Adhyaya 20

Verse 1

श्रीसूत उवाच । लक्ष्मणस्य महातीर्थे ब्रह्महत्याविनाशने । स्नात्वा स्वचित्तशुद्ध्यर्थं जटातीर्थं ततो व्रजेत्

श्रीसूत उवाच—लक्ष्मणस्य महातीर्थे ब्रह्महत्याविनाशने स्नात्वा, स्वचित्तशुद्ध्यर्थं ततः जटातीर्थं व्रजेत्।

Verse 2

जन्ममृत्युजराक्रांतसंसारातुरचेतसाम् । अज्ञाननाशकं नास्ति जटातीर्थादृते द्विजाः

जन्ममृत्युजराक्रान्तसंसारातुरचेतसां द्विजाः! अज्ञाननाशकं नास्ति जटातीर्थादृते।

Verse 3

लोके मुमुक्षवः केचिच्चित्तशुद्धिमभीप्सवः । वाचा पठंति वेदांतांस्तूष्णीन्नानुभवंति ते

लोके केचिन्मुमुक्षवः चित्तशुद्धिमभीप्सवः वाचा वेदान्तान् पठन्ति; तूष्णीं तु ते नानुभवन्ति।

Verse 4

पूर्वपक्षमहाग्राहे सिद्धांतझषसंकुले । वेदांताब्धाविहाज्ञानं मुह्यंति पतिता द्विजाः

पूर्वपक्षमहाग्राहे सिद्धान्तझषसङ्कुले वेदान्ताब्धौ इह अज्ञानात् पतिता द्विजा मुह्यन्ति।

Verse 5

प्रथमं चित्तशुद्ध्यर्थं वेदांतान्संपठंति ये । विवदंते पठित्वा ते कलहं च वितन्वते

प्रथमं चित्तशुद्ध्यर्थं ये वेदान्तान् सम्पठन्ति, पठित्वा ते विवदन्ते कलहं च वितन्वते।

Verse 6

चित्तशुद्धिर्न वेदांताद्बहुव्यामोहकारणात् । ततो वयं न वेदांतान्मुनींद्रा बहु मन्महे

चित्तशुद्धिर्न केवलवेदान्तपाठात्, बहुव्यामोहहेतुत्वात्। अतः, मुनीन्द्राः, वयं वेदान्तेषु नात्यन्तं बहु मन्यामहे॥

Verse 7

चित्तशुद्धिं यदीच्छध्वं लघूपायेन तापसाः । उद्घोषयामि सर्वेषां जटातीर्थं निषेवत

यदि चित्तशुद्धिं लघूपायेन इच्छथ, तापसाः। सर्वेषां घोषयामि—जटातीर्थं निषेवत, तदर्चनं कुरुत॥

Verse 8

पुरा सर्वोपकारार्थं तीर्थमज्ञाननाशनम् । एतद्विनिर्मितं साक्षाच्छम्भुना गन्धमादने

पुरा सर्वोपकारार्थम् अज्ञाननाशनं तीर्थम्। एतत् साक्षात् शम्भुना गन्धमादने विनिर्मितम्॥

Verse 9

निहते रावणे विप्रा जटां रामस्तु धार्मिकः । क्षालयामास यत्तोये तज्जटातीर्थमुच्यते

रावणे निहते विप्राः, धार्मिकः रामः जटाम्। यत्तोये क्षालयामास, तज्जटातीर्थमुच्यते॥

Verse 10

वर्षाणां षष्टिसाहस्रं जाह्नवीजलमज्जनम् । गोदावर्यां सकृत्स्नानं सिंहस्थे च बृहस्पतौ

वर्षाणां षष्टिसाहस्रं जाह्नवीजलमज्जनफलम्। गोदावर्यां सकृत्स्नानं सिंहस्थे बृहस्पतौ समं भवेत्॥

