Adhyaya 18

Verse 1

श्रीसूत उवाच । कुंभसंभवतीर्थेऽस्मिन्विधायाभिषवं नरः । रामकुंडं ततः पुण्यं गच्छेत्पापविमुक्तये

श्रीसूत उवाच—कुम्भसम्भवतीर्थेऽस्मिन् विधिवदभिषवं कृत्वा नरः, ततः पापविमुक्तये पुण्यं रामकुण्डं गच्छेत्।

Verse 2

रघुनाथसरः पुण्यं द्विजाः पापहरं तथा । रघुनाथसरस्तीरे कृतो यज्ञोऽल्पदक्षिणः

हे द्विजाः, रघुनाथसरः पुण्यं पापहरं च; तस्य तीरेऽल्पदक्षिणो यज्ञः कृतः।

Verse 3

संपूर्णफलदो भूयात्स्वाध्यायोऽपि जपस्तथा । रघुनाथ सरस्तीरे मुष्टिमात्रमपि द्विजाः

हे द्विजाः, रघुनाथसरस्तीरे स्वाध्यायो जपश्च मुष्टिमात्रोऽपि संपूर्णफलदः स्यात्।

Verse 4

दत्तं चेद्वेदविदुषे तदनंतगुणं भवेत् । रामतीर्थं समुद्दिश्य वक्ष्यामि मुनिपुंगवाः

वेदविदुषे दत्तं चेत् तदनन्तगुणं भवेत्; रामतीर्थं समुद्दिश्य वक्ष्यामि मुनिपुङ्गवाः।

Verse 5

इतिहासं महापुण्यं सर्वपातकनाशनम् । सुतीक्ष्णनामा विप्रेंद्रो मुनिर्नियतमानसः

इतिहासोऽयं महापुण्यः सर्वपातकनाशनः। सुतीक्ष्णनामा विप्रेन्द्रः मुनिर्नियतमानसः आसीत्॥

Verse 6

अगस्त्यशिष्यो रामस्य चरणाब्जविचिंतकः । रामचंद्रसरस्तीरे तपस्तेपे सुदुष्करम्

अगस्त्यशिष्यो रामस्य चरणाब्जविचिन्तकः। रामचन्द्रसरस्तीरे सुदुष्करं तपस्तेपे॥

Verse 7

जपन्षडक्षरं मंत्रं रामचंद्राधिदैवतम् । नित्यं स पंचसाहस्रं मत्रराजमतंद्रितः

जपन् षडक्षरं मन्त्रं रामचन्द्राधिदैवतम्। नित्यं स पञ्चसाहस्रं मन्त्रराजं अतन्द्रितः॥

Verse 8

जजाप कुर्वन्स्नानं च रघुनाथसरोजले । भिक्षाशी नियताहारो जितक्रोधो जितेंद्रियः

जजाप कुर्वन् स्नानं च रघुनाथसरोजले। भिक्षाशी नियताहारो जितक्रोधो जितेन्द्रियः॥

Verse 9

एवं सुतीक्ष्णो विप्रेंद्रा बहुकालमवर्तत । ततः कदाचित्स मुनीरामं ध्याय न्सदा हृदि । तुष्टाव सीतासहितं रामचंद्रं सभक्तिकम्

एवं सुतीक्ष्णो विप्रेन्द्र बहुकालमवर्तत। ततः कदाचित् स मुनिः रामं ध्यायन् सदा हृदि। तुष्टाव सीतासहितं रामचन्द्रं सभक्तिकम्॥

