Adhyaya 47

Verse 1

ऋषय ऊचुः । राक्षसस्य वधात्सूत रावणस्य महामुने । ब्रह्महत्या कथमभूद्राघवस्य महात्मनः

ऋषय ऊचुः । राक्षसस्य वधात्सूत रावणस्य महामुने । ब्रह्महत्या कथं जाता राघवस्य महात्मनः ॥

Verse 2

ब्राह्मणस्य वधात्सूत ब्रह्महत्याभिजायते । न ब्राह्मणो दशग्रीवः कथं तद्वद नो मुने

ऋषय ऊचुः—हे सूत! ब्राह्मणवधात् ब्रह्महत्यापापं जायते। परं दशग्रीवो न ब्राह्मणः; तर्हि कथं तद्वत् दोषो भवेत्? एतद् नो मुने व्याख्याहि।

Verse 3

ब्रह्महत्या भवेत्क्रूरा रामचंद्रस्य धीमतः । एतन्नः श्रद्दधानानां वद कारुण्यतोऽधुना

क्रूरा ब्रह्महत्या कथं धीमतः रामचन्द्रस्य भवेत्? श्रद्धधानानां नः करुण्यतोऽधुना एतद् वद।

Verse 4

इति पृष्टस्ततः सूतो नैमिषारण्यवासिभिः । वक्तुं प्रचक्रमे तेषां प्रश्नस्योत्तरमुत्तमम्

इति नैमिषारण्यवासिभिः पृष्टः सूतः तदा तेषां प्रश्नस्योत्तरमुत्तमं वक्तुं प्रचक्रमे।

Verse 5

।श्रीसूत उवाच । ब्रह्मपुत्रो महातेजाः पुलस्त्योनाम वै द्विजाः । बभूव तस्य पुत्रोऽभूद्विश्रवा इति विश्रुतः

श्रीसूत उवाच—ब्रह्मणः पुत्रो महातेजाः पुलस्त्योनाम द्विजोऽभवत्। तस्य पुत्रो विश्रवा इति विश्रुतो बभूव।

Verse 6

तस्य पुत्रः पुलस्त्य स्य विश्रवा मुनिपुंगवाः । चिरकालं तपस्तेपे देवैरपि सुदुष्करम्

पुलस्त्यस्य पुत्रो विश्रवा मुनिपुङ्गवः चिरकालं तपस्तेपे, यद् देवैरपि सुदुष्करम्।

Verse 7

तपः कुर्वति तस्मिंस्तु सुमाली नाम राक्षसः । पाताललोकाद्भूलोकं सर्वं वै विचचार ह

तस्मिन् तपसि निरते सुमाली नाम राक्षसः पाताललोकादुत्थाय भूतलं सर्वतो विचचार।

Verse 8

हेमनिष्कांगदधरः कालमेघनिभच्छविः । समादाय सुतां कन्यां पद्महीनामिव श्रियम्

हेमनिष्काङ्गदधरः कालमेघनिभच्छविः। स कन्यां सुतां समादाय पद्महीनामिव श्रियम्॥

Verse 9

विचरन्स महीपृष्ठे कदाचित्पुष्पकस्थितम् । दृष्ट्वा विश्रवसः पुत्रं कुबेरं वै धनेश्वरम्

विचरन् महीपृष्ठे कदाचित् पुष्पकस्थितम्। ददर्श विश्रवसः पुत्रं कुबेरं धनईश्वरम्॥

Verse 10

चिंतयामास विप्रेंद्राः सुमाली स तु राक्षसः । कुबेरसदृशः पुत्रो यद्यस्माकं भविष्यति

चिन्तयामास सुमाली स राक्षसः— ‘कुबेरसदृशः पुत्रो यदि अस्माकं भविष्यति’ इति।

Verse 11

वयं वर्द्धामहे सर्वे राक्षसा ह्यकुतोभयाः । विचार्यैवं निजसुतामब्रवीद्राक्षसेश्वरः