Verse 11

तावत्सहस्रस्नानानि सिंहं देवगुरौ गते । गोमत्यां लभ्यते वर्षैस्तज्जटातीर्थदर्शनात्

तावत्सहस्रस्नानपुण्यं सिंहस्थे देवगुरौ, गोमत्यां वर्षैर्लभ्यते; तदेव जटातीर्थदर्शनमात्रेण सुलभं भवति।

Verse 12

जटातीर्थे मनुष्याणां स्नातानां द्विजपुंगवाः । अन्तःकरणशुद्धिः स्यात्ततोऽज्ञानं विनश्यति

जटातीर्थे स्नातानां मनुष्याणां, हे द्विजपुङ्गवाः, अन्तःकरणशुद्धिर्भवति; ततः अज्ञानं विनश्यति।

Verse 13

अज्ञाननाशे ज्ञानं स्यात्ततो मुक्तिमवाप्स्यसि । अखण्डसच्चिदानंदसंपूर्णः स्यात्ततः परम्

अज्ञाननाशे ज्ञानं जायते; ततः मुक्तिमवाप्स्यसि। ततोऽनन्तरं अखण्डसच्चिदानन्दस्वरूपे परमे पूर्णो भवसि।

Verse 14

अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । पितुः पुत्रस्य संवादं व्यासस्य च शुकस्य च

अत्रापि पुरातनमितिहासमिमं उदाहरन्ति—पितुः पुत्रस्य संवादं, व्यासस्य शुकस्य च।

Verse 15

पुरा मुनिवरं कृष्णं भावि तात्मानमच्युतम् । पारंपर्यविशेषज्ञं सर्वशास्त्रार्थकोविदम् । प्रणम्य शिरसा व्यासं शुकः पप्रच्छ वै द्विजाः

पुरा शुकः शिरसा प्रणम्य व्यासं—मुनिवरं कृष्णद्वैपायनं, भाविनमच्युतावतारं, पारम्पर्यविशेषज्ञं, सर्वशास्त्रार्थकोविदं—पप्रच्छ, हे द्विजाः।

Verse 16

श्रीशुक उवाच । भगवंस्तात सर्वज्ञ ब्रूहि गुह्यमनुत्तमम्

श्रीशुक उवाच— भगवन् तात सर्वज्ञ, गुह्यमनुत्तमं ब्रूहि मे।

Verse 17

अन्तःकरणशुद्धिः स्यात्तथाज्ञानविनाशनम् । ज्ञानोदयश्च येन स्यादंते मुक्तिश्च शाश्वती

येनान्तःकरणशुद्धिः स्यात् तथा अज्ञानविनाशनम्। येन ज्ञानोदयः स्यात् अन्ते च शाश्वती मुक्तिः॥

Verse 18

तमुपायं वदस्वाद्य स्नेहान्मम महामुने । वेदांताश्चेतिहासाश्च पुराणादीनि कृत्स्नशः

स्नेहान्मम महामुने, तमुपायं वदस्वाद्य। वेदान्त-इतिहास-पुुराणादीनि कृत्स्नशोऽधीतानि मया॥

Verse 19

अधीतानि मया त्वत्तः शोधयंति न मानसम् । अतो मे चित्तशुद्धिः स्याद्यथा तात तथा वद

अधीतानि मया त्वत्तः, न शोधयन्ति मानसम्। अतः मे चित्तशुद्धिः स्यात् यथा, तात, तथा वद॥

Verse 20

इति पृष्टस्तदा व्यासः शुकेन मुनिसत्तमाः । रहस्यं कथयामास येनाविद्या विन श्यति

इति पृष्टस्तदा व्यासः शुकेन मुनिसत्तमः। रहस्यं कथयामास येनाविद्या विनश्यति॥

Verse 21

व्यास उवाच । शुक वक्ष्यामि ते गुह्यमविद्याग्रन्थिभेदनम् । बुद्धिशुद्धिप्रदं पुंसां जन्मादिभयनाशनम्

