Adhyaya 23

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अग्नितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने । स्नानं कृत्वा विशुद्धात्मा चक्रतीर्थं ततो व्रजेत्

श्रीसूत उवाच। अग्नितीर्थाभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने स्नानं कृत्वा विशुद्धात्मा ततश्चक्रतीर्थं व्रजेत्॥

Verse 2

यंयं कामं समुद्दिश्य चक्रतीर्थे द्विजोत्तमाः । स्नानं समाचरेन्मर्त्यस्तंतं कामं समश्नुते

यंयं कामं समुद्दिश्य चक्रतीर्थे द्विजोत्तमाः। स्नानं समाचरेन्मर्त्यः स तं कामं समश्नुते॥

Verse 3

पुराहिर्बुध्न्यनामा तु महर्षिः संशित व्रतः । सुदर्शनमुपास्तास्मिंस्तपस्वी गंधमादने

पुरा गन्धमादने पर्वते संशितव्रतो महर्षिरहिर्बुध्न्यनामा तपस्वी सुदर्शनं सम्यगुपास्ते स्म।

Verse 4

तपस्यंतं मुनिं तत्र राक्षसा घोररूपिणः । अबाधंत सदा विप्रास्तपोविघ्नैकतत्पराः

तत्र तपस्यन्तं मुनिं घोररूपिणो राक्षसा नित्यं बाधन्त स्म, हे विप्राः, तपोविघ्नैकतत्पराः।

Verse 5

सुदर्शनं तदागत्य भक्तरक्षणवांछया । यातुधानान्बाधमानान्न्यवधीर्लीलया पुरा

अथ भक्तरक्षणेच्छया सुदर्शनस्तदागत्य बाधमानान् यातुधानान् पुरा लीलयैव न्यवधीৎ।

Verse 6

तदाप्रभृति तच्चक्रं भक्तप्रार्थनया द्विजाः । अहिर्बुध्न्यकृते तीर्थे सन्निधानं सदाऽकरोत्

तदाप्रभृति द्विजाः, भक्तप्रार्थनया तच्चक्रं अहिर्बुध्न्यकृते तीर्थे सदा सन्निधानमकरोत्।

Verse 7

तदाप्रभृति तत्तीर्थं चक्रतीर्थमितीर्यते । सुदर्शनप्रसादेन तत्र तीर्थे निमज्जनात्

तदाप्रभृति तत्तीर्थं चक्रतीर्थमिति कीर्त्यते; सुदर्शनप्रसादेन तत्र तीर्थे निमज्जनात् शुभफलमवाप्यते।

Verse 8

रक्षःपिशाचा दिकृता पीडा नास्त्येव कर्हिचित् । स्नात्वास्मिन्पावने तीर्थे छिन्नपाणिः पुरा रविः । स हिरण्यमयौ पाणी लब्धवांस्तीर्थवैभवात्

रक्षःपिशाचादिभिः कृतापीडा न कदाचन भवति। अस्मिन् पावने तीर्थे पुरा छिन्नपाणिर्ववौ रविः स्नात्वा, तीर्थवैभवात् हिरण्यमयौ पाणी लब्धवान्।

Verse 9

ऋषय ऊचुः । छिन्नपाणिः कथमभूदादित्यः सूतनंदन । यथा च लब्धवान्पाणी सौवर्णौ तद्वदस्व नः

ऋषय ऊचुः—छिन्नपाणिः कथमभूदादित्यः सूतनन्दन? यथा च सौवर्णौ पाणी लब्धवान्, तदस्मान् वद।

Verse 10

श्रीसूत उवाच । इंद्रादयः सुराः पूर्वं संततं दैत्यपीडिताः

श्रीसूत उवाच—पूर्वम् इन्द्रादयः सुराः संततं दैत्यैः पीडिताः आसन्।

Verse 11

किं कुर्म इति संचित्य संभूय सममंत्रयन् । बृहस्पतिं पुरस्कृत्य मंत्रयित्वा चिरं सुराः

