Adhyaya 40
अध्याय आरभ्यते सूतेन मुनिभ्यः कथयता—गायत्रीसरस्वत्योः परम्परायाः श्रवणकीर्तनयोः मुक्तिदं पापहं च माहात्म्यम्। यः हृष्टचित्तः गायत्रीसरस्वतीतीर्थयोः स्नानं करोति, स गर्भवासदुःखं न पुनरनुभवति, न च पुनर्जन्म; निश्चिता तस्य मोक्षप्राप्तिः। मुनयः पृच्छन्ति—गन्धमादनपर्वते किमर्थं तयोः सन्निधानम्? तदा सूतः कारणकथां वदति—प्रजापतिः ब्रह्मा स्वदुहितरि वाचि मोहितः, सा हरिणीरूपं धृत्वा पलायते, ब्रह्मा तामनुधावति; देवाः तदनुचितं कर्म निन्दन्ति। शङ्करः व्याधरूपेण ब्रह्माणं बिभेद; तस्य देहात् महाज्योतिः समुत्पन्नं मृगशीर्षनक्षत्रं जातम्, शिवश्च तदनुगच्छन्निव खगोललक्षणेन वर्ण्यते। ततः गायत्री सरस्वती च पतिप्रतिष्ठां कामयमाने दुःखिते गन्धमादने घोरं तपः कुर्वाते—उपवासं, इन्द्रियनिग्रहं, शिवध्यानं, पञ्चाक्षरजपं च। स्नानार्थं ताभ्यां स्वनाम्ना द्वे कुण्डे/तीर्थे निर्मिते, त्रिसवनस्नानं च कृतम्। प्रसन्नः शिवः पार्वत्या सह देवगणैः सहागत्य तमःप्रशमनरक्षणादिगुणैः स्तुतः, वरं ददौ—ब्रह्मणः शिरांसि संयोज्य देहं पुनः स्थापयामास, चतुर्मुखं स्रष्टारं पुनरजीवयत्। ब्रह्मा अपराधं स्वीकृत्य पुनरनुचितकर्मणः रक्षणं याचते; शिवः प्रमादवर्जनं उपदिशति। अन्ते शिवः द्विकुण्डयोः नित्यं तारकं माहात्म्यं घोषयति—तत्र स्नानं शुद्धिदं, महापातकनाशकं, शान्तिदं, इष्टसिद्धिदं; वेदाध्ययननित्यकर्मविहीनानामपि समत्वफलप्रदम्। फलश्रुतिः—यः श्रद्धया इममध्यायं शृणोति पठति वा, स द्वयोस्तीर्थयोः स्नानफलम् अवाप्नोति।
Shlokas
Verse 1
।श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि मुनयो लोकपावनम् । गायत्र्या च सरस्वत्या माहात्म्यं मुक्तिदं नृणाम्
श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि मुनयो लोकपावनम् । गायत्र्याश्च सरस्वत्याश्च माहात्म्यं मुक्तिदं नृणाम् ॥
Verse 2
शृण्वतां पठतां चैव महापातकनाशनम् । महापुण्यप्रदं पुंसा नरकक्लेशनाशनम्
शृण्वतां पठतां चैवैतत् महापातकनाशनम् । पुंसां महापुण्यप्रदं नरकक्लेशनाशनम् ॥
Verse 3
गायत्र्यां च सरस्वत्यां ये स्नांति मनुजा मुदा । न तेषां गर्भवासः स्यात्किं तु मुक्तिर्भवेद्ध्रुवम्
गायत्र्यां च सरस्वत्यां ये स्नान्ति मनुजा मुदा । न तेषां गर्भवासः स्यात् किंतु मुक्तिर्भवेद् ध्रुवम् ॥
Verse 4
सरस्वत्याश्च गायत्र्या गन्धमादनपर्वते । ब्रह्मपत्न्योः सन्निधानात्तन्नाम्ना कथिते इमे
सरस्वत्याश्च गायत्र्या गन्धमादनपर्वते । ब्रह्मपत्न्योः सन्निधानात् तन्नाम्ना कथिते इमे ॥
Verse 5
ऋषय ऊचुः । गायत्र्याश्च सरस्वत्या गन्धमादनपर्वते । किमर्थं संनिधानं वै सूताभूत्तद्वदस्व नः
ऋषय ऊचुः । गायत्र्याश्च सरस्वत्या गन्धमादनपर्वते । किमर्थं सन्निधानं वै सूताभूत् तद्वदस्व नः ॥
