Adhyaya 13

Verse 1

श्रीसूत उवाच । मंगलाख्ये महातीर्थे नरः स्नात्वा विकल्मषः । एकांतरामनाथाख्यं क्षेत्रं गच्छेत्ततः परम्

श्रीसूत उवाच । मंगलाख्ये महातीर्थे नरः स्नात्वा विकल्मषः । एकांतरामनाथाख्यं क्षेत्रं गच्छेत्ततः परम् ॥

Verse 2

तत्र रामो जगन्नाथो जानक्या लक्ष्मणेन च । हनुमत्प्रमुखैश्चापि वानरैः परिवारितः

तत्र रामो जगन्नाथो जानक्या लक्ष्मणेन च । हनुमत्प्रमुखैश्चापि वानरैः परिवारितः ॥

Verse 3

सन्निधत्ते सदा विप्रा लोकानुग्रहकाम्यया । विद्यते पुण्यदा तत्र नाम्ना ह्यमृतवापिका

सन्निधत्ते सदा विप्रा लोकानुग्रहकाम्यया । विद्यते पुण्यदा तत्र नाम्ना ह्यमृतवापिका ॥

Verse 4

तस्यां निमज्जतां नृणां न जरांतकजं भयम् । अस्याममृतवाप्यां यः सश्रद्धं स्नाति मानवः

तस्यां निमज्जतां नृणां न जरांतकजं भयम् । अस्याममृतवाप्यां यः सश्रद्धं स्नाति मानवः ॥

Verse 5

अमृतत्वं भजत्येष शंकरस्य प्रसादतः । महापातकनाशिन्यामस्यां वाप्यां निमज्जताम्

शंकरप्रसादेन स अमृतत्वं प्राप्नोति; अस्यां महापातकनाशिन्यां वाप्यां ये निमज्जन्ति, तेषां महापातकान्यपि नश्यन्ति।

Verse 6

अमृतत्वं हरो दातुं सन्निधत्ते सदा तटे । ।ऋषय ऊचुः । इयं ह्यमृतवापीति कुतो हेतोर्निगद्यते

अमृतत्वं दातुं हरः सदा तटे सन्निहितो भवति। ऋषय ऊचुः— ‘इयं ह्यमृतवापी’ इति कुतो हेतोर्निगद्यते?

Verse 7

अस्माकमेतद्ब्रूहि त्वं कृपया व्यासशासित । तथैवामृतनामिन्या वापिकायाश्च वैभवम् । तृप्तिर्न जायतेऽस्माकं त्वद्वचोऽमृतपायिनाम्

अस्माकमेतद् ब्रूहि त्वं कृपया व्यासशासित; तथैवामृतनामिन्या वापिकायाश्च वैभवम्। त्वद्वचोऽमृतपायिनामस्माकं तृप्तिर्न जायते।

Verse 8

श्रीसूत उवाच । अस्या अमृतनामत्वं वैभवं च मनोहरम्

श्रीसूत उवाच— अस्याः ‘अमृत’ नामत्वं तथा मनोहरं वैभवं च अहं वक्ष्यामि।

Verse 9

प्रवक्ष्यामि विशेषेण शृणुत द्विजसत्तमाः । पुरा हिमवतः पार्श्वे नानामुनिसमाकुले

प्रवक्ष्यामि विशेषेण; शृणुत, द्विजसत्तमाः। पुरा हिमवतः पार्श्वे नानामुनिसमाकुले (देशे)।

Verse 10

सिद्धचारणगंधर्वदेवकिन्नरसेविते । सिंहव्याघ्रवराहेभमहिषादिसमाकुले

सिद्धचारणगन्धर्वदेवकिन्नरैः सेविते, सिंहव्याघ्रवराहेभमहिषादिभिः प्राणिभिः समाकुले च।

Verse 11

तमालतालहिंतालचंपकाशोकसंतते । हंसकोकिलदात्यूहचक्रवाकादिशोभिते

तमालताळहिंताळचम्पकाशोकवृक्षसन्तते, हंसकोकिलदात्यूहचक्रवाकादिभिः शोभिते।

Verse 12

पद्मेंदीवरकह्लारकुमुदाढ्यसरो वृते । सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी वशी कुंभजसोदरः

