Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं सूत महाभाग रामेणाक्लिष्टकर्मणा । सेतुर्बद्धो नदीनाथे ह्यगाधे वरुणालये

ऋषय ऊचुः— सूत महाभाग, अक्लिष्टकर्मणा रामेण कथं सेतुर्बद्धः? नदीनाथेऽगाधे वरुणालये सागरे कथं तदभवत्॥

Verse 2

सेतौ च कति तीर्थानि गंधमादनपर्वते । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम

सेतौ च गन्धमादनपर्वते च कति तीर्थानि सन्ति? श्रद्धाभिरन्वितान् अस्मान् प्रति एतत् ब्रूहि, हे पौराणिकोत्तम।

Verse 3

श्रीसूत उवाच । रामेण हि यथासेतुर्निबद्धो वरुणालये । तदहं संप्रवक्ष्यामि युष्माकं मुनिपुंगवाः

श्रीसूत उवाच—रामेण यथा वरुणालये सेतुर्निबद्धः, तत् अहं युष्माकं मुनिपुङ्गवाः सम्यक् प्रवक्ष्यामि।

Verse 4

आज्ञया हि पितू रामो न्यवसद्दंडकानने । सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पंचवट्यां समाहितः

पितुराज्ञया रामो दण्डकानने न्यवसत्; सीतालक्ष्मणसंयुक्तः पञ्चवट्यां समाहितः।

Verse 5

तस्मिन्निव सतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । रावणेन हृता भार्या मारीचच्छद्मना द्विजाः

तस्मिन् निवसति महात्मनि राघवे, द्विजाः, मारीचच्छद्मना रावणेन तस्य भार्या हृता।

Verse 6

मार्गमाणो वने भार्यां रामो दशरथात्मजः । पंपातीरे जगा मासौ शोकमोहसमन्वितः

वने भार्यां मार्गमाणो दशरथात्मजो रामः शोकमोहसमन्वितः पम्पातीरे जगाम।

Verse 7

दृष्टवान्वानरं तत्र कंचिद्दशरथात्मजः । वानरेणाथ पृष्टोऽयं को भवानिति राघवः

तत्र दशरथात्मजो रामः कञ्चिद् वानरं दृष्टवान्। अथ वानरेण पृष्टो राघवः— “को भवान्?” इति॥

Verse 8

आदितः स्वस्य वृत्तांत्तं तस्मै प्रोवाच तत्त्वतः । अथ राघवसंपृष्टो वानरः को भवानिति

आदित एव स्ववृत्तान्तं तस्मै स तत्त्वतः प्रोवाच। अथ राघवेन संपृष्टो वानरः— “को भवान्?” इति॥

Verse 9

सोपि विज्ञापयामास राघवाय महात्मने । अहं सुग्रीवसचिवो हनूमा न्नाम वानरः

सोऽपि राघवाय महात्मने विज्ञापयामास। “अहं सुग्रीवसचिवो हनूमान् नाम वानरः” इति॥

Verse 10

तेन च प्रेरितोऽभ्यागां युवाभ्यां सख्यमिच्छता । आगच्छतं तद्भद्रं वां सुग्रीवांतिकमाशु वै

तेन सुग्रीवेण प्रेरितोऽहं युवाभ्यां सख्यमिच्छता इहाभ्यागतः। तद्भद्रं वां— सुग्रीवस्यान्तिकमाशु आगच्छतम्॥

Verse 11

तथास्त्विति स रामो पि तेन साकं मुनीश्वराः । सुग्रीवांतिकमागप्य सख्यं चक्रेऽग्निसाक्षिकम्

“तथास्तु” इति स रामोऽपि तेन साकं सुग्रीवस्यान्तिकमागत्य। तत्राग्निसाक्षिकं सख्यं चक्रे॥

Verse 12

प्रतिजज्ञेऽथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति । सुग्रीवश्चापि वै देह्याः पुनरानयनं द्विजाः

अथ रामोऽपि तस्मै वालिवधं प्रति प्रतिजज्ञे; सुग्रीवोऽपि, हे द्विजाः, पुनरानयनं देह्याः इति प्रतिजज्ञे।

Verse 13

इत्येवं समयं कृत्वा विश्वास्य च परस्परम् । मुदा परमया युक्तौ नरेश्वरकपीश्वरौ

इत्येवं समयं कृत्वा परस्परं विश्वास्य च, नरेश्वरकपीश्वरौ परमया मुदा युक्तौ बभूवतुः।

