Adhyaya 5

Verse 1

श्रीसूत उवाच । प्रस्तुत्य चक्रतीर्थं तु पुण्यं पापविनाशनम् । पुनरप्यद्भुतं किञ्चित्प्रब्रवीमि मुनीश्वराः

श्रीसूत उवाच । चक्रतीर्थं पुण्यतमं पापविनाशनं च प्रस्तुत्य । पुनरप्यद्भुतं किञ्चिद्वक्ष्यामि मुनीश्वराः ॥

Verse 2

विधूमनामा हि वसुर्देवस्त्री चाप्यलंबुषा । ब्रह्मशापान्महाघोरात्पुरा प्राप्तौ मनुष्यताम्

विधूमनामा वसुः देवः, तस्य च दिव्या भार्या अलम्बुषा; ब्रह्मणो महाघोरशापात् पुरा तौ मनुष्यत्वं प्राप्तवन्तौ।

Verse 3

चक्रतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा शापाद्विमोचितौ । ऋषय ऊचुः । सूतसूत महाप्राज्ञ पुराणार्थविशारद

महापुण्ये चक्रतीर्थे स्नात्वा तौ शापाद्विमोचितौ। ऋषय ऊचुः—सूतसूता महाप्राज्ञ, पुराणार्थविशारद।

Verse 4

प्राज्ञत्वाद्व्यासशिष्य त्वादज्ञातं ते न किंचन । ब्रह्मा केनापराधेन सहालंबुसया वसुम्

प्राज्ञत्वाद् व्यासशिष्यत्वाच्च ते न किञ्चिदप्यज्ञातम्। ब्रह्मा केनापराधेन सहालम्बुषया वसुमशपत्?

Verse 5

पुरा विधूमनामानं शप्तवांश्चतुराननः । ब्रह्मशापेन घोरेण कयोस्तौ पुत्रतां गतौ

पुरा चतुराननः विधूमनामानं वसुमशपत्। ब्रह्मणो घोरशापेन तौ उभौ पुत्रतां गतौ।

Verse 6

शापस्यान्तः कथमभूद्ब्रह्मणा शप्तयोस्तयोः । एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि

ब्रह्मणा शप्तयोस्तयोः शापस्यान्तः कथमभवत्? एतच्छ्रद्दधानानां नः विस्तरेण वक्तुमर्हसि।

Verse 7

श्रीसूत उवाच । पुरा हि भगवान्ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननः । सावित्र्या च सरस्वत्या पार्श्वयोः प्रविराजितः

श्रीसूत उवाच । पुरा हि भगवान् ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननः । सावित्र्या च सरस्वत्या पार्श्वयोः प्रविराजितः ॥

Verse 8

सनातनेन मुनिना सनकेन च धीमता । सनत्कुमारनाम्ना च नारदेन महात्मना

सनातनेन मुनिना सनकेन च धीमता । सनत्कुमारनाम्ना च नारदेन महात्मना ॥

Verse 9

सनन्दनादिभिश्चान्यैः सेव्यमानो मुनीश्वरैः । सुपर्ववृन्दजुष्टेन स्तूयमानो बिडौजसा

सनन्दनादिभिश्चान्यैः सेव्यमानो मुनीश्वरैः । सुपर्ववृन्दजुष्टेन स्तूयमानो बिडौजसा ॥

Verse 10

आदित्यादि ग्रहैश्चैव स्तूयमानपदांबुजः । सिद्धैः साध्यैर्मरुद्भिश्च किंनरैश्च समावृतः

आदित्यादि ग्रहैश्चैव स्तूयमानपदाम्बुजः । सिद्धैः साध्यैर्मरुद्भिश्च किंनरैश्च समावृतः ॥

Verse 11

गणैः किंपुरुषाणां च वसुभिश्चाष्टभिर्वृतः । उर्वशीप्रमुखानां च स्वर्वेश्यानां मनोरमम्

गणैः किंपुरुषाणां च वसुभिश्चाष्टभिर्वृतः । उर्वशीप्रमुखानां च स्वर्वेश्यानां मनोरमम् ॥

Verse 12

नृत्यं वादित्रसहितं वीक्ष्यमाणो मुहुर्मुहुः । गोष्ठीं चक्रे सभामध्ये सत्यलोके कदाचन

वादित्रसहितं नृत्यं मुहुर्मुहुः समालोक्य, स कदाचन सत्यलोके सभामध्ये गोष्ठीं चकार।

Verse 13

मेघगर्जितगम्भीरो जनानां नंदयन्मुहुः । वीणावेणुमृदंगानां ध्वनिस्तत्र व्यसर्पत

मेघगर्जितगम्भीरो जनानां मुहुर्मुदं जनयन्, तत्र वीणावेणुमृदङ्गानां ध्वनिः सर्वतो व्यसर्पत।

Verse 14

गंगातरंगमालानां शीकरस्पर्शशीतलः । पवमानः सुखस्पर्शो मन्दं मन्दं ववौ तदा

गङ्गातरङ्गमालानां शीकरस्पर्शशीतलः, सुखस्पर्शः पवमानो मन्दं मन्दं तदा ववौ।

Verse 15

पर्यायेण तदा सर्वा ननृतुर्देवयोषितः । नृत्यश्रमेण खिन्नासु वेश्यास्वन्यासु सादरम्

तदा पर्यायेण सर्वा देवयोषितो ननृतुः; नृत्यश्रमेण खिन्नासु, अन्यासु वेश्यावत् सादरं प्रवृत्तासु।

Verse 16

अलंबुसा देवनारी रूपयौ वनशालिनी । मदयन्ती जनान्सर्वान्सभामध्ये ननर्त वै

अथ देवनारी अलम्बुसा रूपयौवनशालिनी, सभामध्ये ननर्त वै सर्वान् जनान् प्रमोदयन्ती।

Verse 17

तस्मिन्नवसरे तस्या नृत्यंत्याः संसदि द्विजाः । वस्त्रमाभ्यंतरं वायुर्लीलया समुदक्षिपत्

तस्मिन्नवसरे तस्या नृत्यन्त्याः संसदि द्विजाः। वायुर्लीलया तस्या अन्तर्वासो वस्त्रमुदक्षिपत्॥

Verse 19

तत्क्षिप्ते वसने स्पष्टमूरुमूलमदृश्यत । तथाभूतां तु तां दृष्ट्वा सर्वे ब्रह्मादयो ह्रिया

तत्क्षिप्ते वसने स्पष्टमूरुमूलमदृश्यत। तथाभूतां तु तां दृष्ट्वा सर्वे ब्रह्मादयो ह्रिया॥

Verse 20

तामेव ब्रह्मभवने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम् । हर्षसंफुल्लनयनो हृष्टरोमा ततोऽभवत्

तामेव ब्रह्मभवने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम्। हर्षसंफुल्लनयनो हृष्टरोमा ततोऽभवत्॥

Verse 21

अलंबुसायां तस्यां तु जातकामं विलोक्य तम् । वसुं विधूमनामानं शशाप चतुराननः

अलंबुसायां तस्यां तु जातकामं विलोक्य तम्। वसुं विधूमनामानं शशाप चतुराननः॥

Verse 22

यस्मात्त्वमीदृशं कार्यं विधूम कृतवानसि । तस्माद्धि मर्त्यलोके त्वं मानुषत्वमवाप्स्यसि

यस्मात्त्वमीदृशं कार्यं विधूम कृतवानसि। तस्माद्धि मर्त्यलोके त्वं मानुषत्वमवाप्स्यसि॥

Verse 23

इयं च देवयोषित्ते तत्र भार्या भविष्यति । एवं स ब्रह्मणा शप्तो विधूमः खिन्नमानसः

इयं च दिव्ययोषित् तत्र ते भार्या भविष्यति। इति ब्रह्मणा शप्तो विधूमः खिन्नमानसोऽभवत्॥

Verse 24

प्रसादयामास वसुर्ब्रह्माणं प्रणिपत्य तु । विधूम उवाच । अस्य शापस्य घोरस्य भगवन्भक्तवत्सल

वसुः प्रणिपत्य ब्रह्माणं प्रसादयामास। विधूम उवाच— अस्य शापस्य घोरस्य भगवन् भक्तवत्सल॥

Verse 25

नाहमर्होऽस्मि देवेश रक्ष मां करुणानिधे । एवं प्रसादितस्तेन भारतीपतिरव्ययः

नाहमर्होऽस्मि देवेश रक्ष मां करुणानिधे। इति तेन प्रार्थितोऽव्ययो भारतीपतिः प्रसन्नोऽभवत्॥

Verse 26

कृपया परया युक्तो विधूमं प्राह सांत्वयन् । ब्रह्मोवाच । त्वयि शापोऽप्ययं दत्तो न चासत्यं ब्रवीम्यहम्

कृपया परया युक्तो विधूमं प्राह सान्त्वयन्। ब्रह्मोवाच— त्वयि शापोऽप्ययं दत्तो न चासत्यं ब्रवीम्यहम्॥

Verse 27

ततोऽवधिं कल्पयामि शापस्यास्य तवाधुना । मर्त्यभावं समापन्नः सहालंबुसयाऽनया

ततोऽस्य शापस्य तवाधुना अवधिं कल्पयामि। मर्त्यभावं समापन्नः सहालम्बुसयाऽनया॥

Verse 28

तत्र भूत्वा महाराजः शासयित्वा चिरं महीम् । पुत्रमप्रतिमं त्वस्यां जनयित्वा महीपतिम्

तत्र स भूत्वा महाराजः चिरं महीम् अनुशास्य, अस्याम् अप्रतिमं पुत्रं जनयिष्यति—यो महीपतित्वाय योग्यः।

Verse 29

अभिषिच्य च राज्ये तं राज्यरक्षाविचक्षणम् । एतच्छापस्य शांत्यर्थं दक्षिणस्योदधेस्तटे । फुल्लग्रामसमीपस्थे चक्रतीर्थे महत्तरे

तं राज्येऽभिषिच्य राज्यरक्षाविचक्षणम्, एतच्छापशान्त्यर्थं दक्षिणोदधेस्तटे फुल्लग्रामसमीपस्थे महति चक्रतीर्थे गच्छेत्।

Verse 30

अनया भार्यया सार्द्धं यदा स्नानं करिष्यसि । तदा त्वं मानुषं भावं जीर्णत्वचमिवोरगः

अनया भार्यया सार्धं यदा स्नानं करिष्यसि, तदा त्वं मानुषं भावं प्राप्स्यसि—जीर्णत्वचं मुञ्चन्निवोरगः।

Verse 31

विसृज्य भार्यया सार्द्धं स्वं लोकं प्रतिपत्स्यसे । चक्रतीर्थे विना स्नानं न नश्येच्छाप ईदृशः

विसृज्य भार्यया सार्धं स्वं लोकं प्रतिपत्स्यसे; चक्रतीर्थे विना स्नानं न नश्येच्छाप ईदृशः।

Verse 32

इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा विधूमो नातिहृष्टवान् । स्ववेश्म प्राविशत्तूर्णमामंत्र्य चतुराननम्

इति ब्रह्मवचः श्रुत्वा विधूमो नातिहृष्टवान्; आमन्त्र्य चतुराननं त्वरितं स्ववेश्म प्राविशत्।

Verse 33

चिंतयामास तत्रासौ मर्त्यतां यास्यतो मम । को वा पिता भवेद्भूमौ का वा माता भविष्यति

तत्रासौ चिन्तयामास— “मम मर्त्यतां गमिष्यतः, भूमौ को नु पिता भविष्यति, का वा माता भविष्यति?”

Verse 34

बहुधेत्थं समालोच्य विधूमो निश्चिकाय सः । कौशांबीनगरे राजा शतानीक इति श्रुतः

एवं बहुधा समालोच्य विधूमो निश्चिकाय सः— कौशाम्बीनगरे राजा शतानीक इति श्रुतः।

Verse 35

अस्ति वीरो महाभागो भार्या चापि पतिव्रता । तस्य विष्णुमतीनाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा

अस्ति स वीरो महाभागः, भार्या चापि पतिव्रता; तस्य विष्णुमती नाम, विष्णोः श्रीरिव वल्लभा।

Verse 36

तमेव पितरं कृत्वा मातरं च विधाय ताम् । संभविष्यामि भूलोके स्वकर्मपरिपाकतः

तमेव पितरं कृत्वा, मातरं च तामेव विधाय; स्वकर्मपरिपाकतः भूलोकेऽहं संभविष्यामि।

Verse 37

ततः स माल्यवन्तं च पुष्पदंतं बलोत्कटम् । त्रीनाहूयात्मनो भृत्यान्वृत्तमेतन्न्यवे दयत्

ततः स माल्यवन्तं च पुष्पदन्तं बलोत्कटम्, त्रीन् आहूयात्मनो भृत्यान्, वृत्तमेतन्न्यवेदयत्।

Verse 38

भृत्याः शृणुत भद्रं वो ब्रह्मशापान्महाभयात् । जनिष्यामि शतानीकाद्विष्णुमत्यामहं सुतः

भृत्याः शृणुत, भद्रं वः। ब्राह्मणशापजनितात् महाभयात् अहं शतानीकनृपात् विष्णुमत्यां सुतत्वेन जनिष्यामि।

Verse 39

इति श्रुत्वा वचो भृत्यास्तस्या प्राणा बहिश्चराः । वाष्पपूर्णमुखाः सर्वे विधूमं वाक्यमब्रुवन्

इति तद्वचः श्रुत्वा भृत्याः, तस्या प्राणा इव बहिश्चराः, सर्वे वाष्पपूर्णमुखाः सन्तो विधूमं प्रति वाक्यमब्रुवन्।

Verse 40

भृत्या ऊचुः । त्वद्वियोगं वयं सर्वे त्रयोऽपि न सहामहे । तस्मान्मानुष भावत्वमस्माभिः सह यास्यसि

भृत्या ऊचुः—त्वद्वियोगं वयं सर्वे त्रयोऽपि न सहामहे; तस्मात् अस्माभिः सह त्वं मानुषभावत्वं यास्यसि।

Verse 41

शतानीकस्य राजर्षेर्मंत्री योऽयं युगन्धरः । सेनानीर्विप्रतीकश्च योऽयं प्राग्रसरो रणे

शतानीकस्य राजर्षेः मंत्री योऽयं युगन्धरः, सेनानी च विप्रतीकः, योऽयं प्राग्रसरो रणे।

Verse 42

नर्मकर्मसु हृद्विप्रो वल्लभाख्यो महांश्च यः । तेषां पुत्रास्त्रयोऽप्येते भविष्यामो न संशयः

नर्मकर्मसु हृद्यो विप्रो वल्लभाख्यो महांश्च यः; तेषां पुत्रास्त्रयोऽप्येते भविष्यामो न संशयः।

Verse 43

शतानीकस्य राजर्षेः पुत्रभावं गतस्य ते । शुश्रूषां संविधास्यामस्तेषु तेषु च कर्मसु । तानेवंवादिनः सोऽयं विधूमो वाक्यमब्रवीत्

शतानीकस्य राजर्षेः पुत्रभावं गते त्वयि, वयं तव तेषु तेषु कर्मसु शुश्रूषां संविधास्यामः—इत्येवं वदतां तेषां प्रति विधूमो वाक्यमब्रवीत्।

Verse 44

विधूम उवाच । जानेऽहं भवतां स्नेहं तादृशं मय्य नुत्तमम्

विधूम उवाच—भवतां मयि स्नेहं तादृशं, अनुत्तमं च, अहं जानामि।

Verse 45

तथापि कथयाम्यद्य तच्छृणुध्वं हितं वचः । ब्रह्मशापेन घोरेण स्वेन दुष्कर्मणा कृतम्

तथापि अद्य हितं वचः कथयामि; तच्छृणुध्वम्। घोरेण ब्रह्मशापेन एष विपाकः स्वेन दुष्कर्मणा कृतः।

Verse 46

कुत्सितं मानुषं भावमहमेकोऽनुवर्तये । विहितं न हि युष्माकमेतच्छापानुवर्तनम्

कुत्सितं मानुषं भावम् अहम् एक एव अनुवर्तये; युष्माकं तु एतच्छापानुवर्तनं न हि विहितम्।

Verse 47

जुगुप्सितेऽतो मानुष्ये मा कुरुध्वं मनोऽधुना । अतः शापावधिर्यावन्मद्वियोगो विषह्यताम्

अतः जुगुप्सिते मानुष्ये अधुना मनो मा कुरुध्वम्। शापावधिर्यावद्, तावन्मद्वियोगो विषह्यताम्।

Verse 48

इत्युक्तवन्तं ते सर्वे माल्यवत्प्रमुखास्तदा । ऊचुः प्रणम्य शिरसा प्रार्थयंतः पुनःपुनः

इत्युक्तवति तस्मिन् सर्वे ते माल्यवत्प्रमुखाः । शिरसा प्रणम्य भक्त्या पुनःपुनः प्रार्थयन्तोऽब्रुवन् ॥

Verse 49

रक्षित्वा कृपया ह्यस्मान्मा कुरुष्व च साहसम् । परित्यजसि नः सर्वान्भक्तानद्य निरागसः

कृपया रक्षित्वाऽस्मान् मा कुरुष्व च साहसम् । अद्य निरागसो भक्तान् सर्वान् नः मा परित्यज ॥

Verse 50

त्वद्वियोगान्महाघोरान्मानुष्यमपि कुत्सितम् । बहु मन्यामहे देव तस्मान्नस्त्राहि सांप्रतम्

त्वद्वियोगात् महाघोरं मानुष्यं अपि कुत्सितम् । मन्यामहे देव तस्मान् नः त्राहि सांप्रतम् ॥

Verse 51

एवं स याचमानांस्त्रीनन्वमन्यत भृत्यकान् । तैस्त्रिभिः सहितः सोऽयं कौशांबीं गन्तुमैच्छत

एवं स याचमानान् त्रीन् भृत्यकान् अन्वमन्यत । तैस्त्रिभिः सहितः सोऽयं कौशाम्बीं गन्तुमैच्छत ॥

Verse 52

एतस्मिन्नेव काले तु सोमवंशविवर्द्धनः । अर्जुनाभिजने जातो जनमेजयसंभवः

एतस्मिन्नेव काले तु सोमवंशविवर्द्धनः । अर्जुनाभिजने जातो जनमेजयसम्भवः ॥

Verse 53

शतानीको महीपालः पृथिवीमन्वपालयत् । बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी प्रजापालनतत्परः

शतानीको महीपालः पृथिवीं सम्यगन्वपालयत्। स बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी च प्रजापालनतत्परः॥

Verse 54

चतुरंगबलोपेतो विक्रमैकधनो युवा । स कौशांबीं महाराजो नगरीमध्युवास वै

चतुरङ्गबलोपेतो विक्रमैकधनो युवा। स महाराजः कौशाम्बीं नगरीमध्युवास वै॥

Verse 55

तस्य मन्त्ररहस्यज्ञो मन्त्री जातो युगंधरः । सेनानीर्विप्रतीकश्च तस्य प्राग्रसरो रणे

तस्य मन्त्ररहस्यज्ञो मन्त्री जातो युगन्धरः। सेनानीर्विप्रतीकश्च तस्य प्राग्रसरो रणे॥

Verse 56

नर्मकर्मसु तस्यासीद्वल्लभाख्यः सखा द्विजः । तस्य विष्णुमती नाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा

नर्मकर्मसु तस्यासीद्वल्लभाख्यः सखा द्विजः। तस्य विष्णुमती नाम विष्णोः श्रीरिव वल्लभा॥

Verse 57

स सर्वगुणसंपन्नः शतानीको महामतिः । पुत्रमात्मसमं तस्यां भार्यायां नान्वविंदत

स सर्वगुणसंपन्नः शतानीको महामतिः। पुत्रमात्मसमं तस्यां भार्यायां नान्वविन्दत॥

Verse 58

आत्मानमसुतं ज्ञात्वा स भृशं पर्यतप्यत । स युगंधरमाहूय मंत्रिणं मन्त्रवित्तमम्

आत्मानम् असुतं ज्ञात्वा स भृशं पर्यतप्यत् । ततः स युगन्धरम् आहूय मन्त्रिणं मन्त्रवित्तमम् ॥

Verse 59

पुत्रलाभः कथं मे स्यादिति कार्यममन्त्रयत् । युगन्धरो मही पालं पुत्रालाभेन पीडितम् । हर्षयन्वचसा स्वेन वाक्यमेतदभाषत

पुत्रलाभः कथं मे स्यादिति कार्यम् अमन्त्रयत् । युगन्धरो महीपालं पुत्रालाभेन पीडितम् । हर्षयन् वचसा स्वेन वाक्यमेतद् अभाषत ॥

Verse 60

युगन्धर उवाच । अस्ति शांडिल्यनामा तु महर्षिः सत्यवाक्छुचिः

युगन्धर उवाच । अस्ति शाण्डिल्यनामा तु महर्षिः सत्यवाक् शुचिः ॥

Verse 61

शत्रुमित्रसमो दांतस्तपःस्वाध्यायतत्परः । तमेव मुनिमासाद्य ज्वलंतमिव पावकम्

शत्रुमित्रसमो दान्तस् तपःस्वाध्यायतत्परः । तम् एव मुनिम् आसाद्य ज्वलन्तम् इव पावकम् ॥

Verse 62

पुत्रमात्मसमं राजन्प्रार्थयेथा विनीतवत् । कृपावान्स महर्षिस्तु पुत्रं ते दास्यति ध्रुवम्

पुत्रम् आत्मसमं राजन् प्रार्थयेथाः विनीतवत् । कृपावान् स महर्षिस्तु पुत्रं ते दास्यति ध्रुवम् ॥

Verse 63

इति तद्वचनं श्रुत्वा हर्षसंफुल्ललोचनः । मंत्रिणा तेन संयुक्तस्तस्यागादाश्रमं मुनेः

इति तद्वचनं श्रुत्वा हर्षसंफुल्ललोचनः । तेन मंत्रिणा संयुक्तो राजा मुनेराश्रमं जगाम ॥

Verse 64

तमाश्रमे समासीनं प्रणनाम महीपतिः । शांडिल्यस्तु महातेजा राजानं प्राप्तमाश्रमम्

आश्रमे समासीनं तं मुनिं प्रणनाम महीपतिः । शांडिल्योऽपि महातेजा राजानं प्राप्तमाश्रमं ददर्श ॥

Verse 65

दृष्ट्वा पाद्यादिभिः पूज्य स्वागतं व्याजहार सः । शांडिल्य उवाच । शतानीक किमर्थं त्वमाश्रमं प्राप्तवान्मम

दृष्ट्वा तं पाद्यादिभिः पूजयित्वा स्वागतं व्याजहार सः । शांडिल्य उवाच— शतानीक किमर्थं त्वमाश्रमं प्राप्तवान्मम ॥

Verse 66

यत्कर्तव्यमिदानीं ते तद्वदस्व करोम्यहम् । मुनिमेवं वदंतं तं प्रत्यवादीद्युगंधरः

यत्कर्तव्यमिदानीं ते तद्वदस्व करोम्यहम् । मुनिमेवं वदन्तं तं प्रत्यवादीद्युगंधरः ॥

Verse 67

भगवन्नेष वै राजा पुत्रालाभेन कर्षितः । भवंतं शरणं प्राप्तः सांप्रतं पुत्रकारणात्

भगवन् एष वै राजा पुत्रालाभेन कर्षितः । भवंतं शरणं प्राप्तः सांप्रतम् पुत्रकारणात् ॥

Verse 68

अस्यापुत्रत्वजं दुःखं त्वमपाकर्तुमर्हसि । इति तस्य वचः श्रुत्वा शांडिल्यो मुनिसत्तमः

अस्यापुत्रत्वजन्यं दुःखं त्वमेवापाकर्तुमर्हसि—इति तस्य वचः श्रुत्वा शाण्डिल्यो मुनिसत्तमः प्रत्युवाच।

Verse 69

पुत्रलाभवरं तस्मै प्रतिजज्ञे नृपाय वै । स राज्ञो वरदः श्रीमान्कौशांबीमेत्य सादरम्

स तस्मै नृपाय पुत्रलाभवरं वै प्रतिजज्ञे; ततः श्रीमान् वरदः सादरं कौशाम्बीमागमत्।

Verse 70

पुत्रेष्ट्या पुत्रकामस्य याजकोऽभून्महामुनिः । ततो मुनिप्रसादेन राजा दशरथोपमः

पुत्रकामस्य नृपस्य पुत्रेष्ट्यां महामुनिर्याजकोऽभवत्; ततः मुनिप्रसादेन राजा दशरथोपमोऽभवत्।

Verse 71

यज्वा राममिव प्राप सहस्रानीकमात्मजम् । एवं विधूमः संजज्ञे शतानीकान्नृपोत्तमात्

यज्वा राममिव प्राप सहस्रानीकमात्मजम्; एवं विधूमः संजज्ञे शतानीकान्नृपोत्तमात्।

Verse 72

अत्रांतरे मंत्रिवरस्सेनानीस्तु महीपतेः । द्विजो नर्मवयस्यश्च पुत्रान्प्रापुः कुलोचितान्

अत्रान्तरे महीपतेर्मन्त्रिवरः सेनानीश्च, द्विजो नर्मवयस्यश्च, कुलोचितान् पुत्रान् प्रापुः।

Verse 73

पुत्रो युगंधरस्यासीन्माल्यवान्नाम भृत्यकः । यौगंधरायणो नाम्ना मन्त्रशास्त्रेषु कोविदः

युगन्धरस्य पुत्रोऽभूद् भृत्यको माल्यवान् नाम, यौगन्धरायण इति च प्रसिद्धः, मन्त्रशास्त्रेषु नीतिशास्त्रेषु च कोविदः।

Verse 74

विप्रतीकस्य तनयः पुष्पदन्तो बभूव ह । रुमण्वानिति विख्यातः परसैन्यविमर्दनः

विप्रतीकस्य तनयः पुष्पदन्तो बभूव ह; रुमण्वानिति विख्यातः परसैन्यविमर्दनः।

Verse 75

वल्लभस्य तदा जज्ञे तनयो वै बलोत्कटः । वसंतक इति ख्यातो नर्मकर्मसु कोविदः

वल्लभस्य तदा जज्ञे तनयो वै बलोत्कटः; वसन्तक इति ख्यातो नर्मकर्मसु कोविदः।

Verse 76

अथ ते ववृधुः सर्वे राजपुत्रपुरोगमाः । पञ्चहायनतां तेषु यातेषु तदनंतरम्

अथ ते सर्वे राजपुत्रपुरोगमाः शनैः शनैर्ववृधुः; तेषु पञ्चहायनतां गतेषु तदनन्तरं घटनाः प्रववृते।

Verse 77

अलंबुसापि स्वर्वेश्या भूपतेः कृतवर्मणः । अयोध्यायां महापुर्यां कन्या जाता मृगावती

अलम्बुसापि स्वर्वेश्या भूपतेः कृतवर्मणः समीपं प्राप; अयोध्यायां महापुर्यां मृगावती नाम कन्या जाता।

Verse 78

एवं विधूममुख्यास्ते जज्ञिरे क्षितिमण्डले । अत्रांतरे महासत्त्वो दुष्टसानुचरो बली

एवं विधूममुख्यास्ते क्षितिमण्डले समजायन्त। अथान्तरे महासत्त्वो दुष्टसानुचरः बलवान् समुत्थितः॥

Verse 79

अहिदंष्ट्र इति ख्यातो महादैत्यो बलोत्कटः । युक्तः स्थूलशिरोनामा सहायेन दुरात्मना

अहिदंष्ट्र इति ख्यातो महादैत्यो बलोत्कटः। स्थूलशिरोनाम्ना दुरात्मसहायेन स युक्तः॥

Verse 80

रुरोध देवनगरं बबाध विबुधानपि । वर्तमाने दिवि महासमरे सुररक्षसाम्

रुरोध देवनगरं बबाध विबुधानपि। दिवि वर्तमाने महासमरे सुररक्षसाम्॥

Verse 81

आनिनाय शतानीकं सहायार्थं पुरंदरः । स यौवराज्ये तनयं विधाय विधिना नृपः

आनिनाय शतानीकं सहायार्थं पुरंदरः। स नृपो विधिना तनयं यौवराज्ये न्ययोजयत्॥

Verse 82

प्रतस्थे रथमास्थाय युद्धाय दितिजैः सह । नीतो मातलिनाभ्येत्य सादरं स धनुर्धरः

प्रतस्थे रथमास्थाय युद्धाय दितिजैः सह। मातलिना सादरं नीतो धनुर्धरः स अभ्येत्य॥

Verse 83

विधाय प्रेक्षकान्देवाञ्जघान दितिजान्रणे । अथ दैत्याधिपः सोऽपि निहतः समरे दिवि

विधाय देवान् प्रेक्षकान् समरे दितिजान् जघान; अथ दैत्याधिपोऽपि स दिवि युद्धे निहतः।

Verse 84

ततः शक्रस्य वचसा परेतं नृपपुंगवम् । रथमारोप्य सहसा कौशांबीं मातलिर्ययौ

ततः शक्रवचसा परेतं नृपपुङ्गवं रथमारोप्य मातलिः सहसा कौशाम्बीं ययौ।

Verse 85

नीत्वा महीतलमसौ तत्सुताय न्यवेदयत् । ततः सहस्रानीकोपि विलप्य वहुदुखितः

नीत्वा महीतलमसौ तत्सुताय न्यवेदयत्; ततः सहस्रानीकोऽपि बहुदुःखितो विललाप।

Verse 86

मंत्रिभिः सह संभूय प्रेतकार्यं न्यवर्तयत् । मृतं ज्ञात्वा पतिं राज्ञी सहैवानुममार च

मन्त्रिभिः सह संभूय प्रेतकार्यं न्यवर्तयत्; मृतं ज्ञात्वा पतिं राज्ञी सहैवानुममार च।

Verse 87

महिष्या सह संप्राप्ते भूपाले कीर्तिशेषताम् । भेजे राज्यं शतानीकतनयो मंत्रिणां गिरा

महिष्या सह संप्राप्ते भूपाले कीर्तिशेषताम्; शतानीकतनयो राज्यं मंत्रिणां गिरा भेजे।

Verse 88

युगन्धरे विप्रतीके वल्लभे च मृते सति । यौगन्धरायणमुखास्तत्पुत्राः सर्व एव हि

युगन्धरे विप्रतीके वल्लभे च दिवंगते सति, यौगन्धरायणमुखाः तस्य पुत्राः सर्वेऽपि नृकार्यभारं वहन्तोऽवतिष्ठन्।

Verse 89

शतानीक सुतस्यास्य तत्तत्कार्यमकुर्वत । एवं स पालयामास महीं राजसुतो बली

शतानीकसुतस्यास्य ते तत्तत्कार्यं सम्यगकुर्वत; एवं स बलवान् राजसुतो महीं पालयामास ररक्ष च।

Verse 90

याते काले महेन्द्रेण सनन्दनमहोत्सवे । निमंत्रितस्तत्कथितां भाविनीमशृणोत्कथाम्

यथाकाले महेन्द्रेण सनन्दनमहोत्सवे कृते, स निमन्त्रितः तेन कथितां भाविनीं कथामशृणोत्।

Verse 91

स्वर्योषिद्ब्रह्मणः शापादयोध्यायायामलंबुसा । जाता मृगावती कन्या भूपतेः कृतवर्मणः

ब्रह्मशापप्रभावात् स्वर्ग्योषिदलंबुसा अयोध्यायां कृतवर्मभूपतेः कन्या मृगावती नाम जाता।

Verse 92

विधूम नामा च वसुस्त्वं नाकललनां पुरा । तामेव ब्रह्मसदने दृष्ट्वानिलहृतांशुकाम्

पुरा त्वं विधूमनामा वसुरासीः, सा च नाकललना; तामेव ब्रह्मसदने अनिलहृतांशुकां दृष्ट्वा त्वं मनसा समचालयः।

Verse 93

तदैव मादनाक्रांतः शापान्मर्त्यत्वमागतः । सैव ते दयिता राजन्भाविनी न चिरात्सखे

तदैव मादनाक्रान्तः शापवशान्मर्त्यभावमवाप्तवान्। सा एव ते दयिता, राजन्, न चिरात् सखे भविष्यति॥

Verse 94

यदा त्वमात्मनः पुत्रं राज्ये संस्थाप्य भूपते । मृगावत्या स्त्रिया सार्द्धं दक्षिणस्योदधेस्तटे

यदा त्वमात्मनः पुत्रं राज्ये संस्थाप्य भूपते। मृगावत्या स्त्रिया सार्धं दक्षिणोदधेस्तटे गमिष्यसि॥

Verse 95

चक्रतीर्थे महापुण्ये फुल्लग्रामसमीपतः । स्नानं करिष्यसि तदा शापान्मुक्तो भविष्यसि

चक्रतीर्थे महापुण्ये फुल्लग्रामसमीपतः। स्नानं करिष्यसि तदा शापान्मुक्तो भविष्यसि॥

Verse 96

इति प्रोवाच भगवन्सत्यलोके पितामहः । इतींद्रवचनं श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः

इति प्रोवाच भगवन् सत्यलोके पितामहः। इतीन्द्रवचनं श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः॥

Verse 97

तथोद्वाहकृतोत्साहः समामंत्र्य शचीपतिम् । कौशांबीं प्रस्थितो हृष्टः स तिलोत्तमया पथि

तथोद्वाहकृतोत्साहः समामन्त्र्य शचीपतिम्। कौशाम्बीं प्रस्थितो हृष्टः स तिलोत्तमया पथि॥

Verse 98

स्मरन्किमपि तां कांतां भाषमाणामनन्यधीः । ध्यायञ्छतक्रतुवचो नालुलोके महीपतिः

सा भाषमाणा सति, स नृपोऽनन्यधीः सन् किमपि तां कान्तां स्मरन्; शतक्रतोर्वचो ध्यायन् महीपतिः तां नालुलोक एव।

Verse 99

सा शशाप नृपं सुभ्रूरनादरतिर स्कृता । आहूयमानोपि मया सहस्रानीक भूपते

अनादरेण तिरस्कृता सा सुभ्रूर्नृपं शशाप— “सहस्रानीक भूपते! मया आहूयमानोऽपि त्वं न शृणोषि।”

Verse 100

मृगावतीं हृदा ध्यायन्किमर्थं मामुपेक्षसे । सौभाग्यमत्ता मानिन्यो न सहंतेऽवधीर णाम्

मृगावतीं हृदि ध्यायन् किमर्थं मामुपेक्षसे? सौभाग्यमत्ता मानिन्योऽवधीरितिं न सहन्ते।

Verse 101

मामवज्ञाय यां राजन्हृदा ध्यायसि सांप्रतम् । तया चतुर्दशसमा वियुक्तस्त्वं भविष्यसि

मामवज्ञाय राजन् यां त्वं हृदा सम्प्रति ध्यायसि, तया वियुक्तस्त्वं चतुर्दश समाः भविष्यसि।

Verse 102

इति शप्तवतीं राजा तामु वाच तिलोत्तमाम् । तामेव यदि लभ्येयं तनुजां कृतवर्मणः

इति शप्तवतीं तां तिलोत्तमां राजा उवाच— “यदि तामेव कृतवर्मतनुजां लभेयं!”

Verse 103

चतुर्दशसमा दुःखं सहिष्ये तद्वियोगजम् । इत्युक्त्वा तद्गतमना नृपः प्राया न्निजां पुरीम्

“चतुर्दश समाः” इति वियोगजन्यं दुःखं सहिष्ये—इत्युक्त्वा तद्गतमना नृपः स्वां पुरीं प्रति प्रायात्।

Verse 104

ततः कालेन तनया भूपतेः कृतवर्मणः । तमाससाद दयिता सर्वस्वं पुष्पधन्वनः

ततः कालेन कृतवर्मणो भूपतेस्तनया तं समाससाद—या पुष्पधन्वनः सर्वस्वं दयिता चासीत्।

Verse 105

मृगावती समासाद्य विला सतरुवल्लरीम् । विभ्रमांभोधिलहरीं ननंद मदनद्युतिः

मृगावतीं समासाद्य—विलासतरुवल्लरीं, विभ्रमाम्भोधिलहरीमिव—मदनद्युतिः स ननन्द।

Verse 106

सा तस्माद्गर्भमाधत्त भवानीवेंदुशेखरात् । पांडिम्ना शशिलेखेव पीपूषक्षालिता बभौ

सा तस्माद्गर्भमाधत्त भवानीवेंदुशेखरात्; पाण्डिम्ना शशिलेखेव पीयूषक्षालिता बभौ।

Verse 107

सुन्दरी दौर्हृदव्यक्तेरथ पौरंदरीव दिक् । रराज राजमहिषी रजनीकरगर्भिणी

अथ दौर्हृदव्यक्तेः सा सुन्दरी राजमहिषी पौरन्दरीव दिक् रराज—रजनीकरगर्भिणी।

Verse 108

सा दौर्हृदवशाद्राज्ञी यंयं काममकाम यत् । सुदुर्लभमपिप्रेम्णा तत्तत्सर्वं समाहरत्

सा दौर्हृदवशाद्राज्ञी यं यं काममकामयत् । सुदुर्लभमपि प्रेम्णा राजा तत्तत्सर्वं समाहरत् ॥

Verse 109

पत्यौ समीहितकरे सा कदाचिन्मृगावती । स्वेच्छया वै मतिं चक्रे रक्तवापीनिमज्जने

पत्यौ समीहितकरे सा कदाचिन्मृगावती । स्वेच्छया वै मतिं चक्रे रक्तवापीनिमज्जने ॥

Verse 110

अभिलाषं सविज्ञाय मृगावत्या महीपतिः । कौसुम्भसलिलैः पूर्णां क्षणाद्वापीमकारयत्

अभिलाषं सविज्ञाय मृगावत्या महीपतिः । कौसुम्भसलिलैः पूर्णां क्षणाद्वापीमकारयत् ॥

Verse 111

तस्मिन्रक्तजले राज्ञी स्नानं सादरमातनोत् । ततस्तां रक्ततोयार्द्रां फुल्लकिंशुकसन्निभाम्

तस्मिन्रक्तजले राज्ञी स्नानं सादरमातनोत् । ततस्तां रक्ततोयार्द्रां फुल्लकिंशुकसन्निभाम् ॥

Verse 112

राजस्त्रीमामिषधिया सुपर्णकुलसंभवः । जहार विकटः पक्षी मुग्धां दग्धविधेर्वशात्

राजस्त्रीमामिषधिया सुपर्णकुलसंभवः । जहार विकटः पक्षी मुग्धां दग्धविधेर्वशात् ॥

Verse 113

नीत्वा विहायसा दूरं स तामचलसन्निभः । तत्याजमोहविवशामुदयाचलकंदरे

नीत्वा विहायसा दूरं स तामचलसन्निभः । तत्याज मोहविवशामुदयाचलकन्दरे ॥

Verse 114

लब्धसंज्ञा शनैः कंपविलोलतनुवल्लरी । दृग्भ्यामुत्पलतुल्याभ्यां मुहुरश्रूण्यवर्तयत्

लब्धसंज्ञा शनैः कम्पविलोलतनुवल्लरी । दृग्भ्यामुत्पलतुल्याभ्यां मुहुरश्रूण्यवर्तयत् ॥

Verse 115

हा नाथ मंदभाग्याहं त्वद्वियोगेनपीडिता । का गतिः क्व नु गच्छामि द्रक्ष्यामि त्वन्मुखं कदा

हा नाथ मन्दभाग्याहं त्वद्वियोगेन पीडिता । का गतिः क्व नु गच्छामि द्रक्ष्यामि त्वन्मुखं कदा ॥

Verse 116

इत्युक्त्वा गजसिंहानां पुरोभूद्वधकांक्षिणी । सा सर्वकेसरिगजैस्त्यक्ता न निधनं गता

इत्युक्त्वा गजसिंहानां पुरोऽभूद्वधकाङ्क्षिणी । सा सर्वकेसरिगजैस्त्यक्ता न निधनं गता ॥

Verse 117

आपत्काले नृणां नूनं मरणं नैव लभ्यते । अतिदीनं समाकर्ण्य तस्याः क्रंदितमुन्मुखाः

आपत्काले नृणां नूनं मरणं नैव लभ्यते । अतिदीनं समाकर्ण्य तस्याः क्रन्दितमुन्मुखाः ॥

Verse 118

मृगा निष्पंदगतयो न तृणान्यप्यभक्षयन् । ततस्तां करुणासिंधुर्मुनिपुत्रस्तथास्थिताम्

मृगाः निष्पन्दगतयः सन्तो न तृणान्यपि नाभक्षयन्। ततः करुणासिन्धुः स मुनिपुत्रः तां तथा स्थितां राज्ञीं ददर्श।

Verse 119

रुदतीं कृपया राज्ञीं समानीय स्वमाश्रमम् । न्यवेदयच्च तां राज्ञीं गुरवे जमदग्नये । जमदग्निस्तु धर्मात्मा तामाश्वासयदंतिके

रुदतीं राज्ञीं कृपया समानीय स्वमाश्रमम्। तां राज्ञीं गुरवे जमदग्नये न्यवेदयत्; धर्मात्मा जमदग्निस्तु तामन्तिकेऽश्वासयत्।

Verse 120

जमदग्निरुवाच । तथा जानीहि मां भद्रे कृतवर्मा यथा तव

जमदग्निरुवाच—भद्रे, मां तथा जानीहि; यथा तव कृतवर्मा, तथाहं तव।

Verse 121

एवमाश्वासिता तत्र कृपया जमदग्निना । चक्रे तत्रैव सा वासमाश्रमे मुनिसंकुले

एवं जमदग्निना कृपया तत्राश्वासिता सा। मुनिसंकुले तस्मिन्नाश्रमे तत्रैव वासं चकार।

Verse 122

ततस्स्वल्पेन कालेन विशाखमिव पार्वती । असूत तनयं बाला शौर्यधैर्यगुणान्वितम्

ततः स्वल्पेन कालेन पार्वतीव विशाखम्। बाला सा तनयं प्रसूता शौर्यधैर्यगुणान्वितम्।

Verse 123

सूतिकागृहकृत्यानि यानि कार्याणि बंधुभिः । चक्रिरे मातृवत्तानि मृगावत्या मुनिस्त्रियः

सूतिकागृहसम्बद्धानि यानि कर्माणि बान्धवैः कर्तव्यानि, तानि सर्वाणि मृगावत्यै मुनिपत्न्यः मातृवत् स्नेहेन चक्रुः।

Verse 124

तं सुजातं नृपसुतं कापि वागशरीरिणी । उदयाचलजातत्वाच्चकारोदयनाभिधम्

तं सुजातं नृपसुतं काचिदशरीरिणी वाणी, उदयाचलसमीपे जातत्वात् ‘उदयन्’ इति नाम चकार।

Verse 125

आश्रमे स मुनीन्द्रेण कृतचूडादिकव्रतः । जग्राह सकला विद्या जमदग्नेर्महामुनेः

आश्रमे मुनीन्द्रेण तस्य चूडादिकसंस्काराः कृत्वा, स जमदग्नेर्महामुनेः सकला विद्या जग्राह।

Verse 126

युवा नृपसुतः सोऽयं कदाचिन्मृगयापरः । अपश्यदेकं भुजगं व्याधेन दृढसंयतम्

युवा स नृपसुतः कदाचिन्मृगयापरः सन्, व्याधेन दृढं संयतं एकं भुजगं ददर्श।

Verse 127

उवाच स कृपायुक्तो व्याध मुंच भुजंगमम् । किं करिष्यस्यनेन त्वं नैनं हिंसितुर्महसि

स कृपायुक्तः उवाच— ‘व्याध, भुजंगमं मुञ्च; अनेन किं करिष्यसि? त्वं एनं हिंसितुं न अर्हसि।’

Verse 128

तमुवाच ततो व्याधः सर्पेणानेन पूरुष । धनधान्यादिकं लप्स्ये ग्रामेषु नगरेषु च

ततः स व्याधः तं पुरुषम् उवाच— “अनेन सर्पेणाहं ग्रामेषु नगरेषु च धनधान्यादिकं लप्स्ये।”

Verse 129

अतोहं जीविकामेनं नैव मोक्ष्ये कथंचन । इत्युक्त्वा पेटिकायां तं वबंध शबराधमः

“अतोऽहं जीविकार्थमेनं कथञ्चन नैव मोक्ष्ये।” इत्युक्त्वा स शबराधमः तं पेटिकायां बद्ध्वा न्यधात्।

Verse 130

बद्धमालोक्य भुजगं शबराय धनार्थिने । अमोचयत्स्वजननीदत्तं दत्त्वा स कंकणम्

बद्धं भुजगं दृष्ट्वा स धनार्थिने शबराय स्वजननीदत्तं कङ्कणं दत्त्वा तं मोचयामास।

Verse 131

मोचितस्तेन सर्पोऽसौ नरो भूत्वा कृतांजलिः । सख्यं कृत्वा च सहसा तं पातालं निनाय वै

तेन मोचितः सर्पोऽसौ नरो भूत्वा कृताञ्जलिः। सहसा सख्यं कृत्वा तं वै पातालं निनाय।

Verse 132

किन्नराख्येन नागेन धृतराष्ट्रसुतेन सः । पातालं प्राविशत्तत्र न्यवसत्पूजितस्सुखम्

धृतराष्ट्रसुतेन किन्नराख्येन नागेन सह स पातालं प्राविशत्; तत्र पूजितः सुखं न्यवसत्।

Verse 133

धृतराष्ट्रस्य तनयां भगिनीं किन्नरस्य च । ललिताख्यां गुणोपेतां प्रियां भेजे नृपात्मजः

धृतराष्ट्रस्य तनयां किन्नरस्य च भगिनीं गुणोपेतां ललिताख्यां प्रियां नृपात्मजः समभजत्।

Verse 134

सा तस्माज्जनयामास पुत्रमप्रतिमौजसम् । ततः सा ललिता प्राह त्वरितोदयनं प्रति

सा तस्मात् पुत्रमप्रतिमौजसं जनयामास; ततः सा ललिता त्वरितोदयनं प्रति प्राह।

Verse 135

ललितोवाच । अहं विद्या धरी पूर्वं सुकर्णी नाम नामतः । शापात्सर्पत्वमाप्तास्मि शापांतो गर्भ एष मे

ललितोवाच—अहं पूर्वं विद्या-धरी सुकर्णी नाम्ना प्रसिद्धा; शापात् सर्पत्वमाप्तास्मि, एष मे गर्भः शापान्तः।

Verse 136

ततोऽमुं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रमप्रतिमौजसम् । तांबूलीं स्रजमम्लानां वीणां घोषवतीमपि

तस्माद् एनं पुत्रमप्रतिमौजसं प्रतिगृह्णीष्व; ताम्बूलीं च स्रजमम्लानां घोषवतीं वीणामपि गृहाण।

Verse 137

तथेति प्रतिजग्राह तत्सर्वं नृपनंदनः । पश्यतां सर्वसर्पाणां साप्यगच्छद्विहायसम्

‘तथेति’ स नृपनन्दनः तत्सर्वं प्रतिजग्राह; सर्वसर्पाणां पश्यतां सा अपि विहायसमगच्छत्।

Verse 138

ततः सोऽपि गृहीत्वा तु वीणां मालां च पुत्रकम् । दुःखितामात्मजननीं द्रषुकामस्त्वरान्वितः

ततः सोऽपि वीणां मालां च पुत्रकं च गृहीत्वा, दुःखितामात्मजननीं द्रष्टुकामस्त्वरया ययौ।

Verse 139

श्वशुरादीननुज्ञाप्य सहसा स्वाश्रमं ययौ । जननीं शोकसंतप्तामाश्वस्तां जमदग्निना

श्वशुरादीननुज्ञाप्य स सहसा स्वाश्रमं ययौ, यत्र जननी शोकसंतप्ता जमदग्निना आश्वस्ता बभूव।

Verse 140

समेत्य तोषयामास वृत्तं चास्यै न्यवेदयत् । तदा प्रहृष्टहृदया सा बभूव मृगावती

समेत्य स तां तोषयामास, वृत्तान्तं चास्यै सम्यक् न्यवेदयत्; तदा मृगावती प्रहृष्टहृदया बभूव।

Verse 141

अत्रांतरे स शबरः कौशांब्यां वणिजं ययौ । सहस्रानीकनामांकं विक्रेतुं मणिकंकणम्

अत्रान्तरे स शबरः कौशाम्ब्यां वणिजं ययौ, सहस्रानीकनामाङ्कं मणिकङ्कणं विक्रेतुम्।

Verse 142

राजमुद्रां समालोक्य कंकणे स वणिग्वरः । शबरेण समं गत्वा सर्वं राज्ञे न्यवेदयत्

कङ्कणे राजमुद्रां समालोक्य स वणिग्वरः, शबरेण सह गत्वा सर्वं राज्ञे न्यवेदयत्।

Verse 143

ततः सहस्रानीकोऽयं तत्प्राप्य मणिकंकणम् । मृगावतीविप्रयोगविषाग्निपरिपीडितः

ततः स सहस्रानीकः तत् मणिकंकणं प्राप्य मृगावती-विप्रयोगजनित-विषाग्निना परितप्तोऽभवत्।

Verse 144

तद्बाहुसंगपीयूष शीकरासारशीतलम् । कंकणं हृदये न्यस्य विललाप सुदुःखितः

तद्बाहुसंगपीयूष-शीकरासार-शीतलं कंकणं हृदये न्यस्य सुदुःखितो विललाप।

Verse 145

उवाच च कथं लब्धं कंकणं शबर त्वया । स चैवमुक्तस्तत्प्राप्ति क्रमं तस्मै न्यवेदयत्

उवाच च—“कथं लब्धं कंकणं शबर त्वया?” इति; स च तथोक्तः तत्प्राप्तेः क्रमं तस्मै न्यवेदयत्।

Verse 146

शबरस्य वचः श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः । प्रतस्थे मंत्रिभिः सार्द्धं प्रियालोकनकौतुकी

शबरस्य वचः श्रुत्वा सहस्रानीकभूपतिः मंत्रिभिः सार्द्धं प्रतस्थे, प्रियालोकनकौतुकी।

Verse 147

यत्रेंदुभास्क रमुखा लभंते सहसोदयम् । तमेव गिरिमुद्दिश्य सहसा सोऽभ्यगच्छत

यत्रेन्दुभास्करमुखा लभन्ते सहसोदयम्, तमेव गिरिमुद्दिश्य स सहसा अभ्यगच्छत्।

Verse 148

किंचिन्मार्गं समुल्लंघ्य तस्थौ विश्रांतसैनिकः । तस्मिन्विनिद्रे दयितासंगमध्यानतत्परे