‘वयं सर्वे राक्षसा अकुतोभयाः वर्धामहे’ इति विचार्य राक्षसेश्वरः निजसुतामब्रवीत्।

Verse 12

सुते प्रदानकालोऽद्य तव कैकसि शोभने । अद्य ते यौवनं प्राप्तं तद्देया त्वं वराय हि

सुते, कैकसि शोभने, अद्य तव प्रदानकालः; अद्य ते यौवनं प्राप्तम्, अतः त्वं वराय निश्चयेन देया।

Verse 13

अप्रदानेन पुत्रीणां पितरो दुःखमाप्नुयुः । किं च सर्वगुणोत्कृष्टा लक्ष्मीरिव सुते शुभे

पुत्रीणाम् अप्रदानेन पितरो दुःखमाप्नुयुः; किंच, शुभे सुते, त्वं सर्वगुणोत्कृष्टा लक्ष्मीरिव विराजसे।

Verse 14

प्रत्याख्यानभयात्पुंभिर्न च त्वं प्रार्थ्यसे शुभे । कन्यापितृत्वं दुःखाय सर्वेषां मानकांक्षिणाम्

प्रत्याख्यानभयात् पुंभिर्न त्वं प्रार्थ्यसे शुभे; मानकाङ्क्षिणां सर्वेषां कन्यापितृत्वं दुःखाय भवति।

Verse 15

न जानेऽहं वरः को वा वरयेदिति कन्यके । सा त्वं पुलस्त्यतनयं मुनिं विश्रवसं द्विजम्

कन्यके, अहं न जाने वरः को वा वरयेदिति; अतः त्वं पुलस्त्यतनयं द्विजं मुनिं विश्रवसं वरय।

Verse 16

पितामहकुलोद्भूतं वरयस्व स्वयंगता । कुबेरतुल्यास्तनया भवेयुस्ते न संशयः

पितामहकुलोद्भूतं स्वयंगता वरयस्व; कुबेरतुल्याः तनया भवेरुस्ते, न संशयः।

Verse 17

कैकसी तद्वचः श्रुत्वा सा कन्या पितृगौरवात् । अंगीचकार तद्वाक्यं तथास्त्विति शुचिस्मिता

कैकसी तद्वचः श्रुत्वा पितृगौरवसंयुता । तद्वाक्यमङ्गीचकार शुचिस्मिता तथास्त्विति ॥

Verse 18

पर्णशालां मुनिश्रेष्ठा गत्वा विश्रवसो मुनेः । अतिष्ठदंतिके तस्य लज्जमाना ह्यधोमुखी

पर्णशालां मुनिश्रेष्ठा गत्वा विश्रवसो मुनेः । तस्यान्तिकेऽतिष्ठद् लज्जा-नता अधोमुखी ॥

Verse 19

तस्मिन्नवसरे विप्राः पुलस्त्यतनयः सुधीः । अग्निहोत्रमुपास्ते स्म ज्वलत्पावकसन्निभः

तस्मिन्नवसरे विप्राः पुलस्त्यतनयः सुधीः । अग्निहोत्रमुपास्ते स्म ज्वलत्पावकसन्निभः ॥

Verse 20

संध्याकालमतिक्रूरमविचिंत्य तु कैकसी । अभ्येत्य तं मुनिं सुभ्रूः पितुर्वचनगौरवात्

सन्ध्याकालस्य कठोर्यं न विचिन्त्य तु कैकसी । पितुर्वचनगौरवात् तं मुनिमभ्यगात् सुभ्रूः ॥

Verse 21

तस्थावधोमुखी भूमिं लिखत्यंगुष्ठकोटिना । विश्रवास्तां विलोक्याथ कैकसीं तनुमध्यमाम् । उवाच सस्मितो विप्राः पूर्णचंद्रनिभाननाम्

अधोमुखी स्थिता भूमिं लिखत्यङ्गुष्ठकोटिना । विश्रवास्तां विलोक्याथ तनुमध्यां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् । सस्मितोऽब्रवीद् विप्राः ॥

Verse 22

विश्रवा उवाच । शोभने कस्य पुत्री त्वं कुतो वा त्वमिहागता

विश्रवा उवाच—हे शुभे! त्वं कस्य पुत्री? कुतो वा त्वमिह समागता?