Verse 14

आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा । सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुंदुभेः कायमाशु वै

आसाते ब्राह्मणश्रेष्ठा ऋष्यमूकगिरौ तथा; सुग्रीवप्रत्ययार्थं च दुन्दुभेः कायम् आशु वै (दर्शयामास)।

Verse 15

पादांगुष्ठेन चिक्षेप राघवो बहुयोजनम् । सप्तताला विनिर्भिन्ना राघवेण महात्मना

पादाङ्गुष्ठेन राघवो बहुयोजनं चिक्षेप; महात्मना राघवेण सप्त तालाः विनिर्भिन्नाः।

Verse 16

ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो राममब्रवीत् । इंद्रादिदेवताभ्योऽपि नास्ति राघव मे भयम्

ततः प्रीतमना वीरः सुग्रीवो रामम् अब्रवीत्—हे राघव, इन्द्रादिदेवताभ्योऽपि मे भयम् नास्ति।

Verse 17

भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः । अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते

भवान्मित्रं मया लब्धो यस्मादति पराक्रमः । अहं लंकेश्वरं हत्वा भार्यामानयितास्मि ते

Verse 18

ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः । सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्

ततः सुग्रीवसहितो रामचंद्रो महाबलः । सलक्ष्मणो ययौ तूर्णं किष्किंधां वालिपालिताम्

Verse 19

ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया । अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै

ततो जगर्ज सुग्रीवो वाल्यागमनकांक्षया । अमृष्यमाणो वाली च गर्जितं स्वानुजस्य वै

Verse 20

अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः । वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः

अंतःपुराद्विनिष्क्रम्य युयुधेऽवरजेन सः । वालिमुष्टिप्रहारेण ताडितो भृशविह्वलः

Verse 21

सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः । ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे

सुग्रीवो निर्गतस्तूर्णं यत्र रामो महाबलः । ततो रामो महाबाहुस्सुग्रीवस्य शिरोधरे

Verse 22

लतामाबध्य चिह्नं तु युद्धायाचोदयत्तदा । गर्जितेन समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनः

लतामाबध्य चिह्नं कृत्वा स युद्धाय तं समचोदयत्। गर्जितेन पुनः समाहूय सुग्रीवो वालिनं पुनराह्वयत्॥

Verse 23

रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत् । ततो वालिनमाजघ्ने शरेणैकेन राघवः

रामप्रेरणया तेन बाहुयुद्धमथाकरोत्। ततः शरेणैकेन राघवो वालिनमाजघ्ने॥

Verse 24

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किंधां प्रत्यपद्यत । ततो वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः

हते वालिनि सुग्रीवः किष्किन्धां प्रत्यपद्यत। ततः वर्षास्वतीतासु सुग्रीवो वानराधिपः॥

Verse 25

सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम् । समादाय समागच्छदंतिकं नृपपुत्रयोः

सीतामानयितुं तूर्णं वानराणां महाचमूम्। समादाय समागच्छदन्तिकं नृपपुत्रयोः॥

Verse 26

प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकांक्षया । विदितायां तु वैदेह्या लंकायां वायुसूनुना

प्रस्थापयामास कपीन्सीतान्वेषणकाङ्क्षया। विदितायां तु वैदेह्या लङ्कायां वायुसूनुना॥

Verse 27

दत्ते चूडामणौ चापि राघवो हर्षशोकवान् । सुग्रीवेणानुजेनापि वायुपुत्रेण धीमता

चूडामणौ दत्ते सति राघवो हर्षशोकसमन्वितः । सुग्रीवस्यानुजेनैव वायुपुत्रेण धीमता ॥

Verse 28

तथान्यैः कपिभिश्चैव जांबवन्नलमुख्यकैः । अन्वीयमानो रामोऽसौ मुहूर्तेऽभिजिति द्विजाः

तथान्यैः कपिभिश्चैव जाम्बवन्नलमुख्यकैः । अन्वीयमानो रामोऽसौऽभिजिति मुहूर्ते द्विजाः ॥

Verse 29

विलंघ्य विविधा न्देशान्महेंद्रं पर्वतं ययौ । चक्रतीर्थं ततो गत्वा निवासमकरोत्तदा

विलङ्घ्य विविधान् देशान् महेन्द्रं पर्वतं ययौ । चक्रतीर्थं ततः प्राप्य तत्रावासं चकार सः ॥