Verse 10

सुतीक्ष्ण उवाच । नमस्ते जानकीनाथ नमस्ते हनुमत्प्रिय

सुतीक्ष्ण उवाच— नमस्ते जानकीनाथ, नमस्ते हनुमत्प्रिय।

Verse 11

नमस्ते कौशिकमुनेर्यागरक्षणदीक्षित । नमस्ते कौसलेयाय विश्वामित्रप्रियाय च

नमस्ते कौशिकमुनेर्यागरक्षणदीक्षित; नमस्ते कौसलेयाय विश्वामित्रप्रियाय च।

Verse 12

नमस्ते हरकोदण्डभंजकामरसेवित । मारीचांतक राजेंद्र ताटकाप्राणनाशन

नमस्ते हरकोदण्डभञ्ज, कामरसेवित; मारीचान्तक राजेन्द्र, ताटकाप्राणनाशन।

Verse 13

कबंधारे हरे तुभ्यं नमो दशरथात्मज । जामदग्न्यजिते तुभ्यं खरविध्वंसिने नमः

कबन्धारे हरे तुभ्यं नमो दशरथात्मज; जामदग्न्यजिते तुभ्यं खरविध्वंसिने नमः।

Verse 14

नमः सुग्रीवनाथाय नमो वालिहराय ते । विभीषणभयक्लेशहारिणे मलहारिणे

नमः सुग्रीवनाथाय, नमो वालिहराय ते; विभीषणभयक्लेशहारिणे, मलहारिणे नमः।

Verse 15

अहल्यादुःखसंहर्त्रे नमस्ते भरताग्रज । अंभोधिगर्वसंहर्त्रे तस्मिन्सेतु कृते नमः

अहल्यादुःखसंहर्त्रे नमस्ते भरताग्रज । अंभोधिगर्वसंहर्त्रे तस्मिन्सेतु कृते नमः ॥

Verse 16

तारकब्रह्मणे तुभ्यं लक्ष्मणाग्रज ते नमः । रक्षःसंहारिणे तुभ्यं नमो रावणमर्द्दिने

तारकब्रह्मणे तुभ्यं लक्ष्मणाग्रज ते नमः । रक्षःसंहारिणे तुभ्यं नमो रावणमर्द्दिने ॥

Verse 17

कोदण्डधारिणे तुभ्यं सर्व रक्षाविधायिने । इति स्तुवन्मुनिः सोऽयं सुतीक्ष्णो राममन्वहम्

कोदण्डधारिणे तुभ्यं सर्वरक्षाविधायिने । इति स्तुवन्मुनिः सोऽयं सुतीक्ष्णो राममन्वहम् ॥

Verse 18

निनाय कालमनिशं रामचंद्रनिषण्णधीः । एवमभ्यसतस्तस्य राम मन्त्रं षडक्षरम्

निनाय कालमनिशं रामचंद्रनिषण्णधीः । एवमभ्यसतस्तस्य राममन्त्रं षडक्षरम् ॥

Verse 19

स्तुवतो रामचंद्रं च स्तोत्रेणानेन सुव्रताः । तीर्थे च रघुनाथस्य कुर्वतः स्नानमन्वहम्

स्तुवतो रामचंद्रं च स्तोत्रेणानेन सुव्रताः । तीर्थे च रघुनाथस्य कुर्वतः स्नानमन्वहम् ॥

Verse 20

अभवन्निश्चला भक्ती रामचंद्रेतिनिर्मला । अभूदद्वैतविज्ञानं प्रत्यगात्मैकलक्षणम्

रामचन्द्रस्मरणशुद्ध्या निर्मला निश्चला भक्तिरभवत्; प्रत्यगात्मैकलक्षणं अद्वैतविज्ञानमपि प्राबोधि।

Verse 21

अनधीतत्रयीज्ञानं तथैवाश्रुतवेदनम् । परकायप्रवेशे च सामर्थ्यमभवद्द्विजाः

अनधीतत्रयीज्ञानं तथैवाश्रुतवेदनम्; परकायप्रवेशे च सामर्थ्यमभवद्द्विजाः।

Verse 22

आकाशगमने शक्तिः कलावैदग्ध्यमेव च । अश्रुतानां च शास्त्राणामभिज्ञानं विना गुरुम्

आकाशगमने शक्तिः कलावैदग्ध्यमेव च; अश्रुतानां च शास्त्राणामभिज्ञानं विना गुरुम्।

Verse 23

गमनं सर्वलोकेषु प्रति घातविवर्जितम् । अतींद्रियार्थद्रष्टृत्वं देवैः संभाषणं तथा

गमनं सर्वलोकेषु प्रतिघातविवर्जितम्; अतीन्द्रियार्थद्रष्टृत्वं देवैः संभाषणं तथा।

Verse 24

पिपीलिकादिजंतूनां वार्ताज्ञानमपि द्विजाः । ब्रह्मविष्णुमहादेवलोकेषु गमनं तथा

पिपीलिकादिजन्तूनां वार्ताज्ञानमपि द्विजाः; ब्रह्मविष्णुमहादेवलोकेषु गमनं तथा।

Verse 25

चतुर्दशसु लोकेषु स्वाधीनगमनं तथा । एतान्यन्यानि सर्वाणि योगिलभ्यानि सत्तमाः

चतुर्दशसु लोकेषु यथेष्टं स्वाधीनगमनं च; एतानि चान्यानि च सर्वाणि सिद्धयः, हे सत्तमाः, योगिभिर्लभ्यन्ते।

Verse 26

सुतीक्ष्णस्याभवन्विप्रा रामा तीर्थनिषेवणात् । एवंप्रभावं तत्तीर्थं महापातकनाशनम्

सुतीक्ष्णस्य, हे विप्राः, रामतीर्थनिषेवणात् एते फलप्रभावा अभवन्; तत्तीर्थं एवम्प्रभावं महापातकनाशनम्।

Verse 27

महासिद्धिकरं पुण्यमपमृत्युविनाशनम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां नरकक्लेशना शनम्

महासिद्धिकरं पुण्यम् अपमृत्युविनाशनम्। भुक्तिमुक्तिप्रदं पुंसां नरकक्लेशनाशनम्॥

Verse 28

रामभक्तिप्रदं नित्यं संसारोच्छेदकारणम् । अस्य तीरे महल्लिंगं स्थापयित्वा रघूद्वहः । पूजयामास तल्लिंगं लोकानुग्रहका म्यया