Verse 23

कार्यं किं वा त्वमुद्दिश्य वर्तसेऽत्र शुचिस्मिते । यथार्थतो वदस्वाद्य मम सर्वमनिंदिते

हे शुचिस्मिते! किं कार्यमुद्दिश्य त्वमत्र वर्तसे? अद्य यथार्थतः सर्वं मम वद, हे अनिन्दिते।

Verse 24

इतीरिता कैकसी सा कन्या बद्धांजलिर्द्विजाः । उवाच तं मुनिं प्रह्वा विनयेन समन्विता

एवं संबोधिताऽसौ कैकसी कन्या बद्धाञ्जलिर्द्विजाः। प्रह्वा विनययुक्ता सा तं मुनिमुवाच।

Verse 25

तपः प्रभावेन मुने मदभिप्रायमद्य तु । वेत्तुमर्हसि सम्यक्त्वं पुलस्त्यकुलदीपन

मुने! तपःप्रभावेन मदभिप्रायमद्य त्वं सम्यग्वेत्तुमर्हसि, हे पुलस्त्यकुलदीपन।

Verse 26

अहं तु कैकसी नाम सुमालिदुहिता मुने । मत्तातस्याज्ञया ब्रह्मंस्तवांतिकमुपागता

अहं तु कैकसी नाम सुमालिदुहिता मुने। मत्तातस्याज्ञया ब्रह्मन् तव अन्तिकमुपागता।

Verse 27

शेष त्वं ज्ञानदृष्ट्याद्य ज्ञातुमर्हस्यसंशयः । क्षणं ध्यात्वा मुनिः प्राह विश्रवाः स तु कैकसीम्

शेषं त्वं ज्ञानदृष्ट्या अद्य निःसंशयं ज्ञातुमर्हसि। क्षणं ध्यात्वा मुनिर्विश्रवाः कैकसीं प्रति प्राह॥

Verse 28

मया ते विदितं सुभ्रूर्मनोगतमभीप्सितम् । पुत्राभिलाषिणी सा त्वं मामगाः सांप्रतं शुभे

मया ते विदितं सुभ्रू मनोगतमभीप्सितम्। पुत्राभिलाषिणी त्वं मामगाः सांप्रतम् शुभे॥

Verse 29

सायंकालेऽधुना क्रूरे यस्मान्मां त्वमुपागता । पुत्राभिलाषिणी भूत्वा तस्मात्त्वां प्रब्रवीम्यहम्

सायंकालेऽधुना क्रूरे यस्मान्मामुपागता। पुत्राभिलाषिणी भूत्वा तस्मात्त्वां प्रब्रवीम्यहम्॥

Verse 30

शृणुष्वावहिता रामे कैकसी त्वमनिंदिते । दारुणान्दारुणाकारान्दारुणाभिजनप्रियान्

शृणुष्वावहिता रामे कैकसी त्वमनिन्दिते। दारुणान् दारुणाकारान् दारुणाभिजनप्रियान्॥

Verse 31

जनयिष्यसि पुत्रांस्त्वं राक्षसान्क्रूरकर्मणः । श्रुत्वा तद्वचनं सा तु कैकसी प्रणिपत्य तम्

जनयिष्यसि पुत्रान् त्वं राक्षसान् क्रूरकर्मणः। श्रुत्वा तद्वचनं सा तु कैकसी प्रणिपत्य तम्॥

Verse 32

पुलस्त्यतनयं प्राह कृतांजलिपुटा द्विजाः । भगवदीदृशाः पुत्रास्त्वत्तः प्राप्तुं न युज्यते

कृताञ्जलिपुटा द्विजाः पुलस्त्यतनयं (विश्रवसम्) प्राहुः— “भगवन्, ईदृशा दिव्यस्वभावाः पुत्राः त्वत्तोऽनेन प्रकारेण प्राप्तुं न युज्यन्ते।”

Verse 33

इत्युक्तः स मुनिः प्राह कैकसीं तां सुमध्यमाम् । मद्वंशानुगुणः पुत्रः पश्चिमस्ते भविष्यति

इत्युक्तः स मुनिः सुमध्यमां कैकसीं प्राह— “मद्वंशानुगुणः पुत्रः पश्चिमस्ते भविष्यति।”

Verse 34

धार्मिकः शास्त्रविच्छांतो न तु राक्षसचेष्टितः । इत्युक्ता कैकसी विप्राः काले कतिपये गते

“धार्मिकः शास्त्रविच्छान्तो न तु राक्षसचेष्टितः” इत्युक्ता कैकसी; विप्राः, काले कतिपये गते…

Verse 35

सुषुवे तनयं क्रूरं रक्षोरूपं भयंकरम् । द्विपंचशीर्षं कुमतिं विंशद्बाहुं भयानकम्

सा क्रूरं तनयं सुषुवे रक्षोरूपं भयंकरम्— दशशीर्षं कुमतिं विंशद्बाहुं महाभयम्।

Verse 36

ताम्रोष्ठं कृष्णवदनं रक्तश्मश्रु शिरोरुहम् । महादंष्ट्रं महाकायं लोकत्रासकरं सदा

ताम्रोष्ठं कृष्णवदनं रक्तश्मश्रु-शिरोरुहम्। महादंष्ट्रं महाकायं लोकत्रासकरं सदा॥

Verse 37

दशग्रीवाभिधः सोऽभूत्तथा रावण नामवान् । रावणानंतरं जातः कुम्भकर्णाभिधः सुतः

स दशग्रीवाभिधोऽभवत्, रावण इति च नाम्ना विख्यातः। रावणानन्तरं कुम्भकर्णाभिधः सुतोऽजायत॥

Verse 38

ततः शूर्पणखा नाम्ना क्रूरा जज्ञे च राक्षसी । ततो बभूव कैकस्या विभीषण इति श्रुतः

ततः शूर्पणखा नाम क्रूरा राक्षसी जज्ञे। ततः कैकस्याः विभीषण इति श्रुतः पुत्रो बभूव॥

Verse 39

पश्चिमस्तनयो धीमान्धार्मिको वेदशास्त्रवित् । एते विश्रवसः पुत्रा दशग्रीवादयो द्विजाः

पश्चिमस्तनयो धीमान् धर्मिको वेदशास्त्रवित्। एते विश्रवसः पुत्रा दशग्रीवादयो द्विजाः॥

Verse 40

अतो दशग्रीववधात्कुम्भकर्णवधादपि । ब्रह्महत्या समभवद्रामस्याक्लिष्टकर्मणः

अतो दशग्रीववधात् कुम्भकर्णवधादपि। रामस्याक्लिष्टकर्मणो ब्रह्महत्या समभवत्॥

Verse 41

अतस्तच्छांतये रामो लिंगं रामेश्वराभिधम् । स्थापयामास विधिना वैदिकेन द्विजोत्तमाः

अतस्तच्छान्तये रामो लिङ्गं रामेश्वराभिधम्। स्थापयामास विधिना वैदिकेन द्विजोत्तमाः॥

Verse 42

एवं रावणघातेन ब्रह्महत्यासमुद्भवः । समभूद्रामचंद्रस्य लोककांतस्य धीमतः

एवं रावणवधेन लोककान्तस्य धीमतः श्रीरामचन्द्रस्य ब्रह्महत्यासमुद्भवो दोषः कर्मफलरूपेण समभवत्।

Verse 43

तत्सहैतुकमाख्यातं भवतां ब्रह्मघातजम् । पापं यच्छांतये रामो लिंगं प्रातिष्ठिपत्स्वयम्

तत्सहैतुकं भवतां ब्रह्मघातजं पापं मया आख्यातम्; तस्य शान्तये रामः स्वयमेव शिवलिङ्गं प्रातिष्ठिपत्।

Verse 44

एवं लिंगं प्रतिष्ठाप्य रामचन्द्रोऽतिधार्मिकः । मेने कृतार्थमात्मानं ससीता वरजो द्विजाः