Verse 6
सूत उवाच । प्रजापतिः पुरा विप्राः स्वां वै दुहितरं मुदा । वाङ्नाम्नीं कामुको भूत्वा स्पृहयामास मोहनः
सूत उवाच । प्रजापतिः पुरा विप्राः स्वां वै दुहितरं मुदा । वाङ्नाम्नीं कामुको भूत्वा स्पृहयामास मोहनः ॥
Verse 7
अथ प्रजापतेः पुत्री स्वस्मिन्वै तस्य कामिताम् । विलोक्य लज्जिता भूत्वा रोहिद्रूप दधार सा
अथ प्रजापतेः पुत्री स्वस्मिन्वै तस्य कामितां विलोक्य लज्जिता भूत्वा रोहिद्रूपं दधार सा।
Verse 8
ब्रह्मापि हरिणो भूत्वा तया रन्तुमनास्तदा । गच्छतीमनुयातिस्म हरिणीरूपधारिणीम्
ब्रह्मापि हरिणो भूत्वा तया रन्तुमनास्तदा गच्छतीमनुयातिस्म हरिणीरूपधारिणीम्।
Verse 9
तं दृष्ट्वा देवताः सर्वाः पुत्रीगमनसादरम् । करोत्यकार्यं ब्रह्मायं पुत्रीगमनलक्षणम्
तं दृष्ट्वा देवताः सर्वाः पुत्रीगमनसादरम् । ‘करोत्यकार्यं ब्रह्मायं पुत्रीगमनलक्षणम्’ इति।
Verse 10
इति निन्दंति तं विप्राः स्रष्टारं जगतां पतिम् । निषिद्धकृत्यनिरतं तं दृष्ट्वा परमेष्ठिनम्
इति निन्दन्ति तं विप्राः स्रष्टारं जगतां पतिम् । निषिद्धकृत्यनिरतं तं दृष्ट्वा परमेष्ठिनम्।
Verse 11
हरः पिनाकमादाय व्याधरूपधरः प्रभुः । आकर्णपूर्ण कृष्टेन पिनाकधनुषा शरम्
हरः पिनाकमादाय व्याधरूपधरः प्रभुः । आकर्णपूर्णकृष्टेन पिनाकधनुषा शरम्।
Verse 12
संयोज्य वेधसं तेन विव्याध निशितेन सः । त्रिपुरांतक बाणेन विद्धोऽसौ न्यपतद्भुवि
स वेधसं ब्रह्माणं लक्ष्यीकृत्य निशितेन शरेण विव्याध। त्रिपुरान्तकस्य शरेण विद्धोऽसौ भूमौ न्यपतत्॥
Verse 13
तस्य देहादथोत्थाय महज्ज्योतिर्महाप्रभम् । आकाशे मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रमभवत्तदा
तस्य देहात् ततः समुत्थाय महज्ज्योतिर्महाप्रभम्। आकाशे तदा मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रं बभूव॥
Verse 14
आर्द्रानक्षत्ररूपी सन्हरोऽप्यनुजगाम तम् । पीडयन्मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रं ब्रह्मरूपिणम्
आर्द्रानक्षत्ररूपं धृत्वा हरोऽपि तमनुजगाम। ब्रह्मरूपिणं मृगशीर्षाख्यं नक्षत्रं स पीडयामास॥
Verse 15
अधुनापि मृगव्याधरूपेण त्रिपुरांतकः । अंबरे दृश्यते स्पष्टं मृगशीर्षांतिके द्विजाः
अधुनापि द्विजाः! त्रिपुरान्तको मृगव्याधरूपेण अम्बरे स्पष्टं दृश्यते, मृगशीर्षान्तिके॥
Verse 16
एवं विनिहते तस्मिञ्च्छंभुना परमेष्ठिनि । अनंतरं तु गायत्रीसरस्वत्यौ शुचार्पिते
एवं शम्भुना परमेष्ठिनि विनिहते सति, अनन्तरं गायत्रीसरस्वत्यौ शोकाकुलिते बभूवतुः॥
Verse 17
भर्तृहीने मुनिश्रेष्ठा भर्तृजीवनकांक्षया । किं करिष्यावहे ह्यावामित्यन्योयं विचार्य तु
भर्तृविहीने मुनिश्रेष्ठौ भर्तुः प्राणाभिलाषिण्यौ । परस्परं विचार्यैतदूचतुः— “किं नु कुर्वावहे वयम्?”
Verse 18
स्वपतिप्राणसिद्ध्यर्थं गायत्री च सरस्वती । सर्वोत्कृष्टं शिवस्थानं गन्धमादनपर्वतम्
स्वपतिप्राणसिद्ध्यर्थं गायत्री सरस्वती च । शिवस्य परमं स्थानं गन्धमादनपर्वतम् (आश्रयम्)
Verse 19
सर्वाभीष्टप्रदं पुंसां तपः कर्तुं समुद्यते । जग्मतुर्नियमोपेतं तपः कर्तुं शिवं प्रति
सर्वाभीष्टप्रदं पुंसां तपः कर्तुं समुद्यते । नियमोपेते ते जग्मतुस्तपः कर्तुं शिवं प्रति
Verse 20
स्नानार्थमात्मनो विप्रा गायत्री च सरस्वती । तीर्थद्वयं स्वनाम्ना वै चक्रतुः पापनाशनम्
स्नानार्थमात्मनो विप्रा गायत्री च सरस्वती । स्वनाम्ना तीर्थद्वयं चक्रतुर्वै पापनाशनम्
Verse 21
तत्र त्रिषवणस्नानं प्रत्यहं चक्रतुर्मुदा । बहुकालमनाहारे कामक्रोधादिवर्जिते
तत्र त्रिषवणस्नानं प्रत्यहं मुदिते चक्रतुः । बहुकालमनाहारे कामक्रोधादिवर्जिते
Verse 22
अत्युग्रनियमो पेते शिवध्यानपरायणे । पंचाक्षरमहामन्त्रजपैकनियते शुभे
अत्युग्रनियमं सा लेभे, शिवध्यानपरायणा। पञ्चाक्षरमहामन्त्रजपैकनियमं शुभम्॥
Verse 23
स्वपतेर्जीवनार्थं वै गायत्री च सरस्वती । महादेवं समुद्दिश्य तप एवं प्रचक्रतुः
स्वपतेर्जीवनार्थं वै गायत्री सरस्वती। महादेवं समुद्दिश्य तप एतत् प्रचक्रतुः॥
Verse 24
तयोरथ तपस्तुष्टो महादेवो महेश्वरः । सन्निधत्ते महामूर्तिस्तपसां फलदित्सया
तयोः तपसा तुष्टो महादेवो महेश्वरः। सन्निधत्ते महामूर्तिः तपसां फलदित्सया॥
Verse 25
ततः सन्निहितं शंभुं पार्वतीरमणं शिवम् । गणेशकार्त्तिकेयाभ्यां पार्श्वयोः परिसेवितम
ततः सन्निहितं शम्भुं पार्वतीरमणं शिवम्। गणेशकार्त्तिकेयाभ्यां पार्श्वयोः परिसेवितम्॥
Verse 26
दृष्ट्वा संतुष्टचित्ते ते गायत्री च सरस्वती । स्तोत्रैस्तुष्टुवतुः स्तुत्यं महादेवं घृणा निधिम्
दृष्ट्वा संतुष्टचित्ते ते गायत्री सरस्वती। स्तोत्रैस्तुष्टुवतुः स्तुत्यं महादेवं घृणानिधिम्॥
Verse 27
गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । नमो दुर्वारसंसारध्वांतध्वंसैकहेतवे । ज्वलज्ज्वालावलीभीमकालकूटविषादिने
गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः— नमोऽस्तु ते दुर्वारसंसारध्वान्तध्वंसैकहेतवे; ज्वलज्ज्वालावलीभीमं कालकूटविषं योऽसौ पिबति तस्मै नमः।
Verse 28
जगन्मोहन पंचास्त्रदेहनाथैकहेतवे । जगदंतकरक्रूर यमांतक नमोऽस्तु ते
जगन्मोहनपञ्चास्त्रदेहनाथैकहेतवे नमोऽस्तु ते; जगदन्तकरक्रूरयमस्याप्यन्तकाय यमान्तक नमोऽस्तु ते।
Verse 29
गंगातरंगसंपृक्तजटामण्डलधारिणे । नमस्तेस्तु विरूपाक्ष बाल शीतांशुधारिणे
गङ्गातरङ्गसंपृक्तजटामण्डलधारिणे नमोऽस्तु ते; विरूपाक्ष बालशीतांशुधारिणे तुभ्यं नमः।
Verse 30
पिनाकभीमटंकारत्रासितत्रिपुरौकसे । नमस्ते विविधाकारजगत्स्रष्टृशिरश्छिदे
पिनाकभीमटङ्कारत्रासितत्रिपुरौकसे नमोऽस्तु ते; विविधाकार जगत्स्रष्टृशिरश्छेदिने तुभ्यं नमः।
Verse 31
शांतामलकृपादृष्टिसंरक्षितमृ कण्डुज । नमस्ते गिरिजानाथ रक्षावां शरणागते
शान्तामलकृपादृष्ट्या संरक्षितमृकण्डुज नमोऽस्तु ते; गिरिजानाथ, शरणागतं मां रक्षावान् भव।
Verse 32
महादेव जगन्नाथ त्रिपुरांतक शंकर । वामदेव महादेव रक्षावां शरणागते
महादेव जगन्नाथ त्रिपुरान्तक शङ्कर । वामदेव महादेव शरणागतान् अस्मान् रक्ष रक्ष ॥
Verse 33
इति ताभ्यां स्तुतः शम्भुर्देवदेवो महेश्वरः । अब्रवीत्प्रीतिसंयुक्तो गायत्रीं च सरस्वतीम्
एवं ताभ्यां स्तुतः शम्भुः देवदेवो महेश्वरः । प्रीतिसंयुक्तो गायत्रीं सरस्वतीं च अब्रवीत् ॥
Verse 34
महादेव उवाच । भोः सरस्वति गायत्रि प्रीतोऽस्मि युवयोरहम् । वरं वरयतं मत्तो यद्वा मनसि वर्तते
महादेव उवाच । भोः सरस्वति गायत्रि प्रीतोऽस्मि युवयोरहम् । वरं वरयतं मत्तो यद् वा मनसि वर्तते ॥
Verse 35
इत्युक्ते ते तु गायत्रीसरस्वत्यौ हरेण वै । अब्रूतां पार्वतीकांतं महादेवं घृणानिधिम्
इत्युक्ते ते तु गायत्रीसरस्वत्यौ हरेण वै । अब्रूतां पार्वतीकान्तं महादेवं घृणानिधिम् ॥
Verse 36
गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । भगन्नावयोर्देव भर्त्तारं चतुराननम् । सप्राणं कुरु सर्वेश कृपया करुणाकर
गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । भगवन् नावयोर्देव भर्तारं चतुराननम् । सप्राणं कुरु सर्वेश कृपया करुणाकर ॥
Verse 37
त्वमावयोः पिता देव तवाप्यावां सुते उभे । रक्षावां पतिदानेन तस्मात्त्वं त्रिपुरांतक
त्वमेव नौ पिता देव, वयमपि तव द्वे सुते उभे। अतः त्रिपुरान्तक, पतिदानेन नौ रक्ष।
Verse 38
स एवं प्रार्थितः शम्भुस्ताभ्यां ब्राह्मणपुंगवाः । एवमस्त्विति संप्रोच्य गायत्रीं च सरस्वतीम्
एवं ताभ्यां प्रार्थितः शम्भुः ब्राह्मणपूज्यपुङ्गवः। ‘एवमस्तु’ इति संप्रोच्य गायत्रीं सरस्वतीं च।
Verse 39
तदेव वेधसः कायं शिरसा योक्तुमुत्सुकः । तत्रैव वेधसः कायं शिरोभिः सहसुव्रताः
तदेव वेधसः कायं शिरसा योजयितुमुत्सुकः। तत्रैव वेधसः कायं शिरोभिः सह संजहार, सुव्रताः।
Verse 40
भूतैरानाययामास नंदिभृंगिमुखैस्तदा । शिरांसि तान्यनेकानि कायेन सह शंकरः
भूतैः नन्दिभृङ्गिमुखैस्तदा आनाययामास शङ्करः। शिरांसि तान्यनेकानि कायेन सह।
Verse 41
क्षणात्संधारयामास वाणीगायत्रिसंनिधौ । संधितोऽथ हरेणासौ चतुर्वक्त्रो जगत्पतिः
क्षणात् संधारयामास वाणीगायत्रिसंनिधौ। संधितोऽथ हरेणासौ चतुर्वक्त्रो जगत्पतिः।
Verse 42
उत्तस्थौ तत्क्षणादेव सुप्तोत्थित इव द्विजाः । ततः प्रजापतिर्दृष्ट्वा शंकरं शशिभूषणम् । तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिर्भार्याभ्यां च समन्वितः
तत्क्षणादेव सुप्तोत्थित इव द्विजो ब्रह्मा समुत्तस्थौ। ततः शशिभूषणं शंकरं दृष्ट्वा प्रजापतिः, भार्याद्वयसमन्वितः, अग्र्याभिर्वाग्भिस्तं तुष्टाव।
Verse 43
ब्रह्मोवाच । नमस्ते देवदेवेश करुणाकर शंकर
ब्रह्मोवाच— नमस्ते देवदेवेश, करुणाकर, शंकर।
Verse 44
पाहि मां करुणासिंधो निषिद्धाचरणात्प्रभो । मम त्वत्कृपया शंभो निषिद्धाचरणे क्वचित्
पाहि मां करुणासिन्धो निषिद्धाचरणात्प्रभो। मम त्वत्कृपया शम्भो निषिद्धाचरणे क्वचित् न पतनं भवेत्।
Verse 45
मा प्रवृत्तिर्भवेद्भूयो रक्ष मां त्वं तथा सदा । तथैवास्त्विति संप्राह ब्रह्माणं गिरिजापतिः
मा प्रवृत्तिर्भवेद्भूयो रक्ष मां त्वं तथा सदा— इति ब्रह्मा प्राह। गिरिजापतिः प्रत्युवाच— तथैवास्तु।
Verse 46
इतः परं प्रमादं त्वं मा कुरुष्व विधे पुनः । उत्पथं प्रतिपन्नानां पुंसां शास्तास्मि सर्वदा
इतः परं प्रमादं त्वं मा कुरुष्व विधे पुनः। उत्पथं प्रतिपन्नानां पुंसां शास्तास्मि सर्वदा।
Verse 47
एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रं महादेवो द्विजोत्तमाः । सरस्वतीं च गायत्रीं प्रोवाच प्रीणयन्गिरा
एवमुक्त्वा चतुर्वक्त्रं महादेवो द्विजोत्तमाः । सरस्वतीं च गायत्रीं प्रोवाच प्रीणयन्गिरा ॥
Verse 48
महादेव उवाच । युवयोर्मत्प्रसादेन हे गायत्रि सरस्वति । अयं भर्ता समायातः सप्राणश्चतुराननः
महादेव उवाच । युवयोर्मत्प्रसादेन हे गायत्रि सरस्वति । अयं भर्ता समायातः सप्राणश्चतुराननः ॥
Verse 49
सहानेन ब्रह्मलोकं यातं मा भूद्विलंबता । युवयोः संनिधानेन सदा कुंडद्वयेऽत्र वै
सहानेन ब्रह्मलोकं यातं मा भूद्विलंबता । युवयोः संनिधानेन सदा कुंडद्वयेऽत्र वै ॥
Verse 50
भविष्यति नृणां मुक्तिः स्नानात्सायुज्यरूपिणी । युष्मन्नाम्ना च गायत्रीसर स्वत्याविति द्वयम्
भविष्यति नृणां मुक्तिः स्नानात्सायुज्यरूपिणी । युष्मन्नाम्ना च गायत्रीसरस्वत्याविति द्वयम् ॥
Verse 51
इदं तीर्थं सर्वलोके ख्यातिं यास्यति शाश्वतीम् । सर्वेषामपि तीर्थानामिदं तीर्थद्वयं सदा