किं कुर्म इति संचित्य संभूय ते सममन्त्रयन्। बृहस्पतिं पुरस्कृत्य सुराश्चिरं मन्त्रयित्वा।

Verse 12

तुरासाहं पुरोधाय धाम स्वायंभुवं ययुः । ते ब्रह्माणं समासाद्य दृष्ट्वा स्तुत्वा च भक्तितः

तुरासाहं पुरोधाय ते स्वायम्भुवं धाम ययुः। ते ब्रह्माणं समासाद्य दृष्ट्वा स्तुत्वा च भक्तितः।

Verse 13

ततो व्यजिज्ञपस्तस्मै स्वेषामागमकारणम् । सुरा ऊचुः । भगवन्भारतीनाथ दैत्या ह्यस्मान्बलोत्कटाः

ततः सुराः स्वेषाम् आगमनकारणं तस्मै व्यजिज्ञपन्। सुरा ऊचुः— भगवन् भारतीनाथ, दैत्या ह्यस्मान् बलोत्कटाः पीडयन्ति।

Verse 14

बाधंते सततं देव तत्र ब्रूहि प्रतिक्रियाम् । इत्युक्तः स सुरैर्ब्रह्मा तानाह कृपया वचः

देव, ते सततं बाधन्ते; तत्र प्रतिक्रियां ब्रूहि। इत्युक्तः सुरैर्ब्रह्मा तान् कृपया वचोऽब्रवीत्।

Verse 15

ब्रह्मोवाच । मा भैष्ट यूयं विबुधास्तत्रोपायं ब्रवीम्यहम् । माहेश्वरं महायज्ञमसुराणां विनाशनम्

ब्रह्मोवाच— मा भैष्ट यूयं विबुधाः; तत्रोपायं ब्रवीम्यहम्। माहेश्वरं महायज्ञम् असुराणां विनाशनम्।

Verse 16

प्रारभध्वं सुरा यूयं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । अयं च दैवतैः सर्वैर्विधिलोभं विना कृतः

प्रारभध्वं सुरा यूयं मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः। अयं च दैवतैः सर्वैः विधिलोभं विना कृतः।

Verse 17

माहेश्वरो महायज्ञः क्रियतां गंधमादने । यदि ह्यन्यत्र तं यज्ञं कुर्युस्तद्विबुधर्षभाः

माहेश्वरो महायज्ञः क्रियतां गन्धमादने। यदि ह्यन्यत्र तं यज्ञं कुर्युः तद्विबुधर्षभाः…

Verse 18

यज्ञविघ्नं तदा कुर्युर्दुरात्मानः सुरद्विषः । क्रियते यद्ययं यज्ञो गंधमादनपर्वते

तदा सुरद्विषो दुरात्मानो यज्ञस्य विघ्नं कुर्युः; यदि त्वयं यज्ञो गन्धमादनपर्वते क्रियते।

Verse 19

सुदर्शनप्रसादेन नैव विघ्नो भवेत्तदा । अहिर्बुध्न्याभिधानस्य महर्षेर्गंधमादने

सुदर्शनप्रसादेन तदा नैव विघ्नो भवेत्; गन्धमादनेऽहिर्बुध्न्याभिधानो महर्षिर्वर्तते।

Verse 20

अनुग्रहाय तत्तीर्थे सन्निधत्ते सुदर्शनम् । अतः कुरुध्वं भो यूयं तं यज्ञं गंधमादने

अनुग्रहाय तत्तीर्थे सुदर्शनं सन्निधत्ते; अतः भो यूयं गन्धमादने तं यज्ञं कुरुध्वम्।

Verse 21

नातिदूरे चक्रतीर्थादसुराणां विनाशकम् । ततस्ते ब्रह्मवचसा सहसा गंधमादनम्

चक्रतीर्थात् नातिदूरेऽसुरविनाशकात्; ततस्ते ब्रह्मवचसा सहसा गन्धमादनं जग्मुः।

Verse 22

बृहस्पतिं पुरस्कृत्य जग्मुर्यज्ञचिकीर्षया । ते प्रणम्य महात्मानमहिर्बुध्न्यं मुनीश्वरम्

बृहस्पतिं पुरस्कृत्य यज्ञचिकीर्षया जग्मुः; ते प्रणम्य महात्मानम् अहिर्बुध्न्यं मुनीश्वरम्।

Verse 23

अकल्पयन्यज्ञवाटन्नातिदूरे तदाश्रमात् । यज्ञकर्मसु निष्णातैः सहितास्ते तपोधनैः

ते तपोधनाः यज्ञकर्मसु निष्णातैः सहिता नातिदूरे तदाश्रमात् यज्ञवाटम् अकल्पयन्।

Verse 24

इष्टिमारेभिरे देवा असुराणां विनाशिनीम् । तस्मिन्कर्मणि होतासीत्स्वयमेव बृहस्पतिः

देवा असुराणां विनाशिनीम् इष्टिम् आरभिरे; तस्मिन् कर्मणि होताऽसीत् स्वयमेव बृहस्पतिः।

Verse 25

बभूव मैत्रावरुणो जयंतः पाकशासनिः । अच्छावाको बभूवात्र वसूनामष्टमो वसुः

मैत्रावरुणो बभूव जयन्तः पाकशासनिः; अच्छावाको बभूवात्र वसूनाम् अष्टमो वसुः।

Verse 26

ग्रावस्तुदभवत्तत्र शक्तिपुत्रः पराशरः । अष्टावक्रो महातेजा अध्वर्युधुरमूढवान्

तत्र ग्रावस्तुदः शक्तिपुत्रः पराशरः; महातेजा अष्टावक्रोऽध्वर्युधुरमूढवान्।

Verse 27

तत्र प्रतिप्रस्थाताभूद्विश्वामित्रो महामुनिः । नेष्टा बभूव वरुण उन्नेता च धनेश्वरः

तत्र प्रतिप्रस्थाता विश्वामित्रो महामुनिः; नेष्टा बभूव वरुण उन्नेता च धनेश्वरः।

Verse 28

ब्रह्मा बभूव सविता यज्ञस्यार्धधुरं वहन् । बभूव ब्राह्मणाच्छंसी वसिष्ठो ब्रह्मणोत्तमः

सविता ब्रह्मा-पुरोहितो बभूव, यज्ञस्यार्धधुरं वहन्; ब्राह्मणाच्छंसी च वसिष्ठो ब्राह्मणानामग्र्यः समभवत्।

Verse 29

आग्नीध्रोऽभूच्छुनःशेपः पोता जातश्च पावकः । उद्गाता वायुरभवत्प्रस्तोता च परेतराट्

शुनःशेपोऽग्नीध्रोऽभवत्, पावकः पोता जातः; उद्गाता वायुरभवत्, प्रस्तोता च परेतराट्।

Verse 30

प्रतिहर्ता तु तत्रासीदगस्त्यः कुंभसंभवः । सुब्रह्मण्यो मधुच्छंदा विश्वामित्रात्मजो महान्

तत्र कुम्भसम्भवोऽगस्त्यः प्रतिहर्ता बभूव; विश्वामित्रात्मजो महान् मधुच्छन्दाः सुब्रह्मण्योऽभवत्।

Verse 31

यजमानः स्वयमभूद्देवराजः पुरंदरः । उपद्रष्टा बभूवात्र व्यासपुत्रः शुको मुनिः

देवराजः पुरन्दरः स्वयमेव यजमानोऽभवत्; अत्र व्यासपुत्रः शुको मुनिरुपद्रष्टा बभूव।

Verse 32

ततस्ते ऋत्विजः सर्वे देवराजं पुरंदरम् । विधिवद्दीक्षयांचक्रुस्तत्र माहेश्वरे क्रतौ

ततः सर्वे ते ऋत्विजो विधिवत् तत्र माहेश्वरे क्रतौ देवराजं पुरन्दरं दीक्षयामासुः।

Verse 33

प्रावर्तत महायज्ञ एवं वै गंधमादने । सुदर्शनप्रभावेन दुःसहेनातिपीडिताः

एवं गन्धमादने तत्र महायज्ञः प्रावर्तत। सुदर्शनस्य दुःसहप्रभावेनातिपीडिताः प्रतिबन्धकबलाः प्रशाम्यन्ति स्म।

Verse 34

नाविंदन्नसुरास्तत्र रंध्रं यज्ञे प्रवर्तिते । एवन्निरंतरायोऽसौ प्रावर्तत महा क्रतुः

यज्ञे प्रवर्तिते तत्रासुराः रन्ध्रं नाविन्दन्। एवं निरन्तरायोऽसौ महाक्रतुः प्रावर्तत।

Verse 35

भक्षयंश्च हरिस्तत्र जज्वाल हुतवाहनः । विधिवत्कर्मजालानि कृत्वाध्वर्युरसंभ्रमात्

तत्र हरिः भक्षयन् हुतवाहनः जज्वाल। अध्वर्युः विधिवत् कर्मजालानि कृत्वा असम्भ्रमात्।

Verse 36

मंत्रपूतं पुरोडाशं जुहवामास पावके । हुतशेषं पुरोडाशं विभज्याध्वर्युरादरात्

मन्त्रपूतं पुरोडाशं पावके जुहवामास। हुतशेषं पुरोडाशं विभज्य अध्वर्युः आदरात्।

Verse 37

ऋत्विग्भ्यो होतृमुख्येभ्यः प्रददौ पापनाशनम् । सवित्रे ब्रह्मणे चैकमत्युग्रतरतेजसम्

ऋत्विग्भ्यः होतृमुख्येभ्यः पापनाशनं प्रददौ। सवित्रे ब्रह्मणे चैकं अतीवोग्रतरतेजसम् अंशं ददौ।

Verse 38

ददौ तत्र पुरोडाशभागं प्राशित्रनामकम् । प्रतिजग्राह पाणिभ्यां प्राशित्रं सविता तदा

ददौ तत्र पुरोडाशभागं प्राशित्रनामकम् । प्रतिजग्राह पाणिभ्यां प्राशित्रं सविता तदा

Verse 39

सवित्रा स्पृष्टमात्रं सत्तत्प्राशित्रं दुरासदम् । तस्य पाणी प्रचिच्छेद पश्यतां सर्वऋत्विजाम्

सवित्रा स्पृष्टमात्रं सत्तत्प्राशित्रं दुरासदम् । तस्य पाणी प्रचिच्छेद पश्यतां सर्वऋत्विजाम्

Verse 40

ततः संछिन्नपाणिः स प्राशित्रेणोग्रतेजसा । किमेतदिति संत्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत्

ततः संछिन्नपाणिः स प्राशित्रेणोग्रतेजसा । किमेतदिति संत्रस्तो विषण्णवदनोऽभवत्

Verse 41

सविता ऋत्विजः सर्वान्समाहूयेदमब्रवीत् । सवितोवाच । पुरोडाशस्य भागोऽयं मम प्राशित्रनामकः

सविता ऋत्विजः सर्वान्समाहूयेदमब्रवीत् । सवितोवाच । पुरोडाशस्य भागोऽयं मम प्राशित्रनामकः

Verse 42

दत्तश्चिच्छेद मत्पाणी मिषत्स्वेव भवत्स्वपि । अतो भवंतः संभूय सर्व एव हि ऋत्विजः

दत्तश्चिच्छेद मत्पाणी मिषत्स्वेव भवत्स्वपि । अतो भवंतः संभूय सर्व एव हि ऋत्विजः

Verse 43

कल्पयंतामिमौ पाणी नोचेद्यज्ञं निहन्म्यमुम् । सवितुर्वाक्यमाकर्ण्य ते सर्वे समचिंतयन्

इमौ पाणी कल्प्येताम्; नो चेत् अहं यज्ञमिमं निहनिष्यामि इति। सवितुः वाक्यमाकर्ण्य ते सर्वे सह समचिन्तयन्॥

Verse 44

तत्र मध्ये मुनींद्राणां देवानां चैव सर्वशः । अष्टावक्रो महातेजा ऋत्विजस्तानभाषत

तत्र मुनीन्द्राणां देवानां च सर्वेषां मध्ये महातेजाः अष्टावक्रः ऋत्विजस्तान् अभाषत॥

Verse 45

अष्टावक्र उवाच । शृणुध्वमृत्विजः सर्वे मम वाक्यं समाहिताः । मयि जीवति विप्रेंद्रा विरिंचानां शतं गतम्

अष्टावक्र उवाच—ऋत्विजः सर्वे समाहिताः शृणुध्वं मम वाक्यम्। मयि जीवति विप्रेन्द्राः विरिञ्चानां शतं गतम्॥

Verse 46

जायंते च म्रियंते च चतुराननकोटयः । पश्यन्नेव च तान्सर्वानहं प्राणानधारयम्

चतुराननकोटयः जायन्ते म्रियन्ते च; तान् सर्वान् पश्यन्नेव अहं प्राणान् अधारयम्॥

Verse 47

तत्र लोकेश्वराभिख्ये वर्तमाने प्रजापतौ । विप्रो हरिहरोनाम निवसञ्छयामलापुरे

तदा लोकेश्वराभिख्ये प्रजापतौ वर्तमाने श्यामलापुरे हरिहरनामकः विप्रः निवसन् आसीत्॥

Verse 48

व्याधेनारण्यवासेन केल्यर्थं लक्ष्यवेधिना । छिन्नपादोऽभवद्बाणैर्लक्ष्य मध्यं समागतः

व्याधोऽरण्यनिवासी क्रीडार्थं लक्ष्यवेधनपरः। तेन बाणैः स लक्ष्यस्य मध्यं विद्ध्वा तस्य पादौ छिन्नौ जातौ॥

Verse 49

स गंधमादनं प्राप्य मुनिभिः प्रेरितस्तदा । स्नात्वा च मुनितीर्थेऽस्मिन्प्राप्तवांश्चरणौ पुरा

स तदा मुनिभिः प्रेरितो गन्धमादनं जगाम। अस्मिन् मुनितीर्थे स्नात्वा पूर्ववत् चरणौ पुनरवाप्तवान्॥

Verse 50

तदा पुण्यमिदं तीर्थं मुनितीर्थमितीरितम् । इदानीं चक्रतीर्थाख्यं चक्रनाम त्वविंदत

तदा पुण्यमिदं तीर्थं मुनितीर्थमिति प्रसिद्धम्। इदानीं तु चक्रतीर्थाख्यं चक्रनाम समवाप्तवत्॥

Verse 51

तदत्र क्रियतां स्नानं प्राशित्रच्छिन्नपाणिना । मुनितीर्थे सवित्रापि युष्माकं यदि रोचते

अतः अत्र स्नानं क्रियतां प्राशित्रच्छिन्नपाणिना। मुनितीर्थे सवित्रापि युष्माकं यदि रोचते॥

Verse 52

ऋत्विजः कथितास्त्वेवमष्टावक्रमहर्षिणा । सवितारमभाषंत सर्व एव प्रहर्षिताः

एवं अष्टावक्रमहर्षिणा कथिता ऋत्विजोऽष्टौ। सर्वे प्रहर्षिता सन्तः सवितारमभाषन्त॥

Verse 53

सवितः स्नाहि तीर्थेऽ स्मिंस्तव पाणी भविष्यतः । अष्टावक्रो यथा प्राह तथा कुरु समाहितः

हे सवितः, अस्मिन् तीर्थे स्नाहि; तव पाणी पुनर्भविष्यतः। अष्टावक्रेण यथा प्रोक्तं तथा समाहितचित्तः कुरु।

Verse 54

ततः स सविता गत्वा चक्रतीर्थं महत्तरम् । सस्नौ पाण्योरवाप्त्यर्थमिष्टदायिनि तत्र सः

ततः स सविता गत्वा महत्तरं चक्रतीर्थम्। तत्रेष्टदायिनि तीर्थे पाण्योः प्राप्त्यर्थं सस्नौ सः।

Verse 55

उत्तिष्ठन्नेव स तदा तत्र स्नात्वा सभक्तिकम् । युक्तो हिरण्मयाभ्यां तु पाणिभ्यां समदृश्यत

तत्र सभक्तिकं स्नात्वा स तदा उत्तिष्ठन्नेव। हिरण्मयाभ्यां पाणिभ्यां युक्तः समदृश्यत॥

Verse 56

हिरण्यपाणिं तं दृष्ट्वा जहृषुः सर्वऋत्विजः । ततः समाप्य तं यज्ञं दैत्यसंघान्विजित्य च

हिरण्यपाणिं तं दृष्ट्वा जहृषुः सर्वऋत्विजः। ततः समाप्य तं यज्ञं दैत्यसंघान्विजित्य च॥

Verse 57

इंद्रादयः सुराः सर्वे सुखिताः स्वर्गमाययुः । तस्मादेतत्समागत्य तीर्थं सर्वैश्च मानवैः

इन्द्रादयः सुराः सर्वे सुखिताः स्वर्गमाययुः। तस्मादेतत्समागत्य तीर्थं सर्वैश्च मानवैः॥

Verse 58

सेवनीयं प्रयत्नेन स्वस्वाभीष्टस्य सिद्धये । अंधैश्च कुणिभिर्मूकैर्बधिरैः कुब्जकैरपि

स्वस्वाभीष्टसिद्ध्यर्थं प्रयत्नेनैतत् सेवनीयम्; अन्धैः कुणिभिर्मूकैर्बधिरैः कुब्जकैश्चापि।

Verse 59

खंजैः पंगुभिरप्येतदंगहीनैस्तथापरैः । संछिन्नपाणिचरणैः संछिन्नान्यांगसंचयैः

खञ्जैः पङ्गुभिरप्येतदङ्गहीनैस्तथापरैः; संछिन्नपाणिचरणैः संछिन्नान्याङ्गसञ्चयैः।

Verse 60

मनुष्यैश्च तथान्यैश्च विकलांगस्य पूर्तये । सेवनीयमिदं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदायकम्

मनुष्यैश्च तथान्यैश्च विकलाङ्गस्य पूर्तये; सेवनीयमिदं तीर्थं सर्वाभीष्टप्रदायकम्।

Verse 61

एवं वः कथितं विप्राश्चक्रतीर्थस्य वैभवम् । यत्र स्नात्वा पुरा छिन्नौ पाणी प्राप प्रभाकरः

एवं वः कथितं विप्राः चक्रतीर्थस्य वैभवम्; यत्र स्नात्वा पुरा छिन्नौ पाणी प्राप प्रभाकरः।

Verse 62

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । अंगानि विकलान्यस्य पूर्णानि स्युर्न संशयः

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः; अङ्गानि विकलान्यस्य पूर्णानि स्युः न संशयः।

Verse 63

मोक्षकामस्य मर्त्यस्य मुक्तिः स्यान्नात्र संशयः

मोक्षकामस्य मर्त्यस्य मोक्ष एव भवेत् ध्रुवम्; अत्र न संशयोऽस्त्येव।