रामभक्तिप्रदं नित्यं संसारोच्छेदकारणम्। अस्य तीरे महल्लिङ्गं स्थापयित्वा रघूद्वहः, लोकानुग्रहकाम्यया तल्लिङ्गं पूजयामास॥

Verse 29

रामतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा तल्लिंगदर्शनात् । नराणां मुक्तिरेव स्यात्किमुतान्या विभूतयः

रामतीर्थे महापुण्ये स्नात्वा तल्लिङ्गदर्शनात्। नराणां मुक्तिरेव स्यात्, किमुतान्या विभूतयः॥

Verse 30

तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा धर्म पुत्रः पुरा द्विजाः । अनृतोक्तिसमुद्भूतदोषान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्

तत्र स्नात्वा शिवं दृष्ट्वा धर्मपुत्रः पुरा द्विजाः । अनृतोक्तिसमुद्भूतदोषान्मुक्तोऽभवत्क्षणात् ॥

Verse 31

ऋषय ऊचुः असत्यमुदितं कस्माद्धर्मपुत्रेण सूतज । यद्दोषशांतये सस्नौ रामतीथेऽतिपावने

ऋषय ऊचुः— असत्यमुदितं कस्माद्धर्मपुत्रेण सूतज । यद्दोषशान्तये सस्नौ रामतीर्थेऽतिपावने ॥

Verse 32

श्रीसूत उवाच । युष्माकमृषयो वक्ष्ये यथोक्तमनृतं रणे । छलेन धर्मपुत्रेण यन्नष्टं रामतीर्थके

श्रीसूत उवाच— युष्माकमृषयो वक्ष्ये यथोक्तमनृतं रणे । छलेन धर्मपुत्रेण यन्नष्टं रामतीर्थके ॥

Verse 33

अन्योन्यं पांडवा विप्रा धर्मपुत्रादयः पुरा । धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च दुर्नोधनमुखास्तदा

अन्योन्यं पाण्डवा विप्रा धर्मपुत्रादयः पुरा । धृतराष्ट्रस्य पुत्राश्च दुर्योधनमुखास्तदा ॥

Verse 34

महद्वै वैरमासाद्य राज्यार्थं विप्रसत्तमाः । महत्या सेनया सार्द्धं कुरुक्षेत्रे समेत्य च

महद्वै वैरमासाद्य राज्यार्थं विप्रसत्तमाः । महत्या सेनया सार्धं कुरुक्षेत्रे समेत्य च ॥

Verse 35

अयुध्यन्समरे वीराः समरेष्वनिवर्तिनः । युद्धं कृत्वा दशदिनं गांगेयः पतितो भुवि

अयुध्यन् समरे वीराः समरेष्वनिवर्तिनः। दशदिनं युद्धं कृत्वा गांगेयो भुवि पपात॥

Verse 36

ततः पंचदिनं भूयो धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान् । आचार्यो युयुधे द्रोणो महाबलपराक्रमः

ततः पञ्चदिनं भूयो धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्। आचार्यो द्रोणो महाबलपराक्रमो युयुधे॥

Verse 37

अनेकास्त्राणि शस्त्राणि द्रोणाचर्यो महाबली । विसृजन्पांडवानीकं पीडयामास वीर्यवान्

अनेकास्त्राणि शस्त्राणि द्रोणाचार्यो महाबली। विसृजन् पाण्डवानीकं पीडयामास वीर्यवान्॥

Verse 38

अथ दिव्यास्त्रविच्छूरो धृष्टद्युम्नो महाबलः । अभिनद्बाणवर्षेण द्रोणसेनामनेकधा

अथ दिव्यास्त्रविच्छूरो धृष्टद्युम्नो महाबलः। बाणवर्षेण द्रोणसेनामभिनद् अनेकधा॥

Verse 39

धृष्टद्युम्नं तदा द्रोणः शरवर्षैरवाकिरत् । पार्थसेना तथा द्रोणबाणवर्षातिपीडिता

धृष्टद्युम्नं तदा द्रोणः शरवर्षैरवाकिरत्। पार्थसेना च द्रोणबाणवर्षात् अतिपीडिता॥

Verse 40

दशदिक्षु भयाक्रांता विद्रुता द्विजसत्तमाः । ततोऽर्जुनो रणे द्रोणं युयुधे रथिनां वरः

दशदिक्षु भयाक्रान्ता विद्रुता द्विजसत्तमाः । ततः रथिनां वरः अर्जुनो रणे द्रोणं सम्यग् युयुधे ॥

Verse 41

रणप्रवीणयोस्तत्र विजयद्रोणयो रणे । द्रष्टुं समागतैर्देवैरभूद्व्योमनिरं तरम्

रणप्रवीणयोस्तत्र विजयद्रोणयो रणे । द्रष्टुं समागतैर्देवैः व्योम निरन्तरं बभूव ॥

Verse 42

द्रोणफाल्गुनयोर्विप्रा नास्ति युद्धोपमा भुवि । सामर्षयोस्तदाचार्यशिष्ययोरभवद्रणः

द्रोणफाल्गुनयोर्विप्रा नास्ति युद्धोपमा भुवि । सामर्षयोस्तदाचार्यशिष्ययोः समभूद्रणः ॥

Verse 43

द्रोणफाल्गुनयोर्युद्धं द्रोणफाल्गुन योरिव । बहु मेनेऽथ मनसा द्रोणोऽर्जुनपराक्रमम्

द्रोणफाल्गुनयोः युद्धं द्रोणफाल्गुनयोरिव । बहु मेनेऽथ मनसा द्रोणोऽर्जुनपराक्रमम् ॥

Verse 44

ततो द्रोणो महावीर्यं प्रियशिष्यं स फाल्गुनम् । विहाय पांचालबलं समयुध्यत वीर्यवान्

ततो द्रोणो महावीर्यः प्रियशिष्यं स फाल्गुनम् । विहाय पाञ्चालबलं समयुध्यत वीर्यवान् ॥

Verse 45

सविंशतिसहस्राणि दश तत्रायुतानि च । द्रोणाचार्योऽवधीद्राज्ञां युद्धे सगजवाजिनाम्

तस्मिन् समरे द्रोणाचार्येण सगजवाजिभिः सह राजानः सविंशतिसहस्राणि दश चायुतानि निहताः।

Verse 46

धृष्टद्युम्नोऽथ कुपितो द्रोण मभ्यहनच्छरैः । द्रोणश्च पट्टिशं गृह्य धृष्टद्युम्नमताडयत्

अथ धृष्टद्युम्नः कुपितो द्रोणं शरैः समभ्यहनत्; द्रोणश्च पट्टिशं गृहीत्वा धृष्टद्युम्नमताडयत्।

Verse 47

शरैर्विव्याध तं युद्धे तीक्ष्णैरग्निशिखोपमैः । परङ्मुखोऽभवत्तत्र धृष्ट द्युम्नः शराहतः

युद्धे स तीक्ष्णैरग्निशिखोपमैः शरैस्तं विव्याध; तत्र शराहतो धृष्टद्युम्नः पराङ्मुखोऽभवत्।

Verse 48

ततो विरथमागत्य धृष्टद्युम्नं वृकोदरः । स्वं स्यंदनं समारोप्य द्रोणाचार्यमथाब्रवीत्

ततो विरथं धृष्टद्युम्नमागत्य वृकोदरः स्वस्य स्यन्दने समारोप्य, अनन्तरं द्रोणाचार्यमिदमब्रवीत्।

Verse 49

स्वकर्मभिरसंतुष्टाः शिक्षितास्त्रा द्विजाधमाः । न युद्ध्येरन्यदि क्रूरा न नश्येरन्नृपा रणे

स्वकर्मभिरसन्तुष्टा अस्त्रशिक्षिताः क्रूरा द्विजाधमाः; अन्यथा न नृपा युद्ध्येरन्, न च रणे नश्येरन्।

Verse 50

अहिंसा हि परो धर्मो ब्राह्मणानां सदा स्मृतः । हिंसया दारपुत्रादीन्रक्षंते व्याधजातयः

अहिंसा हि परो धर्मो ब्राह्मणानां सदा स्मृतः। तथापि हिंसया व्याधजातयः स्वदारपुत्रादीन् परिरक्षन्ति॥

Verse 51

हिंसीस्त्वमेकपुत्रार्थे युद्धे स्थित्वा बहून्नृपान् । स चापि ते सुतो ब्रह्मन्हतः शेते रणाजिरे

एकपुत्रार्थे त्वं हिंसां कृतवान्; युद्धे स्थित्वा बहून् नृपान् जहासि। स च ते सुतो ब्रह्मन् रणाजिरे हतः शेते॥

Verse 52

तथापि लज्जा ते नास्ति शोकोऽपीह न जायते । वचनं त्विति भीमस्य सत्यं श्रुत्वा युधिष्ठिरात्

तथापि ते लज्जा नास्ति, न च शोकः समुत्पद्यते। भीमवचनस्य सत्यं युधिष्ठिरात् श्रुत्वा…॥

Verse 53

निजायुधं स तत्याज पपात स्यंदनो परि । योगवित्प्रायमातस्थे द्रोणाचार्यस्तदा द्विजाः

स निजायुधं तत्याज, स्यन्दनपरि पपात। तदा योगवित् द्रोणाचार्यः प्रायोपवेशनम् आतस्थे, हे द्विजाः॥

Verse 54

तदंतरं परिज्ञाय द्रोणाचार्यस्य पार्श्वतः । खङ्गपाणिः शिरच्छेत्तुमभ्यधावद्रणा जिरे

तदन्तरं परिज्ञाय द्रोणाचार्यस्य पार्श्वतः। खङ्गपाणिः शिरश्छेत्तुम् अभ्यधावत् रणाजिरे॥

Verse 55

वार्यमाणोऽपि पार्थाद्यैस्तच्छिरश्छेत्तुमुद्ययौ । योगवित्त्वाद्द्रोणमूर्ध्नो ज्योतिरूर्ध्वं दिवं ययौ

वार्यमाणोऽपि पार्थाद्यैस्तच्छिरश्छेत्तुमुद्ययौ । योगवित्त्वाद्द्रोणमूर्ध्नो ज्योतिरूर्ध्वं दिवं ययौ ॥

Verse 56

दृष्टं कृष्णार्जुनकृपधर्मपुत्रादि भिर्मृधे । द्रोणस्यास्य गतप्राणाच्छरीरादच्छिनच्छिरः

दृष्टं कृष्णार्जुनकृपधर्मपुत्रादिभिर्मृधे । द्रोणस्यास्य गतप्राणाच्छरीरादच्छिनच्छिरः ॥

Verse 57

भारद्वाजे हते युद्धे कौरवाः प्राद्रवन्भयात् । जहृषुः पांडवा विप्रा धृष्टद्युम्नादय स्तदा

भारद्वाजे हते युद्धे कौरवाः प्राद्रवन्भयात् । जहृषुः पांडवा विप्रा धृष्टद्युम्नादयस्तदा ॥

Verse 58

सेनां तां विद्रुतां दृष्ट्वा द्रौणिरूचे सुयोधनम् । एतद्द्रवति कि सैन्यं त्यक्तप्रहरणं नृप

सेनां तां विद्रुतां दृष्ट्वा द्रौणिरूचे सुयोधनम् । एतद्द्रवति किं सैन्यं त्यक्तप्रहरणं नृप ॥

Verse 59

तदा दुर्योधनो राजा स्वयं वक्तु मशक्नुवन् । युद्धे द्रोणवधं वक्तुं कृपाचार्यमचोदयत् । द्रौणयेऽथ कृपाचार्यो वधमूचे गुरोस्तदा

तदा दुर्योधनो राजा स्वयं वक्तुमशक्नुवन् । युद्धे द्रोणवधं वक्तुं कृपाचार्यमचोदयत् । द्रौणयेऽथ कृपाचार्यो वधमूचे गुरोस्तदा ॥

Verse 60

कृप उवाच । अश्वत्थामंस्तव पिता ब्रह्मास्त्रेण मृधे रिपून् । हत्वा निनाय सदनं यमस्य शतशो बली

कृप उवाच—अश्वत्थामन्, तव पिता रणमध्ये ब्रह्मास्त्रेण रिपून् हत्वा, बलवान् शतशः यमसदनं निनाय।

Verse 61

दुराधर्षतमं दृष्ट्वा तद्वीर्यं केशवस्तदा । पांडवान्प्राह विप्रेंद्र वाक्यं वाक्यविशारदः

तद्वीर्यं दुराधर्षतमं दृष्ट्वा केशवस्तदा, हे विप्रेन्द्र, वाक्यविशारदः पाण्डवान् प्रति वचनं प्राह।

Verse 62

केशव उवाच । द्रोणं जेतुमुपायोऽस्ति पांडवा युधि दुर्जयम्

केशव उवाच—हे पाण्डवाः, युधि दुर्जयं द्रोणं जेतुम् उपायोऽस्ति।

Verse 63

अश्वत्थात्मा तव सुतो हतो द्रोण मृधेऽधुना । सत्यवादी वदेदेवं यदि प्रामाणिको जनः

द्रोण, ‘अश्वत्थामा तव सुतो मृधेऽधुना हतः’—इति सत्यवादी प्रामाणिको जनो यदि वदेत्, तदा तत् विश्वस्येत्।

Verse 64

द्रोणो निवर्तेत रणात्तदा त्यक्त्वायुधं क्षणात् । अत एनां मृषावार्तां धर्मराजोऽधुना वदेत्

तदा द्रोणो रणात् निवर्तेत, क्षणात् त्यक्त्वायुधः; अतः धर्मराजोऽधुना एतां मृषावार्तां वदेत्।

Verse 65

नान्यथा शक्यते जेतुं द्रोणो युद्धविशारदः । धर्माज्जेतुमशक्यं चेद्धर्मं त्यक्त्वाऽप्यरिं जयेत्

द्रोणो युद्धविशारदः केनाप्यन्येनोपायेन न जेतुं शक्यते। यदि धर्ममार्गेण जयः न सम्भवति, तर्हि धर्मं त्यक्त्वापि शत्रुं जयेत्।

Verse 66

इति केशववाक्यं तच्छ्रुत्वा भीमः पृथासतः । पितरं ते समभ्येत्य मिथ्यावाक्यमभाषत

इति केशवस्य वाक्यं श्रुत्वा भीमः पृथासुतः। तव पितरं समभ्येत्य मिथ्यावाक्यमभाषत।

Verse 67

अश्वत्थामा हतो द्रोण युद्धेऽत्र पतितोऽधुना । द्रोणाचार्योपि तद्वाक्यममन्यत यथार्थतः

“अश्वत्थामा हतः, द्रोण, युद्धेऽत्राधुना पतितः” इति। द्रोणाचार्योऽपि तद्वाक्यं यथार्थत एव मन्यत।

Verse 68

अविश्वस्य पुनः सोऽथ धर्मजं प्राप्य चाब्रवीत् । धर्मात्मज मृधे सूनुरश्वत्थामा ममाधुना

अविश्वस्य स पुनः धर्मजं प्राप्य चाब्रवीत्— “धर्मात्मज, मृधे मम सूनुरश्वत्थामा अधुना…”

Verse 69

हतः किं त्वं वदस्वाद्य सत्यवादी भवान्मतः । धर्मपुत्रोऽसत्यभीरुरासीच्चारिजयोत्सुकः

“…हतः किं? अद्य मे वद; सत्यवादीति भवान्मतः।” धर्मपुत्रोऽसत्यभीतश्च जयलालसश्च द्विधाभूत इवाभवत्।

Verse 70

किं कर्तव्यं मयाद्येति दोलालोलमना अभूत् । स दृष्ट्वा भीमनिहतमश्वत्थामाभिधं गजम्

“किं कर्तव्यं मयाऽद्य?” इति स दोलालोलमना अभवत्। ततः भीमेन निहतं ‘अश्वत्थामा’ इति नाम्ना गजं दृष्ट्वा सन्देहविचारपरः सञ्जज्ञे।

Verse 71

अश्वत्थामा हतो युद्धे भीमेनाद्य रणे महान् । इत्थं द्रोणं बभाषेऽसौ धर्मपुत्रश्छलोक्तितः

“अद्य महारणे भीमेन युद्धेऽश्वत्थामा हतः” इति। एवं छलोक्त्या धर्मपुत्रो द्रोणं प्रति बभाषे।

Verse 72

तच्छ्रुत्वा त्वत्पिता शस्त्रं त्यक्त्वा युद्धान्न्यवर्त्तत । अथ धर्मसुतः प्राह परं वारण इत्यपि

तदाकर्ण्य तव पिता शस्त्रं त्यक्त्वा युद्धात् न्यवर्तत। अथ धर्मसुतोऽपि पुनः प्राह—“परं, वारणम्” इति।

Verse 73

त्यक्तं शस्त्रं न गृह्णीयां युद्धे पुनरिति स्म सः । प्रतिजज्ञे तव पिता वत्स द्रोणो बली पुनः

“त्यक्तं शस्त्रं पुनर्युद्धे न गृह्णीयाम्” इति स एव स्म। वत्स, तव पिता बलवान् द्रोणः पुनः प्रतिजज्ञे।

Verse 74

अतः शस्त्रं न जग्राह प्रतिज्ञाभंगकातरः । धृष्टद्युम्नं तदा दृष्ट्वा पिता ते मृत्युमात्मनः

अतः प्रतिज्ञाभङ्गभयात् स शस्त्रं न जग्राह। तदा धृष्टद्युम्नं दृष्ट्वा तव पिता तमात्मनो मृत्युमिव मन्यत।

Verse 75

मत्वा प्रायोपवेशेन रथोपस्थे स योगवित् । अशयिष्ट समाधिस्थः प्राणानायम्य वाग्यतः

मत्वा प्रायोपवेशेन रथोपस्थे स योगवित् । अशयिष्ट समाधिस्थः प्राणानायम्य वाग्यतः

Verse 76

ततो निर्भिद्य मूर्धानं तत्प्राणा निर्ययुः क्षणात् । तदा मृतस्य द्रोणस्य वत्स खङ्गेन तच्छिरः

ततो निर्भिद्य मूर्धानं तत्प्राणा निर्ययुः क्षणात् । तदा मृतस्य द्रोणस्य वत्स खङ्गेन तच्छिरः

Verse 77

केशागृहीत्वा हस्तेन धृष्टद्युम्नोऽच्छिनद्युधि । मावधीरिति पार्थाद्याः प्रोचुः सर्वे च सैनिकाः । सर्वैर्निवार्यमाणोपि त्वत्तातं पार्श्वतोऽवधीत्

केशागृहीत्वा हस्तेन धृष्टद्युम्नोऽच्छिनद्युधि । मावधीरिति पार्थाद्याः प्रोचुः सर्वे च सैनिकाः । सर्वैर्निवार्यमाणोपि त्वत्तातं पार्श्वतोऽवधीत्

Verse 78

श्रीसूत उवाच । पितरं निहतं श्रुत्वा रुदन्द्रौणिश्चिरं द्विजाः

श्रीसूत उवाच । पितरं निहतं श्रुत्वा रुदन्द्रौणिश्चिरं द्विजाः

Verse 79

कोपेन महता तत्र ज्वलन्वाक्यमथाब्रवीत । अनृतं प्रोच्य पितरं न्यस्तशस्त्रं चकार यः

कोपेन महता तत्र ज्वलन्वाक्यमथाब्रवीत । अनृतं प्रोच्य पितरं न्यस्तशस्त्रं चकार यः

Verse 80

पितरं मेऽद्य तं पार्थमप्यन्या थ पांडवान् । गृहीत्वा केशपाशं यस्त्यक्तशस्त्रशिरोऽहनत्

अद्याहं तं पार्थं पितरं मम, अन्यांश्च पाण्डवानपि निहनिष्यामि—यः केशपाशं गृहीत्वा त्यक्तशस्त्रं शिरोऽवनतं च हतवान्।

Verse 81

छद्मना पार्षतं तं च हनिष्याम्यचिरादहम् । कृष्णेन सह पश्यंतु पाण्डवा मत्पराक्रमम्

छद्मना पार्षतं तं च अहम् अचिरादेव हनिष्यामि; कृष्णेन सह पाण्डवाः मत्पराक्रमं पश्यन्तु।

Verse 82

इति द्रौणिर्द्विजास्तत्र प्रतिजज्ञे भयंकरम् । ततोस्तं गत आदित्ये राजानः सर्व एव ते

इति द्रौणिर्द्विजाः तत्र भयंकरां प्रतिज्ञां चकार; ततः आदित्येऽस्तं गते सर्वे ते राजानः प्रत्यगच्छन्।

Verse 83

उभये निहते द्रोणे प्राविशन्पटमण्डपम् । अष्टादशदिनैरेवं निवृत्तमभवद्रणम्

उभयेषु सैन्येषु द्रोणे निहते ते पटमण्डपं प्राविशन्; एवं अष्टादशदिनैः रणं निवृत्तमभवत्।

Verse 84

शल्यं कर्णं तथान्यांश्च दुर्योधनमुखांस्ततः । धार्तराष्ट्रान्निहत्याजौ धर्मराजो युधिष्ठिरः

शल्यं कर्णं तथान्यांश्च दुर्योधनमुखान् ततः; धार्तराष्ट्रान् अजौ निहत्य धर्मराजो युधिष्ठिरः।

Verse 85

स्वीयानां च परेषां च मृतानां सांपरायिकम् । अकरोद्विधिवद्विप्राः सार्धं धौम्या दिभिर्द्विजैः

ततः विधिवत् विप्राः धौम्यादिभिः द्विजैः सह स्वीयानां परेषां च मृतानां सांपरायिकं श्राद्धादिकर्म अकरोत्।

Verse 86

वंदित्वा धृतराष्ट्रं च सर्वे संभूय पाण्डवाः । धृतराष्ट्राभ्यनुज्ञाता हतशिष्टजनैर्वृताः

सर्वे पाण्डवाः संभूय धृतराष्ट्रं वंदित्वा तेनाभ्यनुज्ञाताः हतशिष्टजनैः वृताः प्रस्थिताः।

Verse 87

संप्राप्य हास्तिनपुरं प्राविशंस्ते स्वमंदिरम् । ततः कतिपयाहःसु गतेषु किल नागराः

हास्तिनपुरं संप्राप्य ते स्वमंदिरं प्राविशन्; ततः कतिपयाहेषु गतेषु किल नागराः समभवन्।

Verse 89

धौम्यादिमुनिभिः सार्धं धर्मजस्य महात्मनः । राज्या भिषेचनं कर्तुं प्रारभंत मुनीश्वराः । राज्याभिषेचने तस्य प्रवृत्ते धर्मजस्य तु । अशरीरा ततो वाणी बभाषे धर्मनंदनम्

धौम्यादिमुनिभिः सार्धं महात्मनः धर्मजस्य राज्याभिषेचनं कर्तुं मुनीश्वराः प्रारभन्त; तस्य राज्याभिषेचने प्रवृत्ते तु अशरीरा वाणी धर्मनंदनं संबोध्य बभाषे।

Verse 90

धर्म पुत्र महाभाग रिपूणामपि वत्सल । राज्याभिषेकं मा कार्षीर्नार्हस्त्वं राज्यपालने

हे धर्मपुत्र महाभाग, रिपूणामपि वत्सल! राज्याभिषेकं मा कार्षीः; नाहस्त्वं अद्यापि राज्यपालने।

Verse 91

यतस्त्वं छद्मनाचार्यमुक्त्वा सत्यं द्विजोत्तमम् । न्यस्त शस्त्रं रणे राजन्नघातयदलज्जकः

यतो हे राजन्, त्वं छद्मना तं द्विजोत्तमं ‘आचार्यः’ ‘सत्यवादी’ इति वदन्, शस्त्रन्यस्तं रणेऽलज्जकः घातितवान्।

Verse 92

अतस्ते पापबाहुल्यं विद्यते धर्मनंदन । प्रायश्चित्तमकृत्वास्य राज्यपालनकर्मणि

अतः, हे धर्मनन्दन, तव पापबाहुल्यं जातम्; अस्य प्रायश्चित्तमकृत्वा राज्यपालनकर्मणि त्वं न योग्यः।