एवं लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य अतिधार्मिकः श्रीरामचन्द्रो सीतया सह वरजेन च आत्मानं कृतार्थं मेने, हे द्विजश्रेष्ठाः।

Verse 45

ब्रह्महत्या गता यत्र रामचंद्रस्य भूपतेः । तत्र तीर्थमभूत्किंचिद्ब्रह्महत्याविमोचनम्

यत्र भूपतेः श्रीरामचन्द्रस्य ब्रह्महत्या गता, तत्र ब्रह्महत्याविमोचनं नाम किञ्चित् तीर्थम् अभवत्।

Verse 46

तत्र स्नानं महापुण्यं ब्रह्महत्याविनाशनम् । दृश्यते रावणोऽद्यापि छायारूपेण तत्र वै

तत्र स्नानं महापुण्यं ब्रह्महत्याविनाशनम्; तत्रैव अद्यापि रावणः छायारूपेण दृश्यते।

Verse 47

तदग्रे नागलोकस्य बिलमस्ति महत्तरम् । दशग्रीववधोत्पन्नां ब्रह्महत्यां बलीयसीम्

तदग्रे नागलोकस्य महत्तरं बिलं विद्यते—दशग्रीववधोत्पन्ना बलीयसी ब्रह्महत्या तत्र संबद्धा।

Verse 48

तद्बिलं प्रापयामास जानकीरमणो द्विजाः । तस्योपरि बिलस्याथ कृत्वा मण्डपमुत्तमम्

तद्बिलं जानकीरमणो रामो द्विजाः प्रापयामास; तस्योपरि चोत्तमं मण्डपं कृत्वा स्थितवान्।

Verse 49

भैरवं स्थापयामास रक्षार्थं तत्र राघवः । भैरवाज्ञापरित्रस्ता ब्रह्महत्या भयंकरी

तत्र राघवो रक्षार्थं भैरवं स्थापयामास; भैरवाज्ञापरित्रस्ता भयंकरी ब्रह्महत्या संन्यवर्तत।

Verse 50

नाशक्नोत्तद्बिलादूर्ध्वं निर्गंतुं द्विजसत्तमाः । तस्मिन्नेव बिले तस्थौ ब्रह्महत्या निरुद्यमा

नाशक्नोत् सा तद्बिलादूर्ध्वं निर्गन्तुं, द्विजसत्तमाः; तस्मिन्नेव बिले ब्रह्महत्या निरुद्यमा तस्थौ।

Verse 51

रामनाथमहालिंगं दक्षिणे गिरिजा मुदा । वर्तते परमानंदशिवस्यार्धशरीरिणी

दक्षिणे रामनाथमहालिङ्गे गिरिजा मुदा वर्तते—परमानन्दशिवस्यार्धशरीरिणी सा।

Verse 52

आदित्यसोमौ वर्तेते पार्श्वयोस्तत्र शूलिनः । देवस्य पुरतो वह्नी रामनाथस्य वर्तते

तस्मिन् पुण्यस्थले शूलिनः शिवस्य पार्श्वयोः आदित्यसोमौ स्थितौ। देवस्य पुरतः वह्निरपि रामनाथस्याग्रे नित्यं वर्तते॥

Verse 53

आस्ते शतक्रतुः प्राच्यामाग्नेयां च तथाऽनलः । आस्ते यमो दक्षिणस्यां रामनाथस्य सेवकः

प्राच्यां शतक्रतुरास्ते, आग्नेय्यां तथाऽनलः। दक्षिणस्यां यमोऽपि रामनाथस्य सेवकः स्थितः॥

Verse 54

नैरृते निरृतिर्विप्रा वर्तते शंकरस्य तु । वारुण्यां वरुणो भक्त्या सेवते राघवेश्वरम्

नैरृते निरृतिः, विप्राः, शंकरस्य सेवायां वर्तते। वारुण्यां वरुणो भक्त्या राघवेश्वरं सेवते॥

Verse 55

वायव्ये तु दिशो भागे वायुरास्ते शिवस्य तु । उत्तरस्यां च धनदो रामनाथस्य वर्तते

वायव्ये दिग्भागे वायुः शिवस्य सेवायामास्ते। उत्तरस्यां च धनदः रामनाथस्य परिचर्यायां वर्तते॥

