Adhyaya 39

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि कपितीर्थस्य वैभवम् । तत्तीर्थं सकलैः पूर्वं गंधमादनपर्वते

श्रीसूत उवाच—अथातः कपितीर्थस्य वैभवं सम्यक् प्रवक्ष्यामि; यत्तत्तीर्थं पुरा गन्धमादनपर्वते सकलैः प्रसिद्धम् आसीत्।

Verse 2

सर्वेषामुपकाराय कपिभिर्निर्मितं द्विजाः । रावणादिषु रक्षःसु हतेषु तदनंतरम्

सर्वेषामुपकाराय कपिभिर्निर्मितं, द्विजाः; रावणादिषु रक्षःसु हतेषु तदनन्तरम्।

Verse 3

तीर्थं निर्माय तत्रैव सस्नुस्ते कपयो मुदा । तीर्थाय च वरं प्रादुः कपयः कामरूपिणः

तीर्थं निर्माय तत्रैव कपयो मुदा सस्नुः; कामरूपिणः कपयश्च तत्तीर्थाय वरं प्रददुः।

Verse 4

अस्मिंस्तीर्थे निमग्ना ये भक्तिप्रवणचेतसः । ते सर्वे मुक्तिभाजः स्युर्महापातकमोचिताः

अस्मिंस्तीर्थे ये भक्तिप्रवणचेतसो निमग्नाः, ते सर्वे महापातकमोचिताः सन्तो मुक्तिभाजः स्युः।

Verse 5

अत्र तीर्थे निमग्नानां न स्यान्नरकजं भयम् । अत्र स्नाता नराः सर्वे दारिद्रयं नाप्नुवंति हि

अस्मिन् तीर्थे निमग्नानां नरकसमुद्भवं भयं न भवति। अत्र स्नाताः सर्वे नराः दारिद्र्यं नाप्नुवन्ति हि॥

Verse 6

अत्र तीर्थे निमग्नानां यमपीडापि नो भवेत् । कपितीर्थं प्रयास्येऽहमिति यः सततं ब्रुवन्

अस्मिन् तीर्थे निमग्नानां यमपीडा अपि न भवेत्। ‘कपितीर्थं प्रयास्येऽहम्’ इति यः सततं ब्रूते॥

Verse 7

व्रजेच्छतपदं विप्राः स यायात्परमं पदम् । एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति

विप्राः, शतपदं व्रजेदपि स परं पदं यायात्। एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति॥

Verse 8

एवं वरं तु ते दत्त्वा तीर्थायास्मै कपीश्वराः । रामं दाशरथिं सर्वे प्रणम्याथ ययाचिरे

एवं तीर्थायास्मै वरं दत्त्वा कपीश्वराः। सर्वे रामं दाशरथिं प्रणम्याथ ययाचिरे॥

Verse 9

स्वामिंस्त्वयास्मै तीर्थाय दीयतां वरमद्भुतम् । कपिभिः प्रार्थितो विप्रा रामचंद्रोऽतिहर्षितः

स्वामिन्, त्वया अस्मै तीर्थाय अद्भुतो वरः दीयताम्। कपिभिः प्रार्थितो विप्राः रामचन्द्रः अतिहर्षितः॥

Verse 10

तत्तीर्थाय वरं प्रादात्कपीनां प्रीतिकारणात् । अत्र तीर्थे निमग्नानां गंगास्नानफलं लभेत्

कपीनां प्रीतिहेतो रामोऽस्मिन् तत्तीर्थाय वरं ददौ। अस्मिन् तीर्थे निमग्नो जनो गङ्गास्नानसमं पुण्यफलं लभते॥

Verse 11

प्रयागस्नानजं पुण्यं सर्वतीर्थफलं तथा । अग्निष्टोमादियागानां फलं भूयादनुत्तमम्

अत्र प्रयागस्नानजन्यं पुण्यं सर्वतीर्थफलं च लभ्यते। अग्निष्टोमादियागानामप्यनुत्तमं फलं भूयात्॥

Verse 12

गायत्र्यादिमहामंत्रजपपुण्यं तथा भवेत् । गोसहस्रप्रदनृणां प्राप्नोत्यविकलं फलम्

अत्र गायत्र्यादिमहामन्त्रजपपुण्यं भवति। गोसहस्रप्रदानिनां यत्फलं तदप्यविकलं प्राप्नोति॥

Verse 13

चतुर्णामपि वेदानां पारायणफलं लभेत् । ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवपूजाफलं लभेत्

अत्र चतुर्णामपि वेदानां पारायणफलं लभते। ब्रह्मविष्णुमहेशादिदेवानां पूजाफलं च लभते॥

Verse 14

कपितीर्थाय रामोयं प्रादादेवं वरं द्विजाः । एवं रामेण दत्ते तु वरे तत्र कुतूहलात्

द्विजाः, एवं रामोऽयं कपितीर्थाय तथाविधं वरं प्रादात्। रामेण दत्तेऽस्मिन् वरे तत्र कुतूहलं समजायत॥

Verse 15

षडर्धनयनो ब्रह्मा सहस्राक्षो यमस्तथा । वरुणोग्निस्तथा वायुः कुबेरश्चंद्रमा अपि

षडर्धनयनो ब्रह्मा सहस्राक्षो यमस्तथा । वरुणोऽग्निस्तथा वायुः कुबेरश्चन्द्रमा अपि तत्र समाययुः ॥

Verse 16

आदित्यो निरृतिश्चैव साध्याश्च वसवस्तथा । अन्येऽपि त्रिदशाः सर्वे विश्वेदेवादयस्तथा

आदित्यो निरृतिश्चैव साध्याश्च वसवस्तथा । अन्येऽपि त्रिदशाः सर्वे विश्वेदेवादयस्तथा तत्र समागताः ॥

Verse 17

अत्रिर्भृगुस्तथा कुत्सो गौतमश्च पराशरः । कण्वोऽगस्त्यः सुतीक्ष्णश्च विश्वामित्रादयोऽपरे

अत्रिर्भृगुस्तथा कुत्सो गौतमश्च पराशरः । कण्वोऽगस्त्यः सुतीक्ष्णश्च विश्वामित्रादयोऽपरे तत्र समाययुः ॥

Verse 18

योगिनः सनकाद्याश्च नारदाद्याः सुरर्षयः । रामदत्तवरं तीर्थं श्लाघंते बहुधा तदा

योगिनः सनकाद्याश्च नारदाद्याः सुरर्षयः । रामदत्तवरं तीर्थं श्लाघन्ते बहुधा तदा ॥

Verse 19

सस्नुश्च तत्र तीर्थे ते सर्वाभीष्टप्रदायिनि । कपिभिर्निर्मितं यस्मादेतत्तीर्थमनुत्तमम्

सस्नुश्च तत्र तीर्थे ते सर्वाभीष्टप्रदायिनि । कपिभिर्निर्मितं यस्मादेतत्तीर्थमनुत्तमम् ॥

Verse 20

कपितीर्थमिति ख्यातिमतो लोके प्रयास्यति । इत्यप्यवोचंस्ते सर्वे देवाश्च मुनयस्तथा

“कपितीर्थम्” इति नाम्ना लोके ख्यातिं प्रयास्यति—इति ते सर्वे देवाः मुनयश्च तथैव अवोचन्।

Verse 21

तस्मादवश्यं गंतव्यं कपितीर्थं मुमुक्षुभिः । रंभा कौशिकशापेन शिलाभूता पुरा द्विजाः

तस्मात् मुमुक्षुभिः अवश्यं कपितीर्थं गन्तव्यम्। पुरा द्विजाः, कौशिकशापेन रम्भा शिलाभूता अभवत्।

Verse 22

तत्र स्नात्वा निजं रूपं प्रपेदे च दिवं ययौ । अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते

तत्र स्नात्वा सा निजं रूपं प्रपेदे, च दिवं ययौ। अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं मया सम्यक् वक्तुं न शक्यते।

Verse 23

मुनय ऊचुः । रंभां किमर्थमशपत्कौशिकः सूतनंदन । कथं गता शिलाभूता कपितीर्थं सुरांगना । एतन्नः सर्वमाचक्ष्व विस्तरान्मुनिसत्तम

