Adhyaya 3

Verse 1

ऋषय ऊचुः । चतुर्विंशतितीर्थानि यान्युक्तानि त्वया मुने । तेषां प्रधानतीर्थानां सेतौ पापविनाशने

ऋषय ऊचुः—हे मुने, त्वया यानि चतुर्विंशतितीर्थानि उक्तानि। तेषां सेतौ पापविनाशने प्रधानतीर्थानां विषये (अस्मान् विस्तरेण वद)।

Verse 2

आदिमस्य तु तीर्थस्य चक्रतीर्थमिति प्रथा । कथं समागता सूत वदास्माकं हि पृच्छताम्

आदिमस्य तु तीर्थस्य ‘चक्रतीर्थम्’ इति प्रथा। कथं समागता सूत, वदास्माकं पृच्छताम्॥

Verse 3

श्रीसूत उवाच । चतुर्विंशतितीर्थानां प्रधानानां द्विजोत्तमाः । यदुक्तमादिमं तीर्थं सर्वलोकेषु विश्रुतम्

श्रीसूत उवाच—द्विजोत्तमाः, चतुर्विंशतितीर्थानां प्रधानानां मध्ये यदादिमं तीर्थम् उक्तं, तत् सर्वलोकेषु विश्रुतम्॥

Verse 4

स्मरणात्तस्य तीर्थस्य गर्भवासो न विद्यते । विलयं यांति पापानि लक्षजन्मकृतान्यपि

तस्य तीर्थस्य स्मरणमात्रेण गर्भवासो न विद्यते। लक्षजन्मकृतान्यपि पापानि विलयं यान्ति॥

Verse 5

तस्मिंस्तीर्थे सकृत्स्नाना त्स्मरणात्कीर्तनादपि । लोके ततोधिकं तीर्थं तत्तुल्यं वा द्विजोत्तमाः

तस्मिंस्तीर्थे सकृत्स्नानात् स्मरणात्कीर्तनादपि । लोकेऽस्मिन्नधिकं तीर्थं न तत्तुल्यं द्विजोत्तमाः ॥

Verse 6

न विद्यते मुनिश्रेष्ठाः सत्यमुक्तमिदं मया । गंगा सरस्वती रेवा पंपा गोदावरी नदी

न विद्यते मुनिश्रेष्ठाः सत्यं प्रोक्तमिदं मया । गङ्गा सरस्वती रेवा पम्पा गोदावरी नदी ॥

Verse 7

कालिंदी चैव कावेरी नर्मदा मणिकर्णिका । अन्यानि यानि तीर्थानि नद्यः पुण्या महीतले

कालिन्दी चैव कावेरी नर्मदा मणिकर्णिका । अन्यानि यानि तीर्थानि नद्यः पुण्या महीतले ॥

Verse 8

अस्य तीर्थस्य विप्रेंद्राः कोट्यंशेनापि नो समाः । धर्मतीर्थमिति प्राहुस्तत्तीर्थं हि पुराविदः

अस्य तीर्थस्य विप्रेन्द्राः कोट्यंशेनापि नो समाः । धर्मतीर्थमिति प्राहुस्तत्तीर्थं हि पुराविदः ॥

Verse 9

यथा समागता तस्य चक्रतीर्थमिति प्रथा । तदिदानीं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुंगवाः

यथा समागता तस्य चक्रतीर्थमिति प्रथा । तदिदानीं प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः ॥

Verse 10

सेतुमूलं हि तत्प्रोक्तं तद्दर्भशयनं मतम् । तत्रैव चक्रतीर्थं तु महापातकमर्द्दनम्

सेतुमूलमिति तत्स्थानं प्रकीर्तितं, तद्दर्भशयनमिति च सम्मतम्। तत्रैव चक्रतीर्थं नाम महापातकानां मर्दनं पावनतमम्॥

Verse 11

पुरा हि गालवोनाम मुनिर्विष्णुपरायणः । दक्षिणांभोनिधेस्तीरे हालास्यादविदूरतः

पुरा गालवो नाम मुनिर्विष्णुपरायणः। स दक्षिणाम्भोनिधेस्तीरे हालास्यस्याविदूरतः न्यवसत्॥

Verse 12

फुल्लग्रामसमीपे च तथा क्षीरसरोंतिके । धर्म पुष्करिणीतीरे सोऽतप्यत महत्तपः

फुल्लग्रामसमीपे च क्षीरसरसः समीपतः। धर्मपुष्करिणीतीरे स महत्तपः समाचरत्॥

Verse 13

युगानामयुतं ब्रह्म गृणन्विप्राः सनातनम् । दयायुक्तो निराहारः सत्यवान्विजितेंद्रियः

युगानामयुतं विप्राः स ब्रह्म सनातनम्। गृणन् दयायुक्तो निराहारः सत्यवान् जितेन्द्रियः॥

Verse 14

आत्मवत्सर्वभूतानि पश्यन्विषयनिःस्पृहः । सर्वभूतहितो दांतः सर्वद्वंद्वविवर्जितः

आत्मवत् सर्वभूतानि पश्यन् विषयनि:स्पृहः। सर्वभूतहितो दान्तः सर्वद्वन्द्वविवर्जितः॥