Verse 56

ईशान्येऽस्य च दिग्भागे महेशो वर्तते द्विजाः । विनायक कुमारौ च महादेवसुतावुभौ

ईशान्येऽस्य दिग्भागे महेशो वर्तते, द्विजाः। विनायकः कुमारश्च महादेवसुतावुभौ तत्रैव स्थितौ॥

Verse 57

यथाप्रदेशं वर्तेते रामनाथालयेऽधुना । वीरभद्रादयः सर्वे महेश्वरगणेश्वराः

अद्यापि रामनाथालये यथाप्रदेशं वर्तन्ते—वीरभद्रादयः सर्वे महेश्वरगणानां गणेश्वराः।

Verse 58

यथाप्रदेशं वर्तंते रामनाथालये सदा । मुनयः पन्नगाः सिद्धा गन्धर्वाप्सरसां गणाः

रामनाथालये सदा यथाप्रदेशं वर्तन्ते—मुनयः पन्नगाः सिद्धाः गन्धर्वाप्सरसां गणाः।

Verse 59

संतुष्यमाणहृदया यथेष्टं शिवसन्निधौ । वर्तंते रामनाथस्य सेवार्थं भक्तिपूर्वकम्

संतुष्यमाणहृदयाः शिवसन्निधौ यथेष्टं वर्तन्ते; रामनाथस्य सेवार्थं भक्तिपूर्वकं निरताः।

Verse 60

रामनाथस्य पूजार्थं श्रोत्रियान्ब्राह्मणान्बहून् । रामेश्वरे रघुपतिः स्थापयामास पूजकान्

रामनाथस्य पूजार्थं रघुपतिः रामेश्वरे बहून् श्रोत्रियान् ब्राह्मणान् पूजकान् स्थापयामास।

Verse 61

रामप्रतिष्ठितान्विप्रान्हव्यकव्यादिनार्चयेत् । तुष्टास्ते तोषिताः सर्वा पितृभिः सहदेवताः

रामप्रतिष्ठितान् विप्रान् हव्यकव्यादिभिरर्चयेत्; तेषु तुष्टेषु सर्वा देवताः पितृभिः सह तुष्टाः भवन्ति।

Verse 62

तेभ्यो बहुधनान्ग्रामान्प्रददौ जानकीपतिः । रामनाथमहादेव नैवेद्यार्थमपि द्विजाः

तेभ्यो द्विजेभ्यः जानकीपतिः श्रीरामः बहुधनान् ग्रामान् प्रददौ, यथा श्रीरामनाथमहादेवस्य नैवेद्यादिकं कदापि न हीयेत, हे द्विजाः।

Verse 63

बहून्ग्रामान्बहुधनं प्रददौ लक्ष्मणाग्रजः । हारकेयूरकटकनिष्काद्याभरणानि च

लक्ष्मणाग्रजः श्रीरामः बहून् ग्रामान् बहुधनं च प्रददौ, हारकेयूरकटकनिष्कादीनि चाभरणानि दत्तवान्।

Verse 64

अनेकपट्ट वस्त्राणि क्षौमाणि विविधानि च । रामनाथाय देवाय ददौ दशरथात्मजः

दशरथात्मजः श्रीरामः रामनाथाय देवाय अनेकानि पट्टवस्त्राणि क्षौमाणि विविधानि च ददौ।

Verse 65

गंगा च यमुना पुण्या सरयूश्च सरस्वती । सेतौ रामेश्वरं देवं भजंते स्वाघशांतये

गङ्गा यमुना पुण्या सरयूः सरस्वती च सेतौ रामेश्वरं देवं स्वाघशान्तये भजन्ते।

Verse 66

एतदध्यायपठनाच्छ्रवणादपि मानवः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः सायुज्यं लभते हरेः

एतदध्यायपठनात् श्रवणादपि वा मानवः सर्वपापेभ्यः विमुक्तः सन् हरेः सायुज्यं लभते।