मुनय ऊचुः—किमर्थं कौशिकः रम्भाम् अशपत्, सूतनन्दन? कथं सा शिलाभूता सुराङ्गना कपितीर्थं गता? एतत् सर्वं विस्तरात् आचक्ष्व, मुनिसत्तम।

Verse 24

श्रीसूत उवाच । विश्वामित्राभिधो राजा प्रागभूत्कुशिकान्वये

श्रीसूत उवाच—प्राग् कुशिकान्वये विश्वामित्राभिधो राजा आसीत्।

Verse 25

स कदाचिन्महाराजः सेनापरिवृतो बली । मेदिनीं परिचक्राम राज्यवीक्षणकौतुकी

स कदाचिन्महाराजः सेनापरिवृतो बली । राज्यवीक्षणकौतुक्याद् मेदिनीं परिचक्राम ॥

Verse 26

अटित्वा स बहून्देशान्वसिष्ठस्याश्रमं ययौ । आतिथ्याय वृतः सोऽयं वसिष्ठेन महात्मना

अटित्वा स बहून्देशान् वसिष्ठस्याश्रमं ययौ । महात्मना वसिष्ठेन सोऽयं आतिथ्याय वृतः ॥

Verse 27

तथास्त्वित्यब्रवीत्सोयं दंडवत्प्रणतो नृपः । कामधेनुप्रभावेन विश्वामित्राय भूभुजे

तथास्त्वित्यब्रवीत् सोऽयं दण्डवत्प्रणतो नृपः । कामधेनुप्रभावेन विश्वामित्राय भूभुजे ॥

Verse 28

आतिथ्यमकरोद्विप्रा वसिष्ठो ब्रह्मनंदनः । कामधेनुप्रभावं वै ज्ञात्वा कुशिकनंदनः

आतिथ्यमकरोद् विप्रा वसिष्ठो ब्रह्मनन्दनः । कामधेनुप्रभावं वै ज्ञात्वा कुशिकनन्दनः ॥

Verse 29

वसिष्ठं प्रार्थयामास कामधेनुमभीष्टदाम् । प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन प्रचकर्ष च तां बलात्

वसिष्ठं प्रार्थयामास कामधेनुमभीष्टदाम् । प्रत्याख्यातो वसिष्ठेन प्रचकर्ष च तां बलात् ॥

Verse 30

कामधेनुविसृष्टैस्तु म्लेच्छाद्यैः स पराजितः । महादेवं समाराध्य तस्मादस्त्राण्यवाप्य च

कामधेनुविसृष्टैस्तु म्लेच्छाद्यैः स पराजितः । ततः महादेवं समाराध्य तस्मादस्त्राण्यवाप्य च ॥

Verse 31

वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा व्यसृजच्छरसंचयान् । सर्वाण्यस्त्राणि मुमुचे ब्रह्मास्त्रं च नृपोत्तमः

वसिष्ठस्याश्रमं गत्वा व्यसृजच्छरसंचयान् । सर्वाण्यस्त्राणि मुमुचे ब्रह्मास्त्रं च नृपोत्तमः ॥

Verse 32

तानि सर्वाणि चास्त्राणि वसिष्ठो ब्रह्मनंदनः । एकेन ब्रह्मदंडेन निजघ्न स्वतपोबलात्

तानि सर्वाणि चास्त्राणि वसिष्ठो ब्रह्मनंदनः । एकेन ब्रह्मदंडेन निजघ्न स्वतपोबलात् ॥

Verse 33

ततः पराजितो विप्रा विश्वामित्रोऽतिलज्जितः । ब्राह्मण्यावाप्तये स्वस्य तपः कर्तुं वनं ययौ

ततः पराजितो विप्रा विश्वामित्रोऽतिलज्जितः । ब्राह्मण्यावाप्तये स्वस्य तपः कर्तुं वनं ययौ ॥

Verse 34

पूर्वासु पश्चिमांतासु त्रिषु दिक्षु तपोऽचरत् । प्रादुर्भूतमहा विघ्नस्तत्तद्दिक्षु स कौशिकः

पूर्वासु पश्चिमांतासु त्रिषु दिक्षु तपोऽचरत् । प्रादुर्भूतमहाविघ्नस्तत्तद्दिक्षु स कौशिकः ॥

Verse 35

उत्तरां दिशमासाद्य हिमवत्पर्वतेऽमले । कौशिक्यास्सरितस्तीरे पुण्ये पापविनाशिनि

उत्तरां दिशमासाद्य हिमवत्पर्वतेऽमले । कौशिक्याः सरितस्तीरे पुण्ये पापविनाशिनि न्यवसत् ॥

Verse 36

दिव्यं वर्षसहस्रं तु निराहारो जितेंद्रियः । निरालोको जितश्वासो जितक्रोधः सुनिश्चलः

दिव्यं वर्षसहस्रं तु निराहारो जितेन्द्रियः । निरालोको जितश्वासो जितक्रोधः सुनिश्चलः ॥

Verse 37

ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थः शिशिरे वारिषु स्थितः । वर्षास्वाकाशगो नित्यमूर्ध्वबाहुर्निराश्रयः

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थः शिशिरे वारिषु स्थितः । वर्षास्वाकाशगो नित्यं ऊर्ध्वबाहुर्निराश्रयः ॥

Verse 39

ब्राह्मण्यसिद्धयेऽत्युग्रं चचार सुमहत्तपः । उद्विग्नमनसस्तस्य त्रिदशास्त्रिदिवालयाः । जंभारिणा च सहिता रंभां प्रोचुरिदं वचः

ब्राह्मण्यसिद्धयेऽत्युग्रं चचार सुमहत्तपः । उद्विग्नमनसस्तस्य त्रिदशास्त्रिदिवालयाः । जंभारिणा च सहिता रम्भां प्रोचुरिदं वचः ॥

Verse 40

विश्वामित्रं तपस्यंतं विलोभय विचेष्टितैः । यथा तत्तपसो विघ्नो भविष्यति तथा कुरु

विश्वामित्रं तपस्यन्तं विलोभय विचेष्टितैः । यथा तत्तपसो विघ्नो भविष्यति तथा कुरु ॥

Verse 41

एवमुक्ता तदा रंभा देवैरिंद्रपुरोगमैः । प्रत्युवाच सुरान्सर्वान्प्रांजलिः प्रणता तदा

एवमुक्ता तदा रम्भा देवैरिन्द्रपुरोगमैः । प्राञ्जलिः प्रणता भूत्वा सर्वान् सुरान् प्रत्युवाच सा ॥

Verse 42

रंभोवाच । अतिक्रूरो महाक्रोधो विश्वामित्रो महामुनिः । स शप्स्यते मां क्रोधेन बिभेम्यस्मादहं सुराः

रम्भोवाच । अतिक्रूरो महाक्रोधो विश्वामित्रो महामुनिः । स क्रोधेन मां शप्स्यति तस्माद् बिभेमि वः सुराः ॥

Verse 43

त्रायध्वं कृपया यूयं मां युष्मत्परिचारिकाम् । इत्युक्तो रंभया तत्र जंभारिस्ताम भाषत

कृपया त्रायतां यूयं मां युष्मत्परिचारिकाम् । इत्युक्ता रम्भया तत्र जम्भारिस्तामभाषत ॥

Verse 44

इन्द्र उवाच । रंभे त्वया न भीः कार्या विश्वामित्रात्तपोधनात् । अहमप्यागमिष्यामि त्वत्सहायः समन्मथः

इन्द्र उवाच । रम्भे त्वया न भीः कार्या विश्वामित्रात् तपोधनात् । अहमप्यागमिष्यामि त्वत्सहायः समन्मथः ॥

Verse 45

कोकिलालापमधुरो वसन्तोऽप्यागमिष्यति । अतिसुंदररूपा त्वं प्रलोभय महामुनिम्

कोकिलालापमधुरो वसन्तोऽप्यागमिष्यति । अतिसुन्दररूपा त्वं प्रलोभय महामुनिम् ॥

Verse 46

इतींद्रकथिता रंभा विश्वामित्राश्रमं ययौ । तद्दृष्टिगोचरा स्थित्वा ललितं रूपमास्थिता

इन्द्रेणैवं समादिष्टा रम्भा विश्वामित्राश्रमं ययौ। तस्य दृष्टिपथे स्थित्वा ललितं मनोहरं रूपमास्थितवती॥

Verse 47

सा मुनिं लोभयामास मनोहरविचेष्टितः । पिकोपि तस्मिन्समये चुकूजानंदयन्मनः

सा मुनिं लोभयामास मनोहरैर्विचेष्टितैः। तस्मिन्नेव क्षणे पिकोऽपि चुकूज मनोहरम्॥

Verse 48

श्रुत्वा पिकस्वरं रंभां दृष्ट्वा च मुनिपुंगवः । संशयाविष्टहृदयो विदित्वा शक्रकर्म तत् । शशाप रंभां क्रोधेन विश्वामित्रस्तपोधनः

श्रुत्वा पिकस्वरं रम्भां दृष्ट्वा च मुनिपुङ्गवः। संशयाविष्टहृदयो विदित्वा शक्रकर्म तत्॥ क्रोधेन शशाप रम्भां विश्वामित्रस्तपोधनः॥

Verse 49

विश्वामित्र उवाच । यस्मात्कोपयसे रंभे मां त्वं कोपजयैषिणम्

विश्वामित्र उवाच— यस्मात्कोपयसे रम्भे मां त्वं कोपजयैषिणम्।

Verse 50

शिला भवात्र तस्मात्त्वं रंभे वर्षशतायुतम् । तदंतरे ब्राह्मणेन रक्षिता मोक्षमाप्स्यसि

अतः शिला भवात्र त्वं रम्भे वर्षशतायुतम्। तदन्तरे ब्राह्मणेन रक्षिता मोक्षमाप्स्यसि॥

Verse 51

विश्वामित्रस्य शापेन तदंते सा शिलाऽभवत् । बहुकालं शिलाभूता तस्थौ तस्याश्रमे द्विजाः

विश्वामित्रस्य शापेनान्ते सा शिलात्वमगात्। बहुकालं शिलाभूता तस्याश्रमे तस्थौ, हे द्विजाः॥

Verse 52

विश्वामित्रोपि धर्मात्मा पुनस्तप्त्वा महत्तपः । लेभे वसिष्ठवाक्येन ब्राह्मण्यं दुर्लभं नृपैः

विश्वामित्रोऽपि धर्मात्मा पुनर्महत्तपस्तप्त्वा। वसिष्ठवाक्येन लेभे ब्राह्मण्यं नृपैर्दुर्लभम्॥

Verse 53

बहुकालं शिलाभूता रंभाप्यासीत्तदाश्रमे । तस्मिन्नेवाश्रमे पुण्ये शिष्योऽगस्त्यस्य संमतः

बहुकालं शिलाभूता रम्भाप्यासीत्तदाश्रमे। तस्मिन್ಪुण्याश्रमे चैव शिष्योऽगस्त्यस्य संमतः॥

Verse 54

श्वेतोनाम मुनिश्चक्रे मुमुक्षुः परमं तपः । चिरकालं तपस्तस्मिन्प्रकुर्वति महामुनौ

श्वेतो नाम मुनिः कश्चिन्मुमुक्षुः परमं तपः। चिरकालं तपस्तस्मिन्प्रकुर्वन्महामुनिः॥

Verse 55

अंगारकेति विख्याता राक्षसी काचिदागता । तस्याश्रममतिक्रूरा मेघस्वनमहास्वना

अङ्गारकीति विख्याता राक्षसी काचिदागता। अतिक्रूरा मेघस्वनमहास्वना तस्याश्रमं प्रति॥

Verse 56

मूत्ररक्तपुरीषाद्यैर्दूषयामास भीषणा । उपद्रवैस्तथा चान्यैर्बाधयामास तं मुनिम्

सा भीषणाऽऽसौ मूत्ररक्तपुरीषादिभिर्देशं दूषयामास; तथोपद्रवैः अन्यैश्च बाधाभिः तं मुनिं निरन्तरं पीडयामास।

Verse 57

अथ क्रुद्धो मुनिः श्वेतो वायव्यास्त्रेण योजयन् । शप्तां कुशिकपुत्रेण राक्षस्यै प्राक्षिपच्छिलाम्

अथ क्रुद्धः श्वेतो मुनिर्वायव्यास्त्रं प्रयुञ्जानः, कुशिकपुत्रेण शप्तां शिलां तस्यै राक्षस्यै प्राक्षिपत्।