Verse 30

तत्रैव तु स धर्मात्मा समागच्छद्विभीषणः । भ्राता वै राक्षसेंद्रस्य चतुर्भिः सचिवैः सह

तत्रैव धर्मात्मा विभीषणः समुपागतः । राक्षसेन्द्रस्य भ्राता स चतुर्भिः सचिवैः सह ॥

Verse 31

प्रतिजग्राह रामस्तं स्वागतेन महात्मना । सुग्रीवस्य तु शंकाऽभूत्प्रणिधिः स्यादयं त्विति

स्वागतेन महात्मा रामस्तं प्रतिजग्राह ह । सुग्रीवस्य तु शङ्काऽभूत्—प्रणिधिः स्यादयं किम् ॥

Verse 32

राघवस्तस्य चेष्टाभिः सम्यक्स्वचरितैर्हितैः । अदुष्टमेनं दृष्ट्वैव तत एनमपूजयत्

राघवस्तस्य सम्यगाचारहितैः स्वचरितैश्चेष्टाभिः तं निरदुष्टं दृष्ट्वैव ततः परं सादरमेनमपूजयत्।

Verse 33

सर्वराक्षसराज्ये तमभ्यषिंचद्विभीषणम् । चक्रे च मंत्रिप्रवरं सदृशं रविसूनुना

सर्वराक्षसराज्ये विभीषणमभ्यषिञ्चत्, रविसूनुना यथा, तथा सदृशं मंत्रिप्रवरं च चकार।

Verse 34

चक्रतीर्थं समासाद्य निवसद्रघुनंदनः । चिंतयन्राघवः श्रीमान्सुग्रीवादीनभाषत

चक्रतीर्थं समासाद्य रघुनन्दनः तत्र न्यवसत्; श्रीमान् राघवः चिन्तयन् सुग्रीवादीन् अब्रवीत्।

Verse 35

मध्ये वानरमु ख्यानां प्राप्तकालमिदं वचः । उपायः को नु भवतामेतत्सागरलंघने

वानरमुख्यानां मध्ये स प्राप्तकालं वचोऽब्रवीत्— भवतां क उपायः सागरलंघनेऽस्मिन्?

Verse 36

इयं च महती सेना सागरश्चापि दुस्तरः । अंभोराशिरयं नीलश्चंचलोर्म्मिसमाकुलः

इयं महती सेना, सागरश्चापि दुस्तरः; अयं नीलोऽम्भोराशिः चञ्चलोर्मिसमाकुलः।

Verse 37

उद्यन्मत्स्यो महानक्रशंखशुक्तिसमाकुलः । क्वचिदौर्वानलाक्रांतः फेनवानतिभीषणः

उद्यन्मत्स्यैर्महोर्मिभिः सागरः समाकुलोऽभूत्; महानक्रशङ्खशुक्तिभिः परिपूर्णः। क्वचिदौर्वानलाक्रान्तः फेनवान् अतिभीषणो बभूव।

Verse 38

प्रकृष्टपवनाकृष्टनीलमेघसमन्वितः । प्रलयांभोधरारावः सारवाननिलोद्धतः

प्रकृष्टपवनाकृष्टः सागरः नीलमेघैः समन्वितः। प्रलयाम्भोधराराववत् निनादं कुर्वन्, सारवान् अनिलेनोद्धतः।

Verse 39

कथं सागरमक्षोभ्यं तरामो वरुणा लयम् । सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम्

कथं वयं सागरमक्षोभ्यं वरुणालयं तरामः? सर्वे वयं महौजसां वानराणां सैन्यैः परिवृताः स्मः।

Verse 40

उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । कथं तरामः सहसा ससैन्या वरुणालयम्

उपायैरधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम्। कथं वयं ससैन्याः सहसा वरुणालयं तरामः?

Verse 41

शतयोजनमायातं मनसापि दुरासदम् । अतो नु विघ्ना बहवः कथं प्राप्या च मैथिली

शतयोजनमायातं वयं, मनसापि दुरासदं ह्येतत्। अतो नु विघ्ना बहवः; कथं च मैथिली प्राप्या?