इदं तीर्थं सर्वलोके ख्यातिं यास्यति शाश्वतीम् । सर्वेषामपि तीर्थानामिदं तीर्थद्वयं सदा ॥
Verse 52
शुद्धिप्रदं तथा भूयान्महापातकनाशनम् । महाशांतिकरं पुंसां सर्वाभीष्टप्रदायकम्
एतत् तीर्थं परमं शुद्धिप्रदं भूयः, महापातकानां नाशनम्। पुंसां महाशान्तिकरं, सर्वाभीष्टप्रदायकं च॥
Verse 53
मम प्रसादजननं विष्णुप्रीतिकरं तथा । एतत्तीर्थद्वयसमं न भूतं न भविष्यति
एतत् मम प्रसादजननं, विष्णोः प्रीतिकरं च। एतत् तीर्थद्वयसमं न भूतं न भविष्यति॥
Verse 54
अत्र स्नानाद्धि सर्वेषां सर्वाभीष्टं भविष्यति । इदं कुंडद्वयं लोके भवतीभ्यां कृतं महत्
अत्र स्नानात् हि सर्वेषां सर्वाभीष्टं भविष्यति। इदं लोके महत् कुंडद्वयं भवतीभ्यां कृतम्॥
Verse 55
युष्मन्नाम्ना प्रसिद्धं च भविष्यति विमुक्तिदम् । गायत्र्युपास्तिरहिता वेदाभ्यासविवर्जिताः
युष्मन्नाम्ना प्रसिद्धं च भविष्यति, विमुक्तिदं च। ये गायत्र्युपास्तिरहिताः, वेदाभ्यासविवर्जिताश्च॥
Verse 56
औपासनविहीनाश्च पंचयज्ञविवर्जिताः । युष्मत्कुंडद्वये स्नानात्तत्त त्फलमवाप्नुयुः
औपासनविहीनाश्च, पञ्चयज्ञविवर्जिताश्च। युष्मत्कुंडद्वये स्नानात् तत्तत्फलम् अवाप्नुयुः॥
Verse 57
अन्ये च ये पातकिनो नित्यानुष्ठानवर्जिताः । स्नात्वा कुंडद्वये तत्र शुद्धाः स्युर्द्विजसत्तमाः
अन्येऽपि ये पातकिनो नित्यानुष्ठानवर्जिताः । तत्र कुण्डद्वये स्नात्वा शुद्धा भवन्ति द्विजोत्तमाः ॥
Verse 58
सरस्वतीं च गाय त्रीमेवमुक्त्वा महेश्वरः । क्षणादंतरधात्तत्र सर्वेषामेव पश्यताम्
सरस्वतीं च गायत्रीं च एवमुक्त्वा महेश्वरः । क्षणादन्तर्हितोऽभूत्तत्र सर्वेषां पश्यतामिव ॥
Verse 59
पतिं लब्ध्वाऽथ गायत्रीसरस्वत्यौ मुदान्विते । तेन साकं ब्रह्मलोकं जग्म तुर्द्विजसत्तमाः
पतिं लब्ध्वाथ गायत्रीसरस्वत्यौ मुदान्विते । तेन सार्धं ब्रह्मलोकं जग्मतुर्द्विजसत्तमाः ॥
Verse 60
श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितं विप्रा गंधमादनपर्वते । संनिधानं सरस्वत्या गायत्र्याश्च सहेतुकम्
श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितं विप्रा गन्धमादनपर्वते । संनिधानं सरस्वत्या गायत्र्याश्च सहेतुकम् ॥
Verse 61
यः शृणोतीममध्यायं पठते वा सभक्तिकम् । एतत्तीर्थद्वयस्नानफलमाप्नोत्यसंशयः
यः शृणोतीममध्यायं पठते वा सभक्तिकम् । एतत्तीर्थद्वयस्नानफलमाप्नोत्यसंशयः ॥
Read Skanda Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.