Verse 15

वर्षाणि कतिचित्सोऽयं जीर्णपर्णाशनोऽभवत । किंचित्कालं जलाहारो वायुभक्षः कियत्समाः

वर्षाणि कतिचित् स मुनिः जीर्णपर्णाशनः स्थितः। किंचित्कालं जलाहारः, कियत्समाः वायुभक्ष इवाभवत्॥

Verse 16

एवं पंचसहस्राणि वर्षाणि स महामुनिः । अतप्यत तपो घोरं देवैरपि सुदुष्करम्

एवं पञ्चसहस्राणि वर्षाणि स महामुनिः। अतप्यत तपो घोरं देवैरपि सुदुष्करम्॥

Verse 17

ततः पंचसहस्राणि वर्षाणि मुनिपुंगवः । निराहारो निरालोको निरुच्छ्वासो निरास्पदः

ततः पञ्चसहस्राणि वर्षाणि मुनिपुङ्गवः। निराहारो निरालोको निरुच्छ्वासो निरास्पदः॥

Verse 18

वर्षास्वासारसहनं हेमंतेषु जलेशयः । ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो विष्णुध्यानपरायणः

वर्षासु आसारसहनं, हेमन्तेषु जलेशयः। ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थो, विष्णुध्यानपरायणः॥

Verse 19

जपन्नष्टाक्षरं मंत्रं ध्यायन्हृदि जनार्दनम् । तताप सुमहातेजा गालवो मुनिपुंगवः

जपन्नष्टाक्षरं मन्त्रं ध्यायन् हृदि जनार्दनम्। तताप सुमहातेजा गालवो मुनिपुङ्गवः॥

Verse 20

एवं त्वयुतव वर्षाणि स समतीतानि वै मुनेः । अथ तत्तपसा तुष्टो भगवान्कमलापतिः

एवं त्वयुतवर्षाणि मुनेः समतीतानि वै। अथ तत्तपसा तुष्टो भगवान् कमलापतिः प्रसन्नोऽभवत्॥

Verse 21

प्रत्यक्षतामगात्तस्य शंखचक्रगदाधरः । विकचांबुजपत्राक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः

प्रत्यक्षतामगात् तस्य शङ्खचक्रगदाधरः। विकचाम्बुजपत्राक्षः सूर्यकोटिसमप्रभः॥

Verse 22

विनतानंदनारूढश्छत्रचामरशोभितः । हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषितः

विनतानन्दनारूढश्छत्रचामरशोभितः। हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषितः॥

Verse 23

विष्वक्सेनसुनंदादिकिंकरैः परिवारितः । वीणावेणुमृदंगादिवादकैर्नारदादिभिः

विष्वक्सेनसुनन्दादिकिङ्करैः परिवारितः। वीणावेणुमृदङ्गादिवादकैर्नारदादिभिः॥

Verse 24

उपगीयमानविजयः पीतांबरविराजितः । लक्ष्मीविराजितोरस्को नीलमेघसमच्छविः

उपगीयमानविजयः पीताम्बरविराजितः। लक्ष्मीविराजितोरस्को नीलमेघसमच्छविः॥

Verse 25

धुनानः पद्ममेकेन पाणिना मधुसूदनः । सनकादिमहायोगिसेवितः पार्श्वयोर्द्वयोः

मधुसूदनः पद्ममेकेन पाणिना मृदुं धुनानः स्थितः; सनकादिमहायोगिभिः सेवितः स द्वयोः पार्श्वयोः समुपाविशत्।

Verse 26

मंदस्मितेन सकलं मोहयन्भुवनत्रयम् । स्वभासा भासयन्सर्वान्दिशो दश च भूसुराः

मन्दस्मितेन स सकलं मोहयन् भुवनत्रयम्; स्वभासा सर्वान् भासयन् दिशो दश च, हे भूसुराः।

Verse 27

कंठलग्रेन मणिना कौस्तुभेन च शोभितः । सुवर्णवेत्रहस्तैश्च सौविदल्लैरनेकशः

कण्ठलग्नेन मणिना कौस्तुभेन च शोभितः; सुवर्णवेत्रहस्तैः सौविदल्लैः अनेकशः परिवृतः स बभौ।

Verse 28

अनन्यदुर्लभाचिंत्यगीयमाननिजाद्भुतः । सुभक्तसुलभो देवो लक्ष्मीकांतो हरिः स्वयम्

अनन्यदुर्लभोऽचिन्त्यः गीयमाननिजाद्भुतः; सुभक्तसुलभो देवो लक्ष्मीकान्तो हरिः स्वयम्।

Verse 29

सन्न्यधत्त पुरस्तस्य गालवस्य महामुनेः । आविर्भूतं तदा दृष्ट्वा श्रीवत्सांकितवक्षसम्

तदा स गालवस्य महामुनेः पुरतः सन्न्यधत्त; आविर्भूतं दृष्ट्वा श्रीवत्साङ्कितवक्षसं प्रभुं मुनिरद्भुतविस्मयेन ददर्श।

Verse 30

पीतांबरधरं देवं तुष्टिं प्राप महामुनिः । भक्त्या परमया युक्तस्तुष्टाव जगदीश्वरम्

पीताम्बरधरं देवं दृष्ट्वा महामुनिः परां तुष्टिं प्राप; परमभक्तियुक्तः स जगदीश्वरं स्तुतिभिः स्तुतवान्।

Verse 31

गालव उवाच । नमो देवादिदेवाय शंखचक्रगदाभृते । नमो नित्याय शुद्धाय सच्चिदानंदरूपिणे

गालव उवाच—देवादिदेवाय शङ्खचक्रगदाभृते नमो नमः; नित्याय शुद्धाय सच्चिदानन्दरूपिणे नमो नमः।

Verse 32

नमो भक्तार्ति हंत्रे ते हव्यकव्यस्वरूपिणे । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सृष्टिस्थित्यंतकारिणे

भक्तार्तिहन्त्रे ते नमो नमः, हव्यकव्यस्वरूपिणे नमः; त्रिमूर्तये तुभ्यं नमो नमः, सृष्टिस्थित्यन्तकारिणे।

Verse 33

नमः परेशाय नमो विभूम्ने नमोस्तु लक्ष्मीपतये विधात्रे । नमोस्तु सूर्येंदुविलोचनाय नमो विरिंच्याद्यभिवंदिताय

नमः परेशाय नमो विभूम्ने, नमोऽस्तु लक्ष्मीपतये विधात्रे। नमोऽस्तु सूर्येन्दुविलोचनाय, नमो विरिञ्च्याद्यभिवन्दिताय॥

Verse 34

यो नामजात्यादिविकल्पहीनः समस्तदोषैरपि वर्जितो यः । स्रमस्तसंसारभयापहारिणे तस्मै नमो दैत्यविनाशनाय

यो नामजात्यादिविकल्पहीनः समस्तदोषैरपि वर्जितो यः। समस्तसंसारभयापहारिणे तस्मै नमो दैत्यविनाशनाय॥

Verse 35

वेदांतवेद्याय रमेश्वराय वैकुण्ठवासाय विधातृपित्रे । नमोनमः सत्यजनार्तिहारिणे नारायणायामितविक्रमाय

वेदान्तवेद्याय रमेश्वराय वैकुण्ठवासाय विधातृपित्रे । नमो नमः सत्यजनार्तिहारिणे नारायणायामितविक्रमाय ॥

Verse 36

नमस्तुभ्यं भग वते वासुदेवाय शार्ङ्गिणे । भूयोभूयो नमस्तुभ्यं शेषपर्यंकशायिने

नमस्तुभ्यं भगवते वासुदेवाय शार्ङ्गिणे । भूयो भूयो नमस्तुभ्यं शेषपर्यङ्कशायिने ॥

Verse 37

इति स्तुत्वा हरिं विप्रास्तूष्णीमास्ते स गालवः । श्रुत्वा स्तुतिं श्रुति सुखां हरिस्तस्यमहात्मनः

इति स्तुत्वा हरिं विप्रस्तूष्णीमास्ते स गालवः । श्रुत्वा स्तुतिं श्रुतिसुखां हरिस्तस्य महात्मनः ॥

Verse 38

अवाप परमं तोषं शंखचक्रगदाधरः । अथालिंग्य मुनिं शौरिश्चतुर्भिर्बाहुभिस्तदा

अवाप परमं तोषं शङ्खचक्रगदाधरः । अथालिङ्ग्य मुनिं शौरिश्चतुर्भिर्बाहुभिस्तदा ॥

Verse 39

बभाषे प्रीतिसं युक्तो वरो वै व्रियतामिति । तुष्टोऽस्मि तपसा तेऽद्य स्तोत्रेणापि च गालव

बभाषे प्रीतिसंयुक्तो वरो वै व्रियतामिति । तुष्टोऽस्मि तपसा तेऽद्य स्तोत्रेणापि च गालव ॥

Verse 40

नमस्कारेण च प्रीतो वरदोऽहं तवागतः । गालव उवाच । नारायण रमानाथ पीतांबर जगन्मय

नमस्कारेण च प्रीतो वरदोऽहं तव समीपमागतः। गालव उवाच— नारायण! रमानाथ! पीताम्बर! जगन्मय!

Verse 41

जनार्दन जगद्धामन्गोविंद नरकांतक । त्वद्दर्शनात्कृतार्थोऽस्मि सर्वस्मादधिकस्तथा

जनार्दन! जगद्धामन्! गोविन्द! नरकान्तक! त्वद्दर्शनात्कृतार्थोऽस्मि सर्वस्मादधिकस्तथा।

Verse 42

त्वां न पश्यंत्यधर्मिष्ठा यतस्त्वं धर्मपालकः । यन्न वेत्ति भवो ब्रह्मा यन्न वेत्ति त्रयी तथा

त्वां न पश्यन्त्यधर्मिष्ठा यतस्त्वं धर्मपालकः। यन्न वेत्ति भवो ब्रह्मा यन्न वेत्ति त्रयी तथा।

Verse 43

तं वेद्मि परमात्मानं किमस्मा दधिकं वरम् । योगिनो यं न पश्यन्ति यं न पश्यंति कर्मठाः

तं वेद्मि परमात्मानं किमस्मादधिकं वरम्। योगिनो यं न पश्यन्ति यं न पश्यन्ति कर्मठाः।

Verse 44

तं पश्यामि परात्मानं किमस्मादधिकं वरम् । एतेन च कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगत्पते

तं पश्यामि परात्मानं किमस्मादधिकं वरम्। एतेन च कृतार्थोऽस्मि जनार्दन जगत्पते।

Verse 45

यन्नामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपिच । मुक्तिं प्रयांति मुनयस्तं पश्यामि जनार्दनम्

यस्य नामस्मृतिमात्रेण महापातकिनोऽपि मुक्तिं यान्ति; तं जनार्दनं अहं प्रत्यक्षं पश्यामि।

Verse 46

त्वत्पादपद्मयुगले निश्चला भक्तिरस्तुमे । हरिरुवाच । मयि भक्तिर्दृढा तेऽस्तु निष्कामा गालवाधुना

त्वत्पादपद्मयुगले मे निश्चला भक्तिरस्तु। हरिरुवाच—गालव, अद्य ते मयि दृढा निष्कामा भक्तिर्भवतु।

Verse 47

शृणु चाप्यपरं वाक्यमुच्यमानं मया मुने । मदर्थं कर्म कुर्वाणो मद्ध्यानो मत्परायणः

शृणु चाप्यपरं वाक्यं मया मुने प्रोच्यमानम्—मदर्थं कर्म कुर्वाणो मद्ध्यानो मत्परायणः।

Verse 48

एतत्प्रारब्धदेहांते मत्स्वरूपमवाप्स्यसि । अस्मिन्नेवाश्रमे वासं कुरुष्व मुनिपुंगव

एतत्प्रारब्धदेहान्ते मत्स्वरूपमवाप्स्यसि; अस्मिन्नेवाश्रमे वासं कुरुष्व मुनिपुङ्गव।

Verse 49

धर्मपुष्करिणी चेयं पुण्या पापविनाशिनी । अस्यास्तीरे तपः कुर्वंस्तपःसिद्धिमवाप्नुयात्

धर्मपुष्करिणी चेयं पुण्या पापविनाशिनी; अस्यास्तीरे तपः कुर्वन् तपःसिद्धिमवाप्नुयात्।

Verse 50

धर्मः पुरा समागत्य दक्षिणस्योदधेस्तटे । तपस्तेपे महादेवं चिंतयन्मनसा तदा

धर्मः पुराकाले दक्षिणोदधेस्तटे समागत्य महादेवं मनसा चिन्तयन् तदा तपस्तेपे।

Verse 51

स्नानार्थमेकं तीर्थं च चक्रे धर्मो महामुने । धर्मपुष्करिणी तेन प्रसिद्धा तत्कृता यतः

स्नानार्थं धर्मो महामुने एकं तीर्थं चकार; तेन कृतत्वात् सा ‘धर्मपुष्करिणी’ इति प्रसिद्धा।

Verse 52

त्वया यथा तपस्तप्तमिदानीं मुनिसत्तम । तथा तप्तं तपस्तेन धर्मेण हरसेविना

मुनिसत्तम, त्वया यथा इदानीं तपस्तप्तं तथा हरसेविना तेन धर्मेणापि अत्र तपस्तप्तम्।

Verse 53

तपसा तस्य तुष्टः सञ्छूलपाणिर्महेश्वरः । प्रादुरासीस्त्वया दीप्त्या दिशोदशविभासयन्

तस्य तपसा तुष्टः शूलपाणिर्महेश्वरः प्रादुरासीद्, स्वदीप्त्या दिशो दश विभासयन्।

Verse 54

अथाश्रममनुप्राप्तं महादेवं कृपानिधिम् । धर्मः परमसन्तुष्टस्तुष्टाव परमेश्वरम्

अथ कृपानिधिं महादेवं आश्रममनुप्राप्तं दृष्ट्वा धर्मः परमसन्तुष्टः परमेश्वरं तुष्टाव।

Verse 55

धर्म उवाच । प्रणमामि जगन्नाथमीशानं प्रणवात्मकम् । समस्तदेवतारूपमादिमध्यांतवर्जितम्

धर्म उवाच—जगन्नाथम् ईशानं प्रणवात्मकं प्रणमामि। समस्तदेवतारूपम् आदिमध्यान्तवर्जितम्॥

Verse 56

ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपं नमाम्य हम् । समस्तजगदाधारमनन्तमजमव्ययम्

ऊर्ध्वरेतं विरूपाक्षं विश्वरूपं नमाम्यहम्। समस्तजगदाधारम् अनन्तम् अजम् अव्ययम्॥

Verse 57

यमामनन्ति योगीन्द्रास्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् । नमो लोकाधिनाथाय वंचते परिवंचते

यमामनन्ति योगीन्द्रास्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम्। नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते॥

Verse 58

नमोऽस्तु नीलकण्ठाय पशूनां पतये नमः । नमः कल्मषनाशाय नमो मीढुष्टमाय च

नमोऽस्तु नीलकण्ठाय पशूनां पतये नमः। नमः कल्मषनाशाय नमो मीढुष्टमाय च॥

Verse 59

नमो रुद्राय देवाय कद्रुद्राय प्रचेतसे । नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः

नमो रुद्राय देवाय कद्रुद्राय प्रचेतसे। नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः॥

Verse 60

नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टीनां पतये नमः । नमः पंचास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः

नमस्ते चैतन्यरूपाय, पुष्टीनां पतये नमः। नमः पञ्चास्यदेवाय, क्षेत्राणां पतये नमः॥

Verse 61

इति स्तुतो महादेवः शंकरोलोकशंकरः । धर्मस्य परमां तुष्टिमापन्नस्तमुवाच वै

इति स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः। धर्मस्य परमां तुष्टिमापन्नस्तमुवाच वै॥

Verse 62

महेश्वर उवाच । प्रीतोस्म्यनेन स्तोत्रेण तव धर्म महामते । वरं मत्तो वृणीष्व त्वं मा विलंबं कुरुष्व वै

महेश्वर उवाच। प्रीतोऽस्म्यनेन स्तोत्रेण तव धर्म महामते। वरं मत्तो वृणीष्व त्वं मा विलम्बं कुरुष्व वै॥

Verse 63

ईश्वरेणैवमुक्तस्तु धर्मो देवमथाब्रवीत् । वाहनं ते भविष्यामि सदाहं पार्वतीपते

ईश्वरेणैवमुक्तस्तु धर्मो देवमथाब्रवीत्। वाहनं ते भविष्यामि सदाहं पार्वतीपते॥

Verse 64

अयमेव वरो मह्यं दातव्यस्त्रिपुरांतक । तवोद्वहनमात्रेण कृतार्थोऽहं भवामि भोः

अयमेव वरो मह्यं दातव्यस्त्रिपुरान्तक। तवोद्वहनमात्रेण कृतार्थोऽहं भवामि भोः॥

Verse 65

इत्थं धर्मेण कथितो देवो धर्ममथाब्रवीत् । ईश्वर उवाच । वाहनं भव मे धर्म सर्वदा लोकपूजितः

एवं धर्मेण सम्यक् कथिते तदा देवः धर्मं प्रत्युवाच—ईश्वर उवाच—हे धर्म, मम वाहनं भव; सर्वदा लोकैः पूजितो भव।

Verse 66

मम चोद्वहने शक्तिरमोघा ते भविष्यति । त्वत्सेविनां सदा भक्तिर्मयि स्यान्नात्र संशयः

ममोद्वहने तव शक्तिरमोघा भविष्यति; त्वत्सेविनां च सदा मयि भक्तिरुत्पत्स्यते—नात्र संशयः।

Verse 67

इत्युक्ते शंकरेणाथ धर्मोपि वृषरूपधृक् । उवाह परमेशानं तदाप्रभृति गालव

इत्युक्ते शङ्करेणाथ धर्मोऽपि वृषरूपधृक्; परमेशानम् उवाह तदाप्रभृति, हे गालव।

Verse 68

महादेवस्तमारुह्य धर्मं वै वृषरूपिणम् । शोभमानो भृशं धर्ममुवाच परमामृतम्

महादेवस्तमारुह्य धर्मं वृषरूपिणम्; भृशं शोभमानः स धर्मं परमामृतवचोऽब्रवीत्।

Verse 69

ईश्वर उवाच । त्वया कृतं हि यत्तीर्थं दक्षिणस्योदधेस्तटे । धर्मपुष्करिणीत्येषा लोके ख्याता भविष्यति

ईश्वर उवाच—त्वया कृतं यत्तीर्थं दक्षिणोदधेस्तटे; एषा ‘धर्मपुष्करिणी’ति लोके ख्याता भविष्यति।

Verse 71

अनंतफलदा ज्ञेया नात्र कार्या विचारणा । इति दत्त्वा वरं तस्मै धर्मतीर्थाय शंकरः

अनन्तफलप्रदा इयं निश्चयेन ज्ञेया; अत्र विचारणा न कार्या। इति तस्मै धर्मतीर्थाय वरं दत्त्वा शंकरः समापयामास।

Verse 72

आरुह्य वृषभं धर्मं कैलासं पर्वतं ययौ । धर्मपुष्करिणीतीरे गालव त्वमतोधुना

धर्मं वृषभमारुह्य कैलासं पर्वतं ययौ। धर्मपुष्करिणीतीरे त्वं गालव, अतः इदानीं वस।

Verse 73

शरीरपातपर्यंतं तपः कुर्वन्समाहितः । वस त्वं मुनि शार्दूल पश्चान्मामाप्स्यसे ध्रुवम्

शरीरपातपर्यन्तं समाहितः तपः कुरु। वस त्वं मुनिशार्दूल; पश्चान्माम् आप्स्यसे ध्रुवम्।

Verse 74

यदा ते जायते भीतिस्तदा तां नाशयाम्यहम् । ममायुधेन चक्रेण प्रेरितेन मया क्षणात्

यदा ते भीतिः जायते तदा तां नाशयाम्यहम्। मया प्रेरितेन ममायुधेन चक्रेण क्षणात्।

Verse 75

इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुस्तत्रैवांतरधीयत । श्रीसूत उवाच । तस्मिन्नंतर्हिते विष्णौ गालवो मुनिपुंगवः

इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः तत्रैव अन्तरधीयत। श्रीसूत उवाच—तस्मिन्नन्तर्हिते विष्णौ गालवो मुनिपुङ्गवः…

Verse 76

धर्मपुष्करिणीतीरे विष्णुध्यानपरायणः । त्रिकालमर्चयन्विष्णुं शालग्रामे विमुक्तिदे

धर्मपुष्करिणीतीरे विष्णुध्यानपरायणः सः। त्रिकालं शालग्रामरूपिणं मोक्षदं विष्णुं समर्चयामास॥

Verse 77

उवास मतिमान्धीरो विरक्तो विजितेंद्रियः । कदाचिन्माघमासे तु शुक्लपक्षे हरेर्दिने

उवास स मतिमान्धीरो विरक्तो विजितेन्द्रियः। कदाचिन्माघमासे तु शुक्लपक्षे हरेर्दिने॥

Verse 78

उपोष्य जागरं कृत्वा रात्रौ विष्णुमपूजयत् । स्नात्वा परेद्युर्द्वादश्यां धर्मपुष्करिणीजले

उपोष्य जागरं कृत्वा रात्रौ विष्णुमपूजयत्। स्नात्वा परेद्युर्द्वादश्यां धर्मपुष्करिणीजले॥

Verse 79

संध्यावन्दनपूर्वाणि नित्यकर्माणि चाकरोत् । ततः पूजां विधातुं स हरेः समुपचक्रमे

सन्ध्यावन्दनपूर्वाणि नित्यकर्माणि चाकरोत्। ततः पूजां विधातुं स हरेः समुपचक्रमे॥

Verse 80

तुलस्यादीनि पुष्पाणि समाहृत्य च गालवः । विधाय पूजां कृष्णस्य स्तोत्रमेतदुदैरयत्

तुलस्यादीनि पुष्पाणि समाहृत्य च गालवः। विधाय पूजां कृष्णस्य स्तोत्रमेतदुदैरयत्॥

Verse 81

गालव उवाच । सहस्रशिरसं विष्णुं मत्स्यरूपधरं हरिम् । नमस्यामि हृषीकेशं कूर्मवाराहरूपिणम्

गालव उवाच—सहस्रशिरसं विष्णुं मत्स्यरूपधरं हरिम्। नमस्यामि हृषीकेशं कूर्मवाराहरूपिणम्॥

Verse 82

नारसिंहं वामनाख्यं जाम दग्न्यं च राघवम् । बलभद्रं च कृष्णं च कल्किं विष्णुं नमाम्यहम्

नारसिंहं वामनाख्यं जामदग्न्यं च राघवम्। बलभद्रं च कृष्णं च कल्किं विष्णुं नमाम्यहम्॥

Verse 83

वासुदेवमनाधारं प्रणतार्तिविनाशनम् । आधारं सर्वभूतानां प्रणमामि जनार्दनम्

वासुदेवमनाधारं प्रणतार्तिविनाशनम्। आधारं सर्वभूतानां प्रणमामि जनार्दनम्॥

Verse 84

सर्वज्ञं सर्वकर्तारं सच्चिदानंदविग्रहम् । अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्

सर्वज्ञं सर्वकर्तारं सच्चिदानन्दविग्रहम्। अप्रतर्क्यमनिर्देश्यं प्रणतोऽस्मि जनार्दनम्॥

Verse 85

एवं स्तुवन्महा योगी गालवो मुनिपुंगवः । धर्मपुष्करिणीतीरे तस्थौ ध्यानपरायणः

एवं स्तुवन्महायोगी गालवो मुनिपुङ्गवः। धर्मपुष्करिणीतीरे तस्थौ ध्यानपरायणः॥

Verse 86

एतस्मिन्नंतरे कश्चिद्राक्षसो गालवं मुनिम् । आययौ भक्षितुं घोरः क्षुधया पीडितो भृशम्

एतस्मिन्नन्तरे कश्चिद् घोरः क्षुधया भृशं पीडितो राक्षसो गालवं मुनिम् भक्षितुम् आययौ।

Verse 87

गालवं तरसा सोऽयं राक्षसो जगृहे तदा । गृहीतस्तरसा तेन गालवो नैऋतेन सः

तदा स राक्षसोऽयं गालवं तरसा जगृहे; तेन नैऋतेन तरसा गृहीतो गालवोऽभवत्।

Verse 88

प्रचुक्रोश दयां भोधिमापन्नानां परायणम् । नारायणं चक्रपाणिं रक्षरक्षेति वै मुहुः

स दयाम्भोधिमापन्नानां परायणं चक्रपाणिं नारायणं ‘रक्ष रक्ष’ इति वै मुहुः प्रचुक्रोश।

Verse 89

परेश परमानंद शरणागतपालक । त्राहि मां करुणासिंधो रक्षोवशे मुपागतम्

हे परेश परमानन्द शरणागतपालक! करुणासिन्धो, रक्षोवशमुपागतं मां त्राहि।

Verse 90

लक्ष्मीकांत हरे विष्णो वैकुंठ गरुडध्वज । मां रक्ष रक्षसाक्रांतं ग्राहाक्रांतं गजं यथा