पद्मेन्दीवरकह्लारकुमुदाढ्यसरोवृतं तत्र; सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी वशी कुम्भजसोदरः निवसति।

Verse 13

आस्ते तपश्चरन्नित्यं मोक्षार्थी शंकरप्रियः । त्रिकालमर्चयञ्छंभु वन्यैर्मूलफलादिभिः

स नित्यं तपश्चरन् आस्ते, मोक्षार्थी शंकरप्रियः; त्रिकालं शम्भुं वन्यैर्मूलफलादिभिरर्चयति।

Verse 14

आगतान्स्वाश्रमाभ्याशमतिथीन्वन्यभोजनैः । पूजयन्नर्चयन्नग्निं संध्योपासनतत्परः

आगतान् स्वाश्रमाभ्याशमतिथीन् वन्यभोजनैः पूजयन्, अग्निं च अर्चयन्, सन्ध्योपासनतत्परः भवति।

Verse 15

गायत्र्यादीन्महामंत्रान्कालेकाले जपन्मुदा । निद्रां परित्यजन्ब्राह्मे मुहूर्ते विष्णुचिंतकः

गायत्र्यादीन् महामन्त्रान् काले काले मुदान्वितः जपन् । ब्राह्मे मुहूर्ते निद्रां त्यक्त्वा विष्णुचिन्तनपरः भवति ॥

Verse 16

स्नानं कुर्वन्नुषःकाले नमन्संध्यां प्रसन्नधीः । गायत्रीं प्रजपन्विप्राः पूजयन्हरिशंकरौ

उषःकाले स्नानं कृत्वा प्रसन्नधीः सन्ध्यां नमति । गायत्रीं प्रजपन् विप्रो हरिशंकरौ पूजयति ॥

Verse 17

वेदाध्यायी शास्त्रपाठी मध्याह्नेऽतिथिपूजकः । श्रोतापुराणपाठानामग्निकार्येष्वतंद्रितः

वेदाध्यायी शास्त्रपाठी मध्याह्नेऽतिथिपूजकः । पुराणपाठं शृण्वन् अग्निकार्येषु चातन्द्रितः ॥

Verse 18

पंचयज्ञपरो नित्यं वैश्वदेवबलिप्रदः । प्रत्यब्दं श्राद्धकृत्पित्रोस्तथान्यश्राद्धकृद्द्विजाः

पञ्चयज्ञपरो नित्यं वैश्वदेवबलिप्रदः । प्रत्यब्दं पितृश्राद्धं कुर्यात् तथा अन्यश्राद्धकृद्द्विजः ॥

Verse 19

एवं निनाय कालं स नित्यानुष्ठानतत्परः । तस्यैवं वर्तमानस्य तपश्चरत उत्तमम्

एवं स कालं निनाय नित्यानुष्ठानतत्परः । एवं वर्तमानस्यास्य तपः परममुत्तमं बभूव ॥

Verse 20

सहस्रवर्षाण्यगमञ्च्छंकरासक्तचेतसः । तथापि शंकरो नास्याययौ प्रत्यक्षतां तदा

सहस्रवर्षाणि तस्य शंकरासक्तचेतसः व्यतीतानि; तथापि तदा शंकरो न तस्मै प्रत्यक्षतां ददौ।

Verse 21

ततस्त्वगस्त्यभ्रातासौ ग्रीष्मे पंचानिमध्यगः । भास्करं दत्तदृष्टिश्च मौनव्रतसमन्वितः

ततः अगस्त्यभ्राता ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यगः, भास्करे दत्तदृष्टिः, मौनव्रतसमन्वितः।

Verse 22

तिष्ठन्कनिष्ठिकांगुल्यां वामपादस्य निश्चलः । ऊर्ध्वबाहुर्निरालंबस्तपस्तेपेऽतिदारुणम्