किञ्चिन्मार्गं समुल्लङ्घ्य स विश्रान्तसैनिकः स्थितः। तत्र विनिद्रे सति दयितासङ्गमध्यानपरः अभवत्॥

Verse 149

वसंतको विचित्रास्तु कथयामास वै कथाः । तत्कथाश्रवणेनैव तां रात्रिं स निनाय वै

वसन्तको विचित्राः कथाः कथयामास वै। तासां कथानां श्रवणेनैव स तां रात्रिं निनाय॥

Verse 150

ततः कालेन ककुभं प्राप्य जंभारिपालिताम् । जमदग्न्याश्रमं गत्वा निर्वैरहरिकुंजरम्

ततः कालेन ककुभं जंभारिपालितां प्राप्य। जमदग्न्याश्रमं गत्वा निर्वैरहरिकुञ्जरम्॥

Verse 151

तपस्यंतं मुनिं दृष्ट्वा शिरसा प्रणनाम सः । आशीर्वादेन स मुनिः प्रतिजग्राह तं नृपम्

तपस्यन्तं मुनिं दृष्ट्वा स शिरसा प्रणनाम ह। आशीर्वादेन स मुनिः तं नृपं प्रतिजग्राह॥

Verse 152

विधिवत्पूजयामास पाद्यार्घ्याचमनीयकैः । उवाच च महीपालं धर्मार्थसहितं वचः

विधिवत् पूजयामास पाद्यार्घ्याचमनीयकैः। उवाच च महीपालं धर्मार्थसहितं वचः॥

Verse 154

भविष्यति दिशां जेता सिंहसंहननो युवा । पौत्र एष महाभाग तथा द्युदयनात्मजः

भविष्यति दिशां जेता सिंहसंहननो युवा; एष तव पौत्रो महाभाग, द्युदयनात्मजः।

Verse 155

इयं मृगावती भार्या पाति व्रत्यपरायणा । तदेतांस्त्रीन्महाराज प्रतिगृह्णीष्व मा चिरम्

इयं मृगावती भार्या पातिव्रत्यपरायणा; तदेतां स्त्रीं महाराज प्रतिगृह्णीष्व मा चिरम्।

Verse 156

उक्त्वैवं मुनिना दत्तांस्तान्गृहीत्वा महीपतिः । प्रियासहायः स्वपुरीं प्रतस्थे मंत्रिभिर्वृतः

उक्त्वैवं मुनिना दत्तान् तान् गृहीत्वा महीपतिः; प्रियासहायः स्वपुरीं प्रतस्थे मंत्रिभिर्वृतः।

Verse 157

ततः प्रविश्य कौशांबीं नगरीं स नृपोत्तमः । स्मरञ्छक्रस्य वचनं मानुषं जन्म कुत्सयन्

ततः प्रविश्य कौशांबीं नगरीं स नृपोत्तमः; स्मरञ्छक्रस्य वचनं मानुषं जन्म कुत्सयन्।

Verse 158

महीमुदयनायैव ददौ पुत्राय धीमते । तस्मिन्नुदयने पुत्र राज्यपालनदक्षिणे

महीमुदयनायैव ददौ पुत्राय धीमते; तस्मिन्नुदयने पुत्रे राज्यपालनदक्षिणे।

Verse 159

राज्यभारं विनिक्षिप्य स शापविनिवृत्तये । वसंतकरुमण्वद्भ्यां मृगावत्या च भार्यया

राज्यभारं विनिक्षिप्य स शापविनिवृत्तये । वसन्तकरुमण्वद्भ्यां मृगावत्या च भार्यया सह प्रस्थितवान् ॥

Verse 160

यौगन्धरायणेनापि मंत्रिपुत्रेण संयुतः । चक्रतीर्थे महापुण्ये दक्षिणस्योदधेस्तटे

यौगन्धरायणेनापि मन्त्रिपुत्रेण संयुतः । दक्षिणस्योदधेस्तटे महापुण्ये चक्रतीर्थे जगाम ॥

Verse 161

स्नानं कर्तुं ययौ तूर्णं सर्वतीर्थोत्त मोत्तमे । वाहनैर्वातरंहोभिरचिराल्लवणोदधिम्

स्नानं कर्तुं स तूर्णं ययौ सर्वतीर्थोत्तमोत्तमे । वातरंहोभिर्वाहनैरचिराल्लवणोदधिं प्राप ॥

Verse 162

संप्राप्य चक्रतीर्थं च स्नानं चक्रुर्यथाविधि । तेषु च स्नातमात्रेषु चक्रतीर्थे नृपादिषु

संप्राप्य चक्रतीर्थं च स्नानं चक्रुर्यथाविधि । तेषु च स्नातमात्रेषु चक्रतीर्थे नृपादिषु ॥

Verse 163

विनष्टं तत्क्षणादेव मानुष्यमतिकुत्सितम् । ततो विधूतपापास्ते स्वं रूपं प्रतिपेदिरे

विनष्टं तत्क्षणादेव मानुष्यमतिकुत्सितम् । ततो विधूतपापास्ते स्वं रूपं प्रतिपेदिरे ॥

Verse 164

दिव्यांबरधराः सर्वे दिव्यमाल्यानुलेपनाः । विमानानि महार्हाणि समारुह्य विभूषिताः

ते सर्वे दिव्याम्बरधराः दिव्यमाल्यानुलेपनैः समलङ्कृताः, महार्हाणि विमानानि समारुह्य विभूषिताः शुशुभिरे।

Verse 165

तत्तीर्थं बहु मन्वानाः स्वशापच्छेदकारणम् । पश्यतां सर्वलोकानां स्वर्गलोकं ययुस्तदा

स्वशापच्छेदकारणं तत्तीर्थं बहु मन्वानाः, सर्वलोकानां पश्यतां तदा स्वर्गलोकं ययुः।

Verse 166

तदाप्रभृति ते सर्वे ज्ञात्वा तत्तीर्थवैभवम् । पावने चक्रतीर्थेऽस्मिन्स्नानं कुर्वंति सर्वदा

तदाप्रभृति ते सर्वे तत्तीर्थवैभवं ज्ञात्वा, अस्मिन् पावने चक्रतीर्थे स्नानं सर्वदा कुर्वन्ति।

Verse 167

एवं प्रभावं तत्तीर्थं ये समागत्य मानवाः । स्नानं सकृच्च कुर्वंति ते सर्वे स्वर्गवासिनः

एवं प्रभावं तत्तीर्थम्; ये मानवाः समागत्य सकृदपि स्नानं कुर्वन्ति, ते सर्वे स्वर्गवासिनो भवन्ति।

Verse 168

एवं वः कथितं विप्रा विधूमचरितं महत् । यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । यं यं कामयते कामं तं सर्वं शीघ्रमाप्नुयात्

एवं वः कथितं विप्राः विधूमचरितं महत्। यः समाहितः इममध्यायं पठेत् शृणुयाद्वा, यं यं कामं कामयते स सर्वं शीघ्रमवाप्नुयात्।

Verse 193

नरनाथ मृगावत्यां जातोऽयं तनयस्तव । यशोनिधिर्महातेजा रामचंद्र इवापरः

नरनाथ, मृगावत्यां तवायं तनयो जातः—यशोनिधिर्महातेजाः, अपर इव रामचन्द्रः।