व्यास उवाच—हे शुक, ते गुह्यम् उपदिशामि, यदविद्याग्रन्थिं भिनत्ति; तत् पुंसां बुद्धिशुद्धिप्रदं, जन्मादिभयविनाशनं च।

Verse 22

रामसेतौ महापुण्यं गन्धमादनपर्वते । विद्यते पापसंहारि जटातीर्थमिति श्रुतम्

रामसेतौ महापुण्ये गन्धमादनपर्वते, पापसंहारि ‘जटातीर्थम्’ इति प्रसिद्धं तीर्थं विद्यते इति श्रूयते।

Verse 23

जटां स्वां शोधयामास यत्र रामो हरिः स्वयम् । रामो दाशरथिः श्रीमांस्तीर्थाय च वरं ददौ

यत्र स्वयमेव हरिः रामो जटां स्वां शोधयामास; स श्रीमान् दाशरथिः रामः तस्मै तीर्थाय वरं ददौ।

Verse 24

स्नाति येऽत्र समागत्य जटातीर्थेऽतिपावने । अन्तःकरणशुद्धिश्च तेषां भूयादिति स्म सः

अतिपावने जटातीर्थे येऽत्र समागत्य स्नान्ति, तेषाम् अन्तःकरणशुद्धिः भूयाद् इति स उवाच।

Verse 25

विना यज्ञं विना ज्ञानं विना जाप्यमुपोषणम् । स्नानमात्राज्जटातीर्थे बुद्धिशुद्धिर्भवेन्नृणाम्

विना यज्ञं विना ज्ञानं विना जप्यमुपोषणम्; जटातीर्थे स्नानमात्रेण नृणां बुद्धिशुद्धिर्भवेत्।

Verse 26

सर्वदानसमं पुण्यं स्नानादत्र भविष्यति । दुर्गाण्यनेन तरति पुण्यलोकान्समश्नुते

अत्र स्नानेन सर्वदानसमं पुण्यं भवति। अनेन दुर्गाणि तरति, पुण्यलोकान् समश्नुते॥

Verse 27

महत्त्वमश्नुते स्नानाज्जटातीर्थे शुभोदके । जटातीर्थं विना नान्यदंतःकरण शुद्धये

जटातीर्थे शुभोदके स्नानात् महत्त्वमश्नुते। अन्तःकरणशुद्धये जटातीर्थं विना नान्यत्॥

Verse 28

विद्यते नियमो वापि जपो वा नान्यदेवता । धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम्

अत्र न नियमोऽपेक्ष्यः, न जपो नान्यदेवता। धन्यं यशस्यमायुष्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम्॥

Verse 29

पवित्राणां पवित्रं च जटातीर्थं शुकाधुना । सर्वपापप्रशमनं मंगलानां च मंगलम्

शुक, शृणु—जटातीर्थं पवित्राणां पवित्रम्। सर्वपापप्रशमनं, मंगलानां च मंगलम्॥

Verse 30

भृगुर्वै वारुणिः पूर्वं वरुणं पितरं शुक । बुद्धिशुद्धिप्रदोपायमपृच्छत्पावनं शुभम् । प्रोवाच वरुणस्तस्मै बुद्धिशुद्धिप्रदं शुभम्

पूर्वं शुक, भृगुर्वै वारुणिः पितरं वरुणं पावनं शुभम्। बुद्धिशुद्धिप्रदोपायं पप्रच्छ; वरुणस्तस्मै तदुपायं शुभं प्रोवाच॥

Verse 31

वरुण उवाच । रामसेतौ भृगो पुण्ये गन्धमादनपर्वते

वरुण उवाच—हे भृगो, पुण्ये रामसेतौ गन्धमादनपर्वते पावनेऽस्मिन् वृत्तान्ते शृणु।

Verse 32

स्नानमात्राज्जटा तीर्थे बुद्धिशुद्धिर्भवेद्ध्रुवम् । स पितुर्वचनात्सद्यो भृगुर्वै वरुणात्मजः

जटातीर्थे स्नानमात्रेणैव बुद्धिशुद्धिर्ध्रुवं भवेत्। तस्मात् पितुर्वचनात् सद्यो भृगुर्वै वरुणात्मजः प्रस्थितः।

Verse 33

गत्वा स्नात्वा जटातीर्थे बुद्धिशुद्धिमवाप्तवान् । विनष्टाज्ञानसंतानस्तया शुद्ध्या तदा भृगुः

गत्वा स्नात्वा जटातीर्थे बुद्धिशुद्धिमवाप्तवान्। तया शुद्ध्या तदा भृगोरज्ञानसंततिः विनष्टा।

Verse 34

उत्पन्नाद्वैतविज्ञानः स्वपितुर्वरुणादयम् । अखण्डसच्चिदानंदपूर्णाकारोऽभवच्छुक

स्वपितुर्वरुणादस्य अद्वैतविज्ञानमुत्पन्नम्। हे शुक, स अखण्डसच्चिदानन्दपूर्णाकारोऽभवत्।

Verse 35

शंकरांशोऽपि दुर्वासा जटातीर्थेऽभिषेकतः । मनःशुद्धिमवाप्याशु ब्रह्मानंदमयोऽभवत्

शंकरांशोऽपि दुर्वासा जटातीर्थेऽभिषेकतः। आशु मनःशुद्धिमवाप्य ब्रह्मानन्दमयोऽभवत्।

Verse 36

दत्तात्रेयोऽपि विष्ण्वंशस्तीर्थेऽस्मिन्नभिषेचनात् । शुद्धांतःकरणो भूत्वा ब्रह्माकारोऽभवच्छुक

दत्तात्रेयोऽपि विष्ण्वंशः अस्मिन् तीर्थेऽभिषेचनात् । शुद्धान्तःकरणो भूत्वा, हे शुक, ब्रह्माकारतामगात् ॥

Verse 37

इच्छेदज्ञाननाशं यः स स्नायात्तु जटाभिधे । तीर्थे शुद्धतमे पुण्ये सर्वपापविनाशने

अज्ञाननाशमिच्छेद्यः स स्नायात्तु जटाभिधे । तीर्थे शुद्धतमे पुण्ये सर्वपापविनाशने ॥

Verse 38

जटातीर्थमतस्त्वं च शुक गच्छ महामते । मनःशुद्धिप्रदं तस्मिन्स्नानं च कुरु पुण्यदे

जटातीर्थमतस्त्वं च, शुक, गच्छ महामते । मनःशुद्धिप्रदं तस्मिन् स्नानं च कुरु पुण्यदे ॥

Verse 39

पित्रैवमुक्तो व्यासेन शुकः पुत्रस्तदा द्विजाः । रामसेतुं महापुण्यं गन्धमादनपर्वतम्

पित्रैवमुक्तो व्यासेन शुकः पुत्रस्तदा द्विजाः । रामसेतुं महापुण्यं गन्धमादनपर्वतम् ॥

Verse 40

अगमत्स्नातुकामः सञ्जटातीर्थे विशुद्धिदे । स्नात्वा संकल्पपृर्वं च जटातीर्थे शुको मुनिः

अगमत्स्नातुकामः स जटातीर्थे विशुद्धिदे । स्नात्वा संकल्पपूर्वं च जटातीर्थे शुको मुनिः ॥

Verse 41

मनःशुद्धिमनुप्राप्य तेन चाज्ञाननाशने । स्वस्वरूपं समापन्नः परमानंदरूपकम्

मनःशुद्धिं समवाप्य तया चाज्ञानसंक्षये । स्वस्वरूपे स्थितो जन्तुः परमानन्दरूपभाक् ॥

Verse 42

ये चाप्यन्ये मनःशुद्धिकामाः संति द्विजोत्तमाः । जटातीर्थे तु ते सर्वे स्नातुं भक्तिपुरःसरम

ये चान्ये मनःशुद्धिकामाः सन्ति द्विजोत्तमाः । जटातीर्थे तु ते सर्वे स्नातुं भक्तिपुरःसराः ॥

Verse 43

अहो जना जटातीर्थे कामधेनुसमे शुभे । विद्यमानेऽपि किं तुच्छे रमंतेन्यत्र मोहिताः

अहो जनाः जटातीर्थे कामधेनुसमे शुभे । विद्यमानेऽपि किं तुच्छे रमन्तेऽन्यत्र मोहिताः ॥

Verse 44

भुक्तिकामो लभेद्भुक्तिं मुक्तिकामस्तु तां लभेत् । स्नानमात्राज्जटातीर्थे सत्यमुक्तं मया द्विजाः

भुक्तिकामो लभेद्भुक्तिं मुक्तिकामस्तु तां लभेत् । स्नानमात्राज्जटातीर्थे सत्यं प्रोक्तं मया द्विजाः ॥

Verse 45

वेदानुवच नात्पुण्याद्यज्ञाद्दानात्तपोव्रतात् । उपवासाज्जपाद्योगान्मनःशुद्धिर्नृणां भवेत्

वेदानुवचनात्पुण्याद्यज्ञाद्दानात्तपोव्रतात् । उपवासाज्जपाद्योगान्मनःशुद्धिर्नृणां न जायते ॥

Verse 46

विनाप्येतानि विप्रेंद्रा जटातीर्थेऽतिपावने । स्नानमात्रान्मनःशुद्धिर्ब्राह्मणानां ध्रुवं भवेत्

विनाप्येतानि विप्रेन्द्राः जटातीर्थेऽतिपावने । स्नानमात्रेण मनःशुद्धिर्ब्राह्मणानां ध्रुवं भवेत् ॥

Verse 47

जटातीर्थस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । शंकरो वेत्ति तत्तीर्थं हरिर्वेत्ति विधिस्तथा

जटातीर्थस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । शंकरो वेत्ति तत्तीर्थं हरिर्वेत्ति विधिस्तथा ॥

Verse 48

जटातीर्थसमंतीर्थं न भूतं न भविष्यति । जटातीर्थस्य तीरे यः क्षेत्रपिंडं समाचरेत्

जटातीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । जटातीर्थस्य तीरे यः क्षेत्रपिण्डं समाचरेत् ॥

Verse 49

गयाश्राद्धसमंपुण्यंतस्य स्यान्नात्र संशयः । जटातीर्थे नरः स्नात्वा न पापेन विलिप्यते । दारिद्र्यं न समाप्नोति नेयाच्च नरकार्णवम्

गयाश्राद्धसमं पुण्यं तस्य स्यान्नात्र संशयः । जटातीर्थे नरः स्नात्वा न पापेन विलिप्यते । दारिद्र्यं न समाप्नोति नेयाच्च नरकार्णवम् ॥

Verse 50

श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितं विप्रा जटातीर्थस्य वैभवम्

श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितं विप्राः जटातीर्थस्य वैभवम् ॥

Verse 51

यत्र व्याससुतो योगी स्नात्वा पापविमोचने । अवाप्तवान्मनःशुद्धिमद्वैतज्ञानसाधनाम्

यत्र पापविमोचनतीर्थे व्याससुतो योगी स्नात्वा मनःशुद्धिमवाप्तवान्, या अद्वैतज्ञानसाधनभूता।

Verse 52

यस्त्विमं पठतेऽध्यायं शृणुते वा समाहितः । स विधूयेह पापानि लभते वैष्णवं पदम्

यस्त्विममध्यायं समाहितः पठति शृणुते वा, स इहैव पापानि विधूय वैष्णवं पदं लभते।