Verse 42

कष्टात्कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः । महाजले महावाते समुद्रे हि निराश्रये

कष्टात् कष्टतरं प्राप्ता वयमद्य निराश्रयाः। महाजले महावातेऽस्मिन् समुद्रे हि निराश्रये॥

Verse 43

उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम् । राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता

उपायं कं विधास्यामस्तरणार्थं वनौकसाम्। राज्याद्भ्रष्टो वनं प्राप्तो हृता सीता मृतः पिता॥

Verse 44

इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलंघनम् । धिग्धिग्गर्जितमंभोधे धिगेतां वारिराशिताम्

इतोऽपि दुःसहं दुःखं यत्सागरविलङ्घनम्। धिग्धिग्गर्जितमम्भोधे धिगेतां वारिराशिताम्॥

Verse 45

कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः । हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गंधमादने । पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्

कथं तद्वचनं मिथ्या महर्षेः कुम्भजन्मनः। हत्वा त्वं रावणं पापं पवित्रे गन्धमादने। पापोपशमनायाशु गच्छस्वेति यदीरितम्॥

Verse 46

श्रीसूत उवाच । इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा

श्रीसूत उवाच। इति रामवचः श्रुत्वा सुग्रीवप्रमुखास्तदा॥

Verse 47

ऊचुः प्रांजलयः संर्मे राघवं तं महाबलम् । नौभिरेनं तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति

ऊचुः प्राञ्जलयः सर्वे राघवं तं महाबलम्— “नौभिरस्य तरिष्यामः प्लवैश्च विविधैरिति।”

Verse 48

मध्ये वानरकोटीनां तदोवाच विभीषणः । समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति

मध्ये वानरकोटीनां तदा वाच विभीषणः— “समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति।”

Verse 49

खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः । कर्तुमर्हति रामस्य तज्ज्ञातेः कार्यमंबुधिः

“खनितः सागरैरेष समुद्रो वरुणालयः; तस्माद् रामस्य कार्यं कर्तुमर्हत्ययंऽबुधिः।”

Verse 50

विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता । सांत्वयन्राघवः सर्वान्वानरानिदमब्रवीत्

विभीषणेनैवमुक्तो राक्षसेन विपश्चिता; सान्त्वयन् राघवः सर्वान् वानरानिदमब्रवीत्।

Verse 51

शतयोजन विस्तारमशक्ताः सर्ववानराः । तर्तुं प्लवोडुपैरेनं समुद्रमतिभीषणम्

शतयोजनविस्तारं समुद्रमतिभीषणम्; प्लवोडुपैः सर्ववानरा नाशक्नुवन् तर्तुमेनम्।

Verse 52

नावो न संति सेनाया बह्व्या वानरपुंगवाः । वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधश्चरेत्

नावो न सन्ति सेनायाः बह्व्याः वानरपुङ्गवाः। वणिजामुपघातं च कथमस्मद्विधः चरेत्॥

Verse 53

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः । प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते

विस्तीर्णं चैव नः सैन्यं हन्याच्छिद्रेषु वा परः। प्लवोडुपप्रतारोऽतो नैवात्र मम रोचते॥

Verse 54

विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः । अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये

विभीषेणोक्तमे वेदं मोदते मम वानराः। अहं त्विमं जलनिधिमुपास्ये मार्गसिद्धये॥

Verse 55

नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा । महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः

नो चेद्दर्शयिता मार्गं धक्ष्याम्येनमहं तदा। महास्त्रैरप्रतिहतैरत्यग्निपवनोज्ज्वलैः॥

Verse 56

इत्युक्त्वा सहसौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः । प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे

इत्युक्त्वा सह सौमित्रिरुपस्पृश्याथ राघवः। प्रतिशिश्ये जलनिधिं विधिवत्कुशसंस्तरे॥

Verse 57

तदा रामः कुशा स्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश महाबाहुर्वेद्यामिव हुताशनः

तदा महाबाहुः श्रीरामः नदनदीपतेः तीरे कुशास्तीर्णे शयने संविवेश, वेद्यामिव हुताशनः।

Verse 58

शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः । दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयम्

शेषभोगनिभं बाहुमुपधाय रघूद्वहः, दक्षिणो दक्षिणं बाहुमुपास्ते मकरालयं सागरम्।

Verse 59

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले । नियमादप्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्णे महीतले, नियमादप्रमत्तस्य, निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः।