हे लक्ष्मीकान्त हरे विष्णो वैकुण्ठ गरुडध्वज! रक्षसाक्रान्तं मां रक्ष, ग्राहाक्रान्तं गजं यथा।

Verse 91

दामोदर जगन्नाथ हिरण्यासुर मर्द्दन । प्रह्रादमिव मां रक्ष राक्षसेनातिपीडितम्

हे दामोदर जगन्नाथ हिरण्यासुरमर्दन । राक्षसेनातिपीडितं मां प्रह्लादमिव रक्ष भोः ॥

Verse 92

इत्येवं स्तुवतस्तस्य गालवस्य द्विजोत्तमाः । स्वभक्तस्य भयं ज्ञात्वा चक्रपाणिवृषा कपिः

इत्येवं स्तुवतो गालवस्य द्विजोत्तमाः । स्वभक्तस्य भयं ज्ञात्वा चक्रपाणिर्व्यचिन्तयत् ॥

Verse 93

स्वचक्रं प्रेषयामास भक्तरक्षणकारणात् । प्रेरितं विष्णुचक्रं तद्विष्णुना प्रभविष्णुना

भक्तरक्षणहेतोः स्वचक्रं प्रेषयामास । विष्णुना प्रभविष्णुना प्रेरितं तद्विष्णुचक्रम् ॥

Verse 94

आजगामाथ वेगेन धर्मपुष्करिणी तटम् । अनंतादित्यसंकाशमनंताग्निसमप्रभम्

अथ वेगेन आजगाम धर्मपुष्करिणी तटम् । अनन्तादित्यसंकाशमनन्ताग्निसमप्रभम् ॥

Verse 95

महाज्वालं महानादं महासुरविमर्दनम् । दृष्ट्वा सुदर्शनं विष्णो राक्षसोऽथ प्रदुद्रुवे

महाज्वालं महानादं महासुरविमर्दनम् । दृष्ट्वा विष्णोः सुदर्शनं राक्षसोऽथ प्रदुद्रुवे ॥

Verse 96

द्रवमाणस्य तस्याशु राक्षसस्य सुदर्शनम् । शिरश्चकर्त सहसा ज्वालामालादुरासदम्

द्रवमाणस्य तस्याशु राक्षसस्य शिरः सहसा सुदर्शनं ज्वालामालावृतं दुर्धर्षं चिच्छेद।

Verse 97

ततस्तु गालवो दृष्ट्वा राक्षसं पतितं भुवि । मुदा परमया युक्तस्तुष्टाव च सुदर्शनम्

ततो गालवो राक्षसं भुवि पतितं दृष्ट्वा परमया मुदा युक्तः सुदर्शनं तुष्टाव।

Verse 98

गालव उवाच । विष्णुचक्रं नमस्तेस्तु विश्वरक्षणदीक्षित । नारायणकरांभोजभूषणाय नमोऽस्तु ते

गालव उवाच—विष्णुचक्र नमस्तेऽस्तु विश्वरक्षणदीक्षित; नारायणकराम्भोजभूषणाय नमोऽस्तु ते।

Verse 99

युद्धेष्वसुरसंहारकुशलाय महारव । सुदर्शन नमस्तुभ्यं भक्तानामार्तिनाशिने

युद्धेष्वसुरसंहारकुशलाय महारवाय सुदर्शनाय नमस्तुभ्यं भक्तानामार्तिनाशिने।

Verse 100

रक्ष मां भयसंविग्नं सर्वस्मादपि कल्मषात् । स्वामिन्सुदर्शन विभो धर्मर्तीर्थे सदा भवान्

मां भयसंविग्नं सर्वस्मादपि कल्मषाद्रक्ष; स्वामिन् सुदर्शन विभो, धर्मतीर्थे सदा भव।

Verse 101

संनिधेहि हिताय त्वं जगतो मुक्तिकांक्षिणः । गालवेनैवमुक्तं तद्विष्णुचक्रं मुनीश्वराः । तं प्राह गालवमुनिं प्रीणयन्निव सौहृदात्

“जगतो मुक्तिकाङ्क्षिणः हिताय त्वं अत्र संनिधेहि।” इति गालवेनोक्तं श्रुत्वा तद्विष्णुचक्रं, हे मुनीश्वराः, सौहृदात् प्रीणयन्निव गालवमुनिं प्रत्युवाच।

Verse 102

सुदर्शन उवाच । गालवैतन्महापुण्यं धर्मतोर्थमनुत्तमम्

सुदर्शन उवाच—हे गालव, एतत् महापुण्यं धर्मतोर्थम् अनुत्तमम्।

Verse 103

अस्मिन्वसामि सततं लोकानां हितकाम्यया । त्वत्पीडां परिचिंत्याह राक्षसेन दुरात्मना

लोकानां हितकाम्यया अहम् अस्मिन् सततं वसामि; दुरात्मना राक्षसेन त्वयि कृतां पीडां परिचिन्त्याह।

Verse 104

प्रेरितो विष्णुना विप्र त्वरया समुपागतः । त्वत्पीडकोथ निहतो मयायं राक्षसाधमः

विप्र, विष्णुना प्रेरितः अहं त्वरया समुपागतः; अथ त्वत्पीडकः अयं राक्षसाधमः मया निहतः।

Verse 105

मोचितस्त्वं भयादस्मात्त्वं हि भक्तो हरेः सदा । पुष्करिण्यामहं त्वस्यां धर्मस्य मुनिपुंगव

अस्मात् भयात् त्वं मोचितः, यतः त्वं हरेः सदा भक्तः; मुनिपुङ्गव, अहं तु अस्यां धर्मपुष्करिण्यां वसामि।

Verse 106

सततं लोकरक्षार्थं संनिधानं करोमि वै । अस्यां मत्संनिधानात्ते तथान्येषामपि द्विज

सततं लोकानां रक्षणार्थं अहं नित्यं अत्रैव संनिधानं करोमि। अस्यां मम संनिधानात्, हे द्विज, तव तथा अन्येषामपि रक्षणं हितं च भवति॥

Verse 107

इतः परं न पीडा स्याद्भूतराक्षससंभवा । धर्मपुष्करिणी ह्येषा सर्वपापविनाशिनी

इतः परं भूतराक्षससम्भवा पीडा न भविष्यति। एषा हि धर्मपुष्करिणी सर्वपापविनाशिनी॥

Verse 108

देवीपट्टणपर्यंता कृता धर्मेण वै पुरा । अत्र सर्वत्र वत्स्यामि सर्वदा मुनिपुंगव

देवीपट्टणपर्यन्ता एषा भूमिः पुरा धर्मेण कृता। अत्र सर्वत्र अहं सर्वदा वत्स्यामि, हे मुनिपुङ्गव॥

Verse 109

अस्या मत्संनिधा नात्स्याच्चक्रतीर्थमिति प्रथा । स्नानं येऽत्र प्रकुर्वंति चक्रतीर्थे विमुक्तिदे

अस्यां मम संनिधानात् ‘चक्रतीर्थम्’ इति प्रथा जाता। ये अत्र चक्रतीर्थे स्नानं कुर्वन्ति, विमुक्तिदे, ते विमुक्तिं प्राप्नुवन्ति॥

Verse 110

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च वंशजाः सर्व एव हि । विधूतपापा यास्यंति तद्विष्णोः परमं पदम्

तेषां पुत्राः पौत्राश्च सर्वे वंशजाश्च नूनम्। विधूतपापाः सन्तः ते विष्णोः परमं पदं यान्ति॥

Verse 111

पितॄनुद्दिश्य पिंडानां दातारो येऽत्र गालव । स्वर्गं प्रयांति ते सर्वे पितरश्चापि तर्प्पिताः

पितॄन् उद्दिश्य येऽत्र पिण्डदानं कुर्वन्ति, हे गालव, ते सर्वे स्वर्गं प्रयान्ति; पितरश्चापि तर्पिताः सन्ति।

Verse 112

इत्युक्त्वा विष्णुचक्रं तद्गालवस्यापि पश्यतः । अन्येषामपि विप्राणां पश्यतां सहसा द्विजाः

इत्युक्त्वा तद्विष्णुचक्रं गालवस्यापि पश्यतः, अन्येषामपि विप्राणां पश्यतां, सहसा तत्र…

Verse 113

धर्मापुष्कारिणीं तां तु प्राविशत्पापनाशिनीम् । श्रीसूत उवाच । धर्मतीर्थस्य विप्रंद्राश्चक्रतीर्थमिति प्रथा

तत् चक्रं पापनाशिनीं धर्मापुष्कारिणीं सहसा प्राविशत्। श्रीसूत उवाच—हे विप्रवर, धर्मतीर्थे ‘चक्रतीर्थम्’ इति प्रथा प्रसिद्धा।

Verse 114

प्राप्ता यथा तत्कथितं युष्माकं हि मया मुदा । चक्रतीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

यथा तत् कथितं तथा युष्माकं मया हर्षेण निवेदितम्। चक्रतीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति।

Verse 116

अत्र स्नाता नरा विप्रा मोक्षभाजो न संशयः । कीर्तयेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । चक्र तीर्थाभिषेकस्य प्राप्नोति फलमुत्तमम् । इह लोके सुखं प्राप्य परत्रापिसुखं लभेत्

अत्र स्नाता नरा विप्रा मोक्षभाजो न संशयः। इममध्यायं यः कीर्तयेत् शृणुयाद्वा समाहितः, स चक्रतीर्थाभिषेकस्योत्तमं फलं प्राप्नोति। इह लोके सुखं प्राप्य परत्रापि सुखं लभेत्।

Verse 117

यो धर्मतीर्थं च तथैव गालवं कुर्वाणगत्युग्रसमाधियो गम् । सुदर्शनं राक्षसनाशनं च स्मरेत्सकृद्वा न स पापभाग्जनः

यो धर्मतीर्थं तथा गालवं घोरसमाधियुक्तं सुदर्शनं च राक्षसनाशनं स्मरेत् सकृदपि, स जनः पापभागी न भवति।