Adhyaya 14

Verse 1

श्रीसूत उवाच । स्नात्वा त्वमृत वाप्यां वै सेवित्वैकांतराघवम् । जितेंद्रियो नरः स्नातुं ब्रह्मकुंडं ततो व्रजेत्

श्रीसूत उवाच—अमृतवाप्यां स्नात्वा, एकान्तराघवं सेवित्वा, जितेन्द्रियो नरः ततः स्नातुं ब्रह्मकुण्डं व्रजेत्।

Verse 2

सेतुमध्ये महातीर्थं गंधमादनपर्वते । ब्रह्मकुडमिति ख्यातं सर्व दारिद्र्यभेषजम्

सेतुमध्ये गन्धमादनपर्वते महातीर्थं विद्यते, यत् ‘ब्रह्मकुडम्’ इति ख्यातं सर्वदारिद्र्यदुःखभेषजम्।

Verse 3

विद्यते ब्रह्महत्यानामयुतायुतनाशनम् । दर्शनं ब्रह्मकुंडस्य सर्वपापौघनाशनम्

ब्रह्मकुंडस्य दर्शनमात्रेण सर्वपापौघा नश्यन्ति; ब्रह्महत्यादोषाणामपि अयुतायुतं नाशनमिति श्रूयते।

Verse 4

किं तस्य बहुभिस्तीर्थैः किं तपोभिः किमध्वरैः । महादानैश्च किं तस्य ब्रह्मकुंडविलोकिनः

ब्रह्मकुंडविलोकिनः किं बहुभिस्तीर्थैः, किं तपोभिः, किमध्वरैः? महादानैश्च किं तस्य?

Verse 5

ब्रह्मकुंडे सकृत्स्नानं वैकुंठप्राप्तिकारणम् । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म येन धृतं द्विजाः

ब्रह्मकुंडे सकृत्स्नानं वैकुण्ठप्राप्तिकारणम्; ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म येन धृतं स धन्यो, हे द्विजाः।

Verse 6

तस्यानुगास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतभस्मना यस्त्रिपुंड्रकम्

तस्यानुगास्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः; ब्रह्मकुंडसमुद्भूतभस्मना यस्त्रिपुण्ड्रकं धारयति…

Verse 7

करोति तस्य कैवल्यं करस्थं नात्र संशयः । तद्भस्मपरमाणुर्वा यो ललाटे धृतो भवेत्

तस्य कैवल्यं करस्थमिव भवति, नात्र संशयः। तद्भस्मपरमाणुरपि यदि ललाटे धृतः स्यात्, स एव फलप्रदः।

Verse 8

तावदेवास्य मुक्तिः स्यान्नात्र कार्या विचारणा । तत्कुंडभस्मना मर्त्यः कुर्यादुद्धूलनं तु यः

तावदेवास्य मुक्तिः स्यात्, नात्र विचारणा कार्या। यः कश्चिन्मर्त्यः तत्कुण्डभस्मना देहोद्धूलनं करोति, स तद्फलमाप्नोति।

Verse 9

तस्य पुण्यफलं वक्तुं शंकरो वेत्ति वा न वा । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म यो नैव धारयेत्

तस्य पुण्यफलं वक्तुं शंकरोऽपि वेत्ति वा न वा—अपरिमेयमेव तत्। यस्तु ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतं भस्म नैव धारयति, स तदुपायं परित्यजति।

Verse 10

रौरवे नरके सोऽयं पतेदाचंद्रतारकम् । उद्धूलनं त्रिपुंड्रं वा ब्रह्मकुंडस्थभस्मना

ब्रह्मकुण्डस्थभस्मना देहोद्धूलनं त्रिपुण्ड्रधारणं वा यः न करोति, सोऽयं रौरवे नरके आचन्द्रतारकं पतति।

Verse 11

नराधमो न कुर्याद्यः सुखं नास्य कदाचन । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतभस्मनिंदारतस्तु यः

यो नराधमः ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मनिन्दारतः सन् एतदनुष्ठानं न करोति, तस्य कदाचन सुखं न भवति।

Verse 12

उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्मैतल्लोकपावनम्

उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्मैतल्लोकपावनम् ॥

Verse 13

अन्यभस्मसमं यस्तु न्यूनं वा वक्ति मानवः । उत्पत्तौ तस्य सांकर्य मनुमेयं विपश्चिता

अन्यभस्मसमं यस्तु न्यूनं वा वक्ति मानवः । उत्पत्तौ तस्य सांकर्य मनुमेयं विपश्चिता ॥

Verse 14

ब्रह्मकुंडसमुद्भूतेऽप्यस्मिन्भस्मनि जाग्रति । भस्मांतरेण मनुजो धारयेद्यस्त्रिपुंड्रकम्

ब्रह्मकुंडसमुद्भूतेऽप्यस्मिन्भस्मनि जाग्रति । भस्मांतरेण मनुजो धारयेद्यस्त्रिपुंड्रकम् ॥

Verse 15

उत्पत्तौ तस्य सांक र्यमनुमेयं विपश्चिता । कदाचिदपि यो मर्त्यो भस्मैतत्तु न धारयेत्

उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता । कदाचिदपि यो मर्त्यो भस्मैतत्तु न धारयेत् ॥

Verse 16

उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म दद्याद्द्विजाय यः

उत्पत्तौ तस्य सांकर्यमनुमेयं विपश्चिता । ब्रह्मकुंडसमुद्भूतं भस्म दद्याद्द्विजाय यः ॥

Verse 17

चतुरर्णवपर्यंता तेन दत्ता वसुन्धरा । संदेहो नात्र कर्तव्यस्त्रिर्वा शपथयाम्यहम्

चतुरर्णवपर्यन्ता सा वसुन्धरा तेन दत्ता; अत्र संशयो न कर्तव्यः—त्रिर्वा शपथयाम्यहम्।

Verse 18

सत्यंसत्यं पुनः सत्यमुद्धृत्य भुजमुच्यते । ब्रह्मकुंडोद्भवं भस्म धारयध्वं द्विजोत्तमाः

“सत्यं सत्यं पुनः सत्यम्” इत्युक्त्वा भुजमुद्धृत्य व्याहरत्—“ब्रह्मकुण्डोद्भवं भस्म धारयध्वं द्विजोत्तमाः।”

Verse 19

एतद्धि पावनं भस्म ब्रह्मयज्ञसमुद्भवम् । पुरा हि भगवान्ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः

एतद्धि भस्म परमं पावनं ब्रह्मयज्ञसमुद्भवम्; पुरा हि भगवान् ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः।

Verse 20

सन्निधौ सर्वदेवानां पर्वते गंधमादने । ईशशापनिवृत्त्यर्थं क्रतून्सर्वान्समातनोत्

सर्वदेवानां सन्निधौ गन्धमादनपर्वते ईशशापनिवृत्त्यर्थं स सर्वान् क्रतून् समातनोत्।

Verse 21

विधाय विधिवत्सर्वानध्वरान्बहुदक्षिणान् । मुमुचे सहसा ब्रह्मा शंभुशापाद्द्विजोत्तमाः

विधिवत् बहुदक्षिणान् सर्वान् अध्वरान् विधाय, सहसा ब्रह्मा शम्भुशापात् प्रमुमोच—हे द्विजोत्तमाः।

Verse 22

तदेतत्तीर्थमासाद्य स्नानं कुर्वंति ये नराः । ते महादेवसायुज्यं प्राप्नुवंति न संशयः

तदेव तीर्थमासाद्य ये नराः स्नानमाचरन्ति । ते महादेवसायुज्यं प्राप्नुवन्ति न संशयः ॥

Verse 23

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाप्राज्ञ पुराणार्थविशारद । चतुर्दशानां लोकानां स्रष्टारं चतुराननम्

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाप्राज्ञ पुराणार्थविशारद । चतुर्दशलोकस्रष्टारं चतुराननं ब्रूहि नः ॥

Verse 24

शंभुः केनापराधेन शप्तवान्भारतीपतिम् । शापश्च कीदृशस्तस्य पुरा दत्तो हरेण वै । एतत्सर्वं मुने ब्रूहि तत्त्वतोऽस्माकमादरात्

शंभुः केनापराधेन शप्तवान् भारतीपतिम् । शापश्च कीदृशस्तस्य पुरा दत्तो हरेण वै । एतत्सर्वं मुने ब्रूहि तत्त्वतोऽस्माकमादरात् ॥

Verse 25

श्रीसूत उवाच । पुरा बभूव कलहो ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्

श्रीसूत उवाच । पुरा बभूव कलहो ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम् ॥

Verse 26

कंचिद्धेतुं समुद्दिश्य स्पर्धया श्लाघमानयोः । अहं कर्त्ता न मत्तोऽन्यः कर्त्तास्ति जगतीतले

कञ्चिद्धेतुं समुद्दिश्य स्पर्धया श्लाघमानयोः । अहं कर्ता न मत्तोऽन्यः कर्तास्ति जगतीतले ॥

Verse 27

एवमाह हरिं ब्रह्मा ब्रह्माणं च हरिस्तथा । एवं विवादः सुमहान्प्रावर्त्तत पुरा तयोः

एवमाह हरिं ब्रह्मा हरिश्चापि तथैव तम् । एवं तयोः पुरा घोरः सुमहान् विवादः समभवत् ॥

Verse 28

एतस्मिन्नंतरे विप्राः कुर्वतोः कलहं मिथः । तयोर्गर्वविनाशाय प्रबोधार्थं च देवयोः

एतस्मिन्नन्तरे विप्राः कुर्वतोः कलहं मिथः । तयोर्गर्वविनाशाय प्रबोधार्थं च देवयोः ॥

Verse 29

मध्ये प्रादुरभूल्लिंगं स्वयंज्योतिरनामयम् । तौ दृष्ट्वा विस्मितौ लिंगं ब्रह्मविष्णु परस्परम्

मध्ये प्रादुरभूल्लिङ्गं स्वयंज्योतिरनामयम् । तौ दृष्ट्वा विस्मितौ लिङ्गं ब्रह्मविष्णू परस्परम् ॥

Verse 30

समयं चक्रतुर्विप्रा देवानां सन्निधौ पुरा । अनाद्यंतं महालिंगं यदेतद्दृश्यते पुरः

समयं चक्रतुर्विप्राः देवानां सन्निधौ पुरा । अनाद्यन्तं महालिङ्गं यदेतद्दृश्यते पुरः ॥

Verse 31

अनंतादित्यसंका शमनंताग्निसमप्रभम् । आवयोरस्य लिंगस्य योंऽतमादिं च द्रक्ष्यति

अनन्तादित्यसङ्काशमनन्ताग्निसमप्रभम् । आवयोरस्य लिङ्गस्य योऽन्तमादिं च द्रक्ष्यति ॥

Verse 32

स भवेदधिको लोके लोककर्ता च स प्रभुः । अहमूर्ध्वं गमिष्यामि लिंगस्यातं गवेषयन्

स लोकेऽधिको भवेत्, लोककर्ता च स प्रभुः। ‘अहं ऊर्ध्वं गमिष्यामि, लिङ्गस्य अन्तं गवेषयन्’ इति (ब्रह्मा) उवाच।

Verse 33

गवेषणाय मूलस्य त्वमधस्ताद्धरे व्रज । इति तस्य वचः श्रुत्वा तथे त्याह रमापतिः

‘मूलस्य गवेषणाय त्वम् अधस्ताद् हरे व्रज’ इति। तस्य वचः श्रुत्वा रमापतिः ‘तथेति’ प्रत्याह।

Verse 34

एवं तौ समयं कृत्वा मार्गणाय विनिर्गतौ । विष्णुर्वराहरूपेण गतोऽधस्ताद्गवेषितुम्

एवं तौ समयं कृत्वा मार्गणाय विनिर्गतौ। विष्णुः वराहरूपेण अधस्ताद् गवेषितुं गतः।

Verse 35

हंसतां भारतीजानिः स्वीकृत्योपरि निर्ययौ । अधो लोकान्विचित्याथो विष्णुर्वर्षगणान्बहून् । यथास्थानं समागत्य वभाषे देवसन्निधौ

हंसतां भारतीजानिः स्वीकृत्य उपरि निर्ययौ। अधो लोकान् विचित्याथ विष्णुः वर्षगणान् बहून्। यथास्थानं समागत्य वभाषे देवसन्निधौ।

Verse 36

विष्णुरुवाच । अहं लिंगस्य नाद्राक्षमादिमस्येति सत्यवाक्

विष्णुरुवाच—अहं सत्यवाक्; अस्य लिङ्गस्य आदिं नाद्राक्षम्।

Verse 37

ऊर्ध्वं गवेषयित्वाथ ब्रह्माप्यागच्छदत्र सः । आगत्य च वचः प्राह छद्मना चतुराननः

ऊर्ध्वं सम्यगन्विष्य ततो ब्रह्मापि तत्र प्रत्यागात्। आगत्य च चतुराननः छद्मना वचांसि प्राह॥

Verse 38

ब्रह्मोवाच । अहमद्राक्षमस्यांतं लिंगस्येति मृषा पुनः । तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा व्रह्मविष्ण्वोर्महेश्वरः । मिथ्यावादिनमाहेदं प्रहस्य चतुराननम्

ब्रह्मोवाच—अहं लिङ्गस्यास्यान्तं ददर्शेति पुनर्मृषा। तयोर्वचनं श्रुत्वा महेश्वरः प्रहस्य चतुराननं मिथ्यावादिनमब्रवीत्॥

Verse 39

ईश्वर उवाच । असत्यं यदवोचस्त्वं चतुरानन मत्पुरः

ईश्वर उवाच—असत्यं यदवोचस्त्वं चतुरानन मम पुरः॥

Verse 40

तस्मात्पूजा न ते भूयाल्लोके सर्वत्र सर्वदा । अथ विष्णुं पुनः प्राह भगवान्परमेश्वरः

तस्मात् लोके सर्वत्र सर्वदा न ते पूजा भविष्यति। अथ भगवान् परमेश्वरः पुनर्विष्णुं प्राह॥

Verse 41

यस्मात्सत्यमवोचस्त्वं कमलायाः पते हरे । तस्मात्ते मत्समा पूजा भविष्यति न संशयः

यस्मात् सत्यं अवोचस्त्वं कमलायाः पते हरे। तस्मात् ते मत्समा पूजा भविष्यति न संशयः॥

Verse 42

ततो ब्रह्मा विषण्णः सञ्छंकरं प्रत्यभाषत । स्वामिन्ममापराधं त्वं क्षमस्व करुणानिधे

ततः ब्रह्मा विषण्णचित्तः सन् शङ्करं प्रत्यभाषत— “स्वामिन्, ममापराधं त्वं क्षमस्व, करुणानिधे।”

Verse 43

एकोपराधः क्षंतव्यः स्वामि भिर्जगदीश्वरैः । ततो महेश्वरोऽवादीद्ब्रह्माणं परिसांत्वयन्

“एकोऽपराधः क्षन्तव्यः स्वामिभिर्जगदीश्वरैः।” ततः महेश्वरो ब्रह्माणं परिसान्त्वयन् अवादीत्।

Verse 44

ईश्वर उवाच । न मिथ्यावचनं मे स्याद्ब्रह्मन्वक्ष्यामि ते शृणु । गच्छ त्वं सहसा वत्स गन्धमादनपर्वतम्

ईश्वर उवाच— “न मे मिथ्यावचनं स्यात्, ब्रह्मन्; वक्ष्यामि ते, शृणु। गच्छ त्वं सहसा, वत्स, गन्धमादनपर्वतम्।”

Verse 45

तत्र क्रतून्कुरुष्व त्वं मिथ्यादोषप्रशांतये । ततो विधूतपापस्त्वं भविष्यसि न संशयः

“तत्र क्रतून् कुरुष्व त्वं मिथ्यादोषप्रशान्तये। ततः विधूतपापस्त्वं भविष्यसि, न संशयः।”

Verse 46

तेन श्रौतेषु ते ब्रह्मन्स्मार्तेष्वपि च कर्मसु । पूजा भविष्यति सदा न पूजा प्रतिमासु ते

“तेन ब्रह्मन्, श्रौतेषु ते स्मार्तेष्वपि च कर्मसु पूजाऽभविष्यति सदा; न तु ते प्रतिमासु पूजा भविष्यति।”

Verse 47

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । ततो ब्रह्मा ययौ विप्रा गंधमादनपर्वतम्

इत्युक्त्वा भगवान् ईशस्तत्रैवान्तरधीयत । ततः ब्रह्मा द्विजश्रेष्ठा गन्धमादनपर्वतम् ययौ ॥

Verse 48

ईजे च क्रतुकर्तारं क्रतुभिः पार्वतीपतिम् । अष्टाशीतिसहस्राणि वर्षाणि मुनिपुंगवाः

ईजे च क्रतुकर्तारं क्रतुभिः पार्वतीपतिम् । अष्टाशीतिसहस्राणि वर्षाणि मुनिपुङ्गवाः ॥

Verse 49

पौंडरीकादिभिः सर्वैरध्वरैर्भूरिदक्षिणैः । इन्द्रादिसर्वदेवानां सन्निधावयजच्छिवम् । तेन तुष्टोभवच्छंभुर्वरमस्मै प्रदत्तवान्

पौण्डरीकादिभिः सर्वैरध्वरैर्भूरिदक्षिणैः । इन्द्रादिसर्वदेवानां सन्निधावयजच्छिवम् । तेन तुष्टोऽभवच्छम्भुर्वरमस्मै प्रदत्तवान् ॥

Verse 50

ईश्वर उवाच । मिथ्योक्तिदोषस्ते नष्टः कृतैरेतैर्मखैरिह

ईश्वर उवाच । मिथ्योक्तिदोषस्ते नष्टः कृतैरेतैर्मखैरिह ॥

Verse 51

चतुरानन ते पूजा श्रौतस्मार्तेषु कर्मसु । भविष्यत्यमला ब्रह्मन्न पूजा प्रतिमासु ते

चतुरानन ते पूजा श्रौतस्मार्तेषु कर्मसु । भविष्यत्यामला ब्रह्मन् पूजा प्रतिमासु ते ॥

Verse 52

यागस्थलमिदं तेऽद्य ब्रह्मकुण्डमिति प्रथाम् । गमिष्यति त्रिलोकेस्मिन्पुण्यं पापविनाशनम्

यागस्थलमिदं तेऽद्य ब्रह्मकुण्डमिति त्रिषु लोकेषु प्रथां गमिष्यति; पुण्यप्रदं पापविनाशनं तीर्थं भविष्यति।

Verse 53

ब्रह्मकुण्डाभिधे तीर्थे सकृद्यः स्नानमा चरेत् । मुक्तिद्वारार्गलं तस्य भिद्यते तत्क्षणाद्विधे

ब्रह्मकुण्डाभिधे तीर्थे यः सकृदेव स्नानमाचरेत्, हे विधे, तस्य मुक्तिद्वारार्गलं तत्क्षणादेव भिद्यते।

Verse 54

ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतं ललाटे भस्म धारयन् । मायाकपाटं निर्भिद्य मुक्तिद्वारं प्रया स्यति

ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतं भस्म ललाटे धारयन्, मायाकपाटं निर्भिद्य मुक्तिद्वारं प्रति प्रसरति।

Verse 55

ब्रह्मकुण्डोत्थितं भस्म ललाटे यो न धारयेत् । स्वपितुर्बीजसंभूतो न मातरि सुतस्तु सः

ब्रह्मकुण्डोत्थितं भस्म यो ललाटे न धारयेत्, स स्वपितुर्बीजसंभूतः; मातरि तु सुतो न स्यात्।

Verse 56

ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मधारणतो विधे । ब्रह्महत्यायुतं नश्येत्सुरापानायुतं तथा

हे विधे, ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मधारणतः ब्रह्महत्यायुतं नश्येत्, तथा सुरापानायुतमपि नश्यति।

Verse 57

गुरुतल्पायुतं नश्येत्स्वर्णस्तेयायुतं तथा । तत्संसर्गायुतं नश्येत्सत्यमुक्तं मया विधे

गुरुतल्पगमनस्यापि कोटिपापानि नश्यन्ति; स्वर्णस्तेयस्यापि तथा। तदनुषङ्गजनितानि कोटिपापान्यपि नश्यन्ति—एतत् सत्यं मया ते, विधे, निगदितम्॥

Verse 58

ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मधारणवैभवात् । भूतप्रेतपिशाचाद्या नश्यंति क्षणमात्रतः

ब्रह्मकुण्डसमुद्भूतभस्मधारणस्य अद्भुतवैभवात् भूतप्रेतपिशाचादयः क्षणमात्रेणैव विनश्यन्ति॥

Verse 59

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवांतरधीयत । यज्ञेष्वथ समाप्तेषु मुनयश्च जितेंद्रियाः

इत्युक्त्वा भगवान् ईशस्तत्रैवान्तरधीयत। यज्ञेषु समाप्तेष्वथ मुनयश्च जितेन्द्रियाः स्थिरा बभूवुः॥

Verse 60

इन्द्रादिदेवताश्चैव सिद्धचारणकिन्नराः । अन्ये च देवनिवहा गंधमादनपर्वते

इन्द्रादिदेवताश्चैव सिद्धचारणकिन्नराः। अन्ये च देवनिवहा गन्धमादनपर्वते समागमन्॥

Verse 61

तां यज्ञभूमिमाश्रित्य स्वयं रुद्रेण सेविताम् । निरंतरमवर्तंत विदित्वा तस्य वैभवम्

तां यज्ञभूमिमाश्रित्य स्वयं रुद्रेण सेविताम्। तस्य वैभवं विदित्वा निरन्तरं पुनरप्यवर्तन्त॥

Verse 62

यथाविधि ततो यज्ञान्समाप्य बहुदक्षिणान् । सत्यलोकमगाद्ब्रह्मा शिवाल्लब्धमनोरथः

ततः स यथाविधि बहुदक्षिणैः सह यज्ञान् समाप्य, शिवात् प्राप्तमनोरथः ब्रह्मा सत्यलोकं जगाम।

Verse 63

तदाप्रभृति देवाश्च मुनयश्च द्विजोत्तमाः । ब्रह्मकुण्डं समासाद्य चक्रुर्यागान्विधानतः

तदाप्रभृति देवा मुनयश्च द्विजोत्तमाः ब्रह्मकुण्डं समासाद्य विधानतः यागान् अकरोत्।

Verse 64

तस्मादियक्षवो मर्त्याः कुर्युर्यज्ञानिहैव हि

तस्मात् हे यक्षवो मर्त्याः, इहैव हि यज्ञान् कुर्युः।

Verse 65

मनुजदेवमुनीश्वरवंदितं सकलसंसृतिनाशकरं द्विजाः । जलजसंभवकुण्डमिदं शुभं सकल पापहरं सकलार्थदम्

हे द्विजाः, मनुजदेवमुनीश्वरवन्दितं जलजसम्भवकुण्डमिदं शुभम्। सकलसंसृतिनाशकरं, सकलपापहरं, सकलार्थदं च।