Verse 93

नार्हता विद्यते यस्मात्प्रायश्चित्तमतश्चर । इत्युक्त्वा विररामाथ सा तु वागशरीरिणी

प्रायश्चित्तं विना यतोऽर्हता न विद्यते; अतः प्रायश्चित्तं चर। इत्युक्त्वा सा वागशरीरिणी विरराम।

Verse 94

ततो धर्मसुतो राजा तद्वाक्यं भृशकातरः । मूढोऽहं साहसी क्रूरः पिशुनो लोभमोहितः

ततः स धर्मसुतो राजा तद्वाक्येन भृशकातरः उवाच— मूढोऽहं साहसी क्रूरः पिशुनो लोभमोहितः।

Verse 95

तुच्छराज्याभिलाषेण कृतवान्पापमीदृशम् । एतत्पापविशुद्ध्यर्थं किं करिष्यामि का गतिः

तुच्छराज्याभिलाषेण पापमीदृशं कृतवानहम्। अस्य पापस्य विशुद्ध्यर्थं किं करिष्यामि, का मे गतिः?

Verse 96

किं वा दानं प्रदास्यामि कुत्र यास्यामि वा पुनः । इति शोकसमाविष्टे तस्मिन्राजनि धर्मजे

किं वा दानं प्रदास्यामि, कुत्र वा पुनर्यायामि? इति शोकसमाविष्टे तस्मिन् धर्मजस्य राजनि।

Verse 97

कृष्णद्वैपायनो व्यासस्समायातस्तदंतिकम् । ततोऽभिवंद्य तं व्यासं प्रत्युत्थाय कृतांजलिः

कृष्णद्वैपायनो व्यासः समायातस्तदन्तिकम्। ततोऽभिवन्द्य तं व्यासं प्रत्युत्थाय कृताञ्जलिः॥

Verse 98

संपूज्यार्घ्यादिना विप्रा भक्तियुक्तेन चेतसा । अदेहवाचा यत्प्रोक्तं तत्सर्वमखिलेन सः

संपूज्यार्घ्यादिना विप्रं भक्तियुक्तेन चेतसा। अदेहवाचा यत्प्रोक्तं तत्सर्वमखिलेन सः॥

Verse 99

व्यासाय श्रावयामास दुःखितो धर्मनंदनः । श्रुत्वा तदखिलं वाक्यं धर्मजस्य महामुनिः । ध्यात्वा तु सुचिरं कालं ततो वक्तुं प्रच क्रमे

व्यासाय श्रावयामास दुःखितो धर्मनन्दनः। श्रुत्वा तदखिलं वाक्यं धर्मजस्य महामुनिः। ध्यात्वा तु सुचिरं कालं ततो वक्तुं प्रचक्रमे॥

Verse 100

व्यास उवाच । मा कार्षीस्त्वं भयं राजन्नुपायं प्रब्रवीमि ते । अस्य पापस्य शांत्यर्थं श्रुत्वानुष्ठीयतां त्वया

व्यास उवाच— मा कार्षीस्त्वं भयं राजन्, उपायं प्रब्रवीमि ते। अस्य पापस्य शान्त्यर्थं श्रुत्वानुष्ठीयतां त्वया॥

Verse 101

युधिष्ठिर उवाच । किं तद्ब्रूहि महायोगिन्पाराशर्य कृपानिधे । येन मे पापनाशः स्यादचिरात्तद्वदाधुना

युधिष्ठिर उवाच—हे महायोगिन् पाराशर्य करुणानिधे, तत् मे ब्रूहि येन मम पापनाशोऽचिराद्भवेत्; अद्यैव तत् वद।

Verse 102

व्यास उवाच । दक्षिणांभोनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते

व्यास उवाच—दक्षिणाम्भोनिधौ सेतौ तथा गन्धमादनपर्वते—

Verse 110

रामसेतुं समुद्दिश्य प्रतस्थे वाहनं विना । दिनैः कतिपयैरेव रामसेतुं जगाम सः

रामसेतुं समुद्दिश्य स वाहनं विना प्रतस्थे; कतिपयैर्दिनैरेव स रामसेतुं जगाम।

Verse 120

अभिषिक्तोऽथ राज्येऽसौ पालयामास मेदिनीम् । इत्थं धर्मात्मजो विप्रा रामतीर्थनिमज्जनात्

अथ स राज्येऽभिषिक्तः सन् मेदिनीं पालयामास; इत्थं हे विप्राः, धर्मात्मजः रामतीर्थनिमज्जनात् फलमवाप।

Verse 123

पठंति येऽ ध्यायमिदं द्विजोत्तमाः शृण्वंति वा ये मनुजा विपातकाः । यास्यंति कैलासमनन्यलभ्यं गत्वा न संयांति पुनश्च जन्म

ये द्विजोत्तमा इमं अध्यायं पठन्ति ध्यायन्ति वा, ये वा मनुजा विपातकाः शृण्वन्ति—तेऽनन्यलभ्यं कैलासं यास्यन्ति; तत्र गत्वा पुनर्जन्म न संयान्ति।