Verse 58

राक्षसी सा प्रदुद्राव वायव्यास्त्रेण योजिता । वायव्यास्त्रप्रयुक्तेन दृषदानुद्रुता च सा

सा राक्षसी वायव्यास्त्रेण योजिता प्रदुद्राव; वायव्यास्त्रप्रयुक्तेन दृषदास्त्रेण चानुद्रुता बभूव।

Verse 59

दक्षिणांबुनिधेस्तीरं धावति स्म भयार्दिता । धावन्तीमनुधावन्ती सा शिलास्त्रप्रयोजिता

भयार्दिता सा दक्षिणाम्बुनिधेस्तीरे धावति स्म; धावन्तीमनुधावन्ती शिलास्त्रप्रयोजिता तामन्वगात्।

Verse 60

पपातोपरि राक्षस्या मज्जंत्याः कपितीर्थके । मृता सा राक्षसी तत्र शिलापातात्स्वमूर्द्धनि

कपितीर्थके मज्जन्त्याः राक्षस्याः उपरि शिला पपात; तत्र सा राक्षसी स्वमूर्द्धनि शिलापातेन हता मृता।

Verse 61

विश्वामित्रेण शप्ता सा कपितीर्थे निमज्जनात् । शिलारूपं परित्यज्य रंभारूपमुपेयुषी

विश्वामित्रशापपीडिता सा कपितीर्थे निमज्ज्य शिलारूपं विहाय पुनः रंभारूपं समुपागता।

Verse 62

देवैः कुसुमधाराभिरभिवृष्टा मनोरमा । दिव्यं विमानमारूढा दिव्यांबरविराजिता

देवैः कुसुमधाराभिरभिवृष्टा सा मनोरमा; दिव्यं विमानमारूढा दिव्याम्बरविराजिता बभौ।

Verse 63

हारकेयूरकटकनासाभरणभूषिता । उर्वश्याद्यप्सरोभिश्च सखिभिः परिवारिता

हारकेयूरकटकनासाभरणैर्भूषिता; उर्वश्याद्यैः सख्यप्सरोभिः परिवारिता बभौ।

Verse 64

कपितीर्थस्य माहात्म्यं प्रशंसन्ती पुनःपुनः । निषेव्य रामनाथं च शंकरं शशिभूषणम्

कपितीर्थस्य माहात्म्यं पुनःपुनः प्रशंसन्ती, रामनाथं शशिभूषणं शंकरं च निषेव्य।

Verse 65

आखण्डलपुरीं रम्यां प्रययावमरावतीम् । राक्षसी सापि शापेन कुम्भजस्य महौजसः

आखण्डलपुरीं रम्याममरावतीं प्रययौ; सा च महौजसः कुम्भजस्य शापेन राक्षसीत्वमापन्ना।

Verse 66

घृताची देववेश्या हि राक्षसीरूपमागता । साप्यत्र कपितीर्थाप्सु स्नानात्स्वं रूपमाययौ

घृताची नाम देववेश्या राक्षसीरूपं समास्थिता । सा चात्र कपितीर्थाप्सु स्नात्वा स्वस्वरूपं पुनराययौ ॥

Verse 67

एवं रंभाघृताच्यौ ते कपितीर्थे निमज्जनात् । अगस्त्यशिष्यश्वेतस्य प्रसादाद्द्विजसत्तमाः

एवं रम्भा घृताची च कपितीर्थे निमज्जनात् । अगस्त्यशिष्यश्वेतस्य प्रसादात् शुद्धिमापतुः, द्विजोत्तमाः ॥

Verse 68

राक्षसीत्वं शिलात्वं च हित्वा स्वं रूपमागते । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन स्नातव्यं कपितीर्थके

राक्षसीत्वं शिलात्वं च परित्यज्य स्वं रूपमागताः । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन स्नातव्यं कपितीर्थके ॥

Verse 69

यः शृणोतीममध्यायं पठते वापि मानवः । प्राप्नोति कपितीर्थस्य स्नानजं फलमुत्तमम्

यः शृणोति इममध्यायं पठते वापि मानवः । स प्राप्नोति कपितीर्थस्नानजं फलमुत्तमम् ॥