Verse 60

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः । उपास्तेस्म तदा रामः सागरं मार्गसिद्धये

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मतत्परः, मार्गसिद्धये तदा रामः सागरमुपास्ते स्म।

Verse 61

न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः । प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः

न च दर्शयते मन्दस्तदा रामस्य सागरः, प्रयतेनापि रामेण यथार्हमपि पूजितः।

Verse 62

तथापि सागरो रामं न दर्शयति चात्मनः । समुद्राय ततः क्रुद्धो रामो रक्तांतलोचनः

तथापि सागरो रामाय स्वात्मरूपं न दर्शयामास। ततो रामः समुद्रं प्रति क्रुद्धोऽभवत्, रक्तान्तलोचनः॥

Verse 63

समीपवर्तिनं चेदं लक्ष्मणं प्रत्यभाषत । अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैर्वरुणालयम्

समीपस्थितं लक्ष्मणं प्रत्युवाच— “अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैर्मकरैः सह वरुणालयं (समुद्रं) …”॥

Verse 64

निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम् । सशंखशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः

“निरुद्धतोयं सौमित्रे करिष्यामि क्षणादहम्। सशङ्खशुक्ताजालं हि समीनमकरं शनैः॥”

Verse 66

असमर्थं विजानाति धिक्क्षमामीदृशे जने । न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः

“असमर्थं विजानाति—धिक् क्षमामि ईदृशे जने! न दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः॥”

Verse 67

चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान् । सागरं शोषयिष्यामि पद्भ्यां यांतु प्लवंगमाः

“चापमानय सौमित्रे शरांश्चाशीविषोपमान्। सागरं शोषयिष्यामि; पद्भ्यां यान्तु प्लवङ्गमाः॥”

Verse 68

एनं लंघितमर्यादं सहस्रोर्मिसमाकुलम् । निर्मर्यादं करिष्यामि सायकैर्वरुणालयम्

एषोऽयं सागरः मर्यादां लङ्घयित्वा सहस्रोर्मिभिराकुलः; अहं सायकैः वरुणालयं निर्मर्यादं करिष्यामि।

Verse 69

अद्य बाणैरमोघास्त्रैर्वारिधिं परिशोषये । क्षमया हि समायुक्तं मामयं मकरालयः

अद्य अहं बाणैरमोघैः अस्त्रैः वारिधिं परिशोषयिष्यामि; क्षमायुक्तं मां मकरालयोऽयं तुच्छीकुरुते।

Verse 70

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः । रामो बभूव दुर्धर्षस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः

एवमुक्त्वा धनुष्पाणिः क्रोधपर्याकुलेक्षणः; रामो दुर्धर्षो बभूव त्रिपुरघ्नो यथा शिवः।

Verse 71

आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत् । मुमोच विशिखानुग्रांस्त्रिपुरेषु यथा भवः

आकृष्य चापं कोपेन कम्पयित्वा शरैर्जगत्; मुमोच विशिखानुग्रान् त्रिपुरेषु यथा भवः।

Verse 72

दीप्ता बाणाश्च ये घोरा भासयन्तो दिशो दश । प्राविशन्वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्

दीप्ताः घोराः बाणाः दिशो दश भासयन्तः; प्राविशन् वारिधेस्तोयं दृप्तदानवसंकुलम्।

Verse 73

समुद्रस्तु ततो भीतो वेपमानः कृतांजलिः । अनन्यशरणो विप्राः पाता लात्स्वयमुत्थितः

ततः समुद्रो भीतः सन् वेपमानः कृताञ्जलिः । अनन्यशरणो विप्राः पातालात् स्वयमेवोत्थितः ॥

Verse 74

शरणं राघवं भेजे कैवल्यपदकारणम् । तुष्टाव राघवं विप्रा भूत्वा शब्दैर्मनोरमैः

स राघवं शरणं भेजे कैवल्यपदकारणम् । तुष्टाव राघवं विप्राः शब्दैर्मनोरमैः ॥

Verse 76

समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपंकजं सीतापते सौख्यद पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम्

समुद्र उवाच । नमामि ते राघव पादपङ्कजं सीतापते सौख्यदं पादसेवनात् । नमामि ते गौतमदारमोक्षजं श्रीपादरेणुं सुरवृन्दसेव्यम् