनाय, यतः प्रतिज्ञापालनं भक्तेः प्रमाणं च; लक्ष्मी वरान् ददौ—स्थिरं राज्यं, चरणयोः अचलां भक्तिं, पुनरावृत्तिरहितां मुक्तिं च। अन्ते विष्णुः सेतौ ‘सेतुमाधव’रूपेण स्थास्यतीति, सेतुः ब्रह्मणा शङ्करेण (रामनाथेन) च रक्षित इति, अस्याध्यायस्य श्रवणपठनाभ्यां वैकुण्ठगतिः सिध्यतीति च निगद्यते।
Adhyaya 51
सेतुयात्राक्रमः (Setu-yātrā-kramaḥ) — The Prescribed Order of the Setu Pilgrimage
अस्मिन्नध्याये सूतः द्विजान् प्रति सेतुयात्रायाः क्रमं धर्म्यं विधिवत् निरूपयति। स्नानम् आचमनं नित्यविधिः शौचाचारश्च कृत्वा रमानाथे राघवे च भक्तिसंकल्पं विधाय वेदविदां ब्राह्मणानां तर्पणं भोजनदानं च कर्तव्यमिति। यात्रिकः भस्मत्रिपुण्ड्रं वा ऊर्ध्वपुण्ड्रं रुद्राक्षधारणं तपः मौनसंयमं च गृह्णीयात्; अष्टाक्षरपञ्चाक्षरजपं नियतं कुर्यात्, भोगविलासवर्जनं च। मार्गे सेतुमाहात्म्यस्य रामायणस्य वा पुराणानां पाठश्रवणं, दानं अतिथिसत्कारः धर्मानुष्ठानं च निरन्तरं विधेयम्। समुद्रतीरे विशेषविधिः—पाषाणदानं (एकं सप्त वा) कृत्वा आवाहनं नमस्कारं अर्घ्यं च दत्त्वा स्नानानुज्ञां याचेत्; प्रत्येककर्मणि मन्त्राः निर्दिष्टाः। ततः मन्त्रैः सह स्नानं कृत्वा ऋषिदेवतानां कपीनां रामसहायानां पितॄणां च नामोच्चारणपूर्वकं तर्पणं कुर्यात्। अनन्तरं श्राद्धक्रमः—यथाशक्ति लघुं वा षड्रससम्पन्नं विस्तरं वा, गोभूमितिलहिरण्यादिदानैः सह। ततः चक्रतीर्थकपितीर्थसीताकुण्डऋणमोचनलक्ष्मणतीर्थरामतीर्थहनुमत्कुण्डब्रह्मकुण्डनागकुण्डअगस्त्यकुण्डअग्नितीर्थादीनां परिक्रमां कृत्वा रामेश्वरे सेतुमाधवे च पूजां दानं च विधाय, संयमेन गृहं प्रत्यागत्य जनभोजनं कुर्यात्। अन्ते फलश्रुतिः—सेतुयात्राक्रमस्य सेतुमाहात्म्यस्य च श्रवणपाठमात्रेणापि शुद्धिः दुःखनिवृत्तिश्च, यात्राशक्तिहीनानामपि भवतीति।
Adhyaya 52
धनुष्कोटिमाहात्म्य (Dhanuṣkoṭi Māhātmya) — Ritual Merit of Snāna, Dāna, and Setu-Observances
एषोऽध्यायः सूतेन मुनिभ्यः कथितं धनुष्कोटेः (रामसेतोः) माहात्म्यं प्रतिपादयति। तत्र जपः, होमः, तपः, दानं च अक्षयफलदं भवतीति, अन्येषु प्रसिद्धतीर्थेषु दीर्घनिवास-स्नानादिसमफलत्वं च निरूप्यते। माघस्नानं, सूर्य-चन्द्रग्रहणकाले स्नानदानादि, तथा अर्धोदय-महोदयादियोगेषु पुण्यवृद्धिः विशेषेणोच्यते; पापक्षयः, स्वर्गप्राप्तिः, वैष्णव-शैवगतयः (सालोक्य-सामीप्य-सारूप्य-सायुज्य) इत्यादि फलश्रुत्या सह वर्ण्यन्ते। दानविधौ सत्पात्रस्यावश्यकता दृढीकृता—पुण्यक्षेत्रेऽपि कुपात्रे दानं आध्यात्मिकहानिकरमिति। वसिष्ठ-दिलीपसंवादेन सत्पात्रलक्षणं (वेदाचारः, नित्यकर्मपरम्परा, दारिद्र्येऽपि शीलशुद्धिः) निर्दिश्यते; सत्पात्राभावे संकल्पपूर्वकं जलार्पणरूपेण प्रतीकदानविधिः अपि प्रदर्श्यते। अन्ते सेतुः दिव्यरक्षितः—विष्णुः सेतुमाधवः, देवर्षिगणाः प्राणिनश्च सन्निहिता इति; सेतुस्मरण-पाठ-श्रवणस्य मठ-मन्दिर-तीरादिषु यथाविधि कृतस्य महत्फलप्रदत्वं च उपसंह्रियते।
FAQs about Setubandha Mahatmya
It elevates Setu (the bridge-site) as a sanctified liminal geography where epic action becomes ritual memory, and where contact with designated tīrthas is framed as ethically transformative.
The section repeatedly associates Setu-related bathing and visitation with purification from transgressions (pāpa-kṣaya) and the accrual of merit through regulated acts such as snāna, recitation, and attentive listening.
The central legend is the Setubandha episode: Rāma’s alliance with the vānaras, the ocean’s propitiation, Nāla’s bridge-building, and the subsequent sanctification of multiple tīrthas along the Setu corridor.