वामपादस्य कनिष्ठिकाङ्गुल्यां तिष्ठन् निश्चलः; ऊर्ध्वबाहुः निरालम्बः स अतिदारुणं तपः तेपे।

Verse 23

अथ तस्य प्रसन्नात्मा महादेवो घृणानिधिः । प्रादुरासीत्स्वया दीप्त्या दिशो दश विभासयन्

अथ तस्मिन् प्रसन्नात्मा महादेवो घृणानिधिः; स्वदीप्त्या दश दिशो विभासयन् प्रादुरासीद्।

Verse 24

ततोऽद्राक्षीन्मुनिः शंभुं सांबं वृषभसंस्थि तम् । दृष्ट्वा प्रणम्य तुष्टाव भवानीपतिमीश्वरम्

ततो मुनिः शम्भुं साम्बं वृषभसंस्थितम् अद्राक्षीत्; दृष्ट्वा प्रणम्य भवानीपतिम् ईश्वरं तुष्टाव।

Verse 25

मुनिरुवाच । नमस्ते पार्वतीनाथ नीलकंठ महेश्वर । शिव रुद्र महादेव नम स्ते शंभवे विभो

मुनिरुवाच— नमस्ते पार्वतीनाथ नीलकण्ठ महेश्वर। शिव रुद्र महादेव नमस्ते शम्भवे विभो॥

Verse 26

श्रीकंठोमापते शूलिन्भगनेत्रहराव्यय । गंगाधर विरूपाक्ष नमस्ते रुद्र मन्यवे

हे श्रीकण्ठोमापते शूलिन् भगनेत्रहराव्यय। गङ्गाधर विरूपाक्ष नमस्ते रुद्र मन्यवे॥

Verse 28

अंतकारे कामशत्रो देवदेव जगत्पते । स्वामिन्पशुपते शर्व नमस्ते शतधन्वने । दक्षयक्षविनाशाय स्नायूनां पतये नमः । निचेरवे नमस्तुभ्यं पुष्टानां पतये नमः

अन्तकारे कामशत्रो देवदेव जगत्पते। स्वामिन् पशुपते शर्व नमस्ते शतधन्वने॥ दक्षयज्ञविनाशाय स्नायूनां पतये नमः। निचेरवे नमस्तुभ्यं पुष्टानां पतये नमः॥

Verse 29

भूयोभूयो नमस्तुभ्यं महादेव कृपालय । दुस्तराद्भवसिंधोर्मां तारयस्व त्रिलोचन

भूयो भूयो नमस्तुभ्यं महादेव कृपालय। दुस्तराद्भवसिन्धोर्मां तारयस्व त्रिलोचन॥

Verse 30

अगस्त्यसोदरेणैवं स्तुतः शंभुरभाषत । प्रीणयन्वचसा स्वेन कुंभजस्यानुजं मुनिम्

अगस्त्यसोदरेणैवं स्तुतः शम्भुरभाषत। प्रीणयन् वचसा स्वेन कुम्भजस्यानुजं मुनिम्॥

Verse 31

ईश्वर उवाच । कुंभजानुज वक्ष्यामि मुक्त्युपायं तवानघ । सेतुमध्ये महातीर्थं गंधमादनपर्वते

ईश्वर उवाच—कुम्भजानुज! वक्ष्यामि तवानघ मुक्त्युपायम्। सेतुमध्ये महातीर्थं गन्धमादनपर्वते॥

Verse 32

मंगलाख्यस्य तीर्थस्य नातिदूरेण वर्तते । तत्र गत्वा कुरु स्नानं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि

मङ्गलाख्यस्य तीर्थस्य नातिदूरेण वर्तते। तत्र गत्वा कुरु स्नानं ततो मुक्तिमवाप्स्यसि॥

Verse 33

तत्तीर्थसेवनान्नान्योमोक्षो पायो लघुस्तव । न हि तत्तीर्थवैशिष्ट्यं वक्तुं शक्यं मयापि च

तत्तीर्थसेवनान्नान्यो मोक्षोपायो लघुस्तव। न हि तत्तीर्थवैशिष्ट्यं वक्तुं शक्यं मयापि च॥

Verse 34

संदेहो नात्र कर्तव्यस्त्वयाद्य मुनिसत्तम । तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं यदीच्छसि भवक्षयम्

सन्देहो नात्र कर्तव्यस्त्वयाद्य मुनिसत्तम। तस्मात्तत्रैव गच्छ त्वं यदीच्छसि भवक्षयम्॥

Verse 35

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । ततो देवस्य वचनादगस्त्यस्य सहोदरः

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवान्तरधीयत। ततो देवस्य वचनादगस्त्यस्य सहोदरः॥

Verse 36

गत्वा सेतुं समुद्रे तु गंधमादनपर्वते । ईश्वरणैव गदितं तीर्थं तच्छीघ्रमासदत्

गत्वा सेतुं समुद्रे तु गन्धमादनपर्वतम् । ईश्वरेणैव गदितं तीर्थं तच्छीघ्रमासदत् ॥

Verse 37

तत्र तीर्थे महापुण्ये स्नातानां मुक्तिदायिनि । एकांतरामनाथाख्ये क्षेत्रालंकरणे शुभे

तत्र तीर्थे महापुण्ये स्नातानां मुक्तिदायिनि । एकान्तरामनाथाख्ये क्षेत्रालङ्करणे शुभे ॥

Verse 38

सस्नौ नियमपूर्वं स त्रीणि वर्षाणि वै द्विजः । ततश्चतुर्थवर्षे तु समाधिस्थो महामुनिः

सस्नौ नियमपूर्वं स त्रीणि वर्षाणि वै द्विजः । ततश्चतुर्थवर्षे तु समाधिस्थो महामुनिः ॥

Verse 39

ब्रह्मनाड्या प्राणवायुं मूर्द्धन्यारोप्ययोगतः । प्राणान्निर्गमयामास ब्रह्मरंध्रेण तत्र सः

ब्रह्मनाड्या प्राणवायुं मूर्ध्न्यारोप्य योगतः । प्राणान्निर्गमयामास ब्रह्मरन्ध्रेण तत्र सः ॥

Verse 41

विनष्टाशेषदुःखस्य तत्तीर्थस्नानवैभवात् । मृतत्वमभूद्यस्मादगस्त्यानुजजन्मनः

विनष्टाशेषदुःखस्य तत्तीर्थस्नानवैभवात् । मृतत्वमभूद्यस्मादगस्त्यानुजजन्मनः ॥

Verse 42

ततो ह्यमृतवापीतिप्रथाऽस्यासीन्मुनीश्वराः । अत्र तीर्थे नरा ये तु वर्षत्रयमतंद्रिताः

ततो ह्यमृतवापीति नाम्ना तस्य तीर्थस्य प्रथाऽभवत्, मुनीश्वराः। अत्र तीर्थे ये नरा वर्षत्रयम् अतन्द्रिताः व्रतानि चरन्ति—

Verse 43

स्नानं कुर्वंति ते सत्यममृतत्वं प्रयांति हि । एवं त्वमृतवापीति प्रथा तद्वैभवं तथा । युष्माकं कथितं विप्राः किंभूयः श्रोतुमिच्छथ

अत्र स्नानं कुर्वन्ति ये, ते सत्यं अमृतत्वं प्रयान्ति। एवं ‘अमृतवापी’ इति प्रथा जाता, तस्य वैभवं च तथा। विप्राः, युष्माकं कथितम्; किं भूयः श्रोतुमिच्छथ?

Verse 44

ऋषय ऊचुः । एकांतरामनाथाख्या तस्य क्षेत्रस्य वै मुने

ऋषय ऊचुः—एकान्तरामनाथाख्या तस्य क्षेत्रस्य वै, मुने—

Verse 45

कथं समागता सूत वक्तुमेतत्त्वमर्हसि । अस्माकं मुनिशार्दूल तच्छुश्रूषातिभूयसी

सूत, कथं समागता (सा) इति वक्तुम् एतत् त्वम् अर्हसि। मुनिशार्दूल, अस्माकं तच्छुश्रूषा अतिभूयसी जाता।

Verse 46

श्रीसूत उवाच । पुरा दाशरथी रामः ससुग्रीवभिभीषणः । लक्ष्मणेन युतो भ्रात्रा मंत्रज्ञेन हनूमता

श्रीसूत उवाच—पुरा दाशरथी रामः सुग्रीवविभीषणाभ्यां सह; भ्रात्रा मन्त्रज्ञेन लक्ष्मणेन युतः, तथा मन्त्रविदा हनूमता सह (आसीत्)।

Verse 47

वानरैर्बध्यमाने तु सेतावंबुधिमध्यतः । चिंतयन्मनसा सीतामेकांते सममंत्रयत्

वानरैः सेतौ बद्ध्यमानेऽम्बुधिमध्यतः, रामः सीतां हृदि चिन्तयन् एकान्ते सममन्त्रयत्।

Verse 48

तेषु मंत्र यमाणेषु रावणादिवधं प्रति । उल्लोलतरकल्लोलो जुघोष जलधिर्भृशम्

तेषु रावणादिवधं प्रति मन्त्रयमाणेषु, उल्लोलतरकल्लोलो जलधिर्भृशं जुघोष।

Verse 49

अर्णवस्य महाभीमे जृंभमाणे महाध्वनौ । अन्योन्यकथितां वार्तां नाशृण्वंस्ते परस्परम्

अर्णवस्य महाभीमे जृम्भमाणे महाध्वनौ, ते परस्परं कथितां वार्तां नाशृण्वन्।

Verse 50

ततः किंचिदिव क्रुद्धो भृकुटीकुटिलेक्षणः । भ्रूभंगलीलया रामो नियम्य जलधिं तदा

ततः किंचिदिव क्रुद्धो भृकुटीकुटिलेक्षणः, भ्रूभङ्गलीलया रामो जलधिं तदा नियम्य।

Verse 51

न्यमंत्रयत विप्रेंद्रा राक्षसानां वधं प्रति । एकांतेऽमंत्रयत्तत्र तैः सार्धं राघवो यतः

विप्रेन्द्राः, ततो राक्षसानां वधं प्रति न्यामन्त्रयत्; तत्रैव एकान्ते तैः सार्धं राघवोऽमन्त्रयत्।

Verse 52

एकांतरामनाथाख्यं तत्क्षेत्रमभवद्विजाः । सोयं नियमितो वार्धी रामभ्रूभंगलीलया

हे द्विजाः, तत् क्षेत्रम् ‘एकान्तरामनाथ’ इति नाम्ना प्रसिद्धमभवत्। अत्र रामस्य भ्रूभङ्गलीलया वार्धिः स्वयमेव नियमितः प्रतिबद्धश्चाभूत्।

Verse 53

अद्यापि निश्चलजलस्तत्प्रदेशेषु दृश्यते । एकांतरामनाथाख्यं तदेतत्क्षेत्रमुत्तमम्

अद्यापि तेषु प्रदेशेषु जलं निश्चलमेव दृश्यते। एतदेव ‘एकान्तरामनाथ’ इति ख्यातं परमं क्षेत्रमुत्तमम्।

Verse 54

आगत्यामृतवाप्यां च स्नात्वा नियमपूर्वकम् । रामादीनपि सेवंते ते सर्वे मुक्तिमाप्नुयुः

अत्रागत्यामृतवाप्यां नियमपूर्वकं स्नात्वा, रामादीन् देवस्वरूपान् सेवन्ते; ते सर्वे मुक्तिमवाप्नुयुः।

Verse 55

अद्वैतविज्ञानविवेकशून्या विरक्तिहीनाश्च समाधि हीनाः । यागाद्यनुष्ठानविवर्जिताश्च स्नात्वात्र यास्यंत्यमृतं द्विजेंद्राः

हे द्विजेन्द्राः, अद्वैतविज्ञानविवेकशून्याः, विरक्तिहीनाः, समाधिहीनाश्च, यागाद्यनुष्ठानविवर्जिताश्च—तेऽप्यत्र स्नात्वा अमृतपदं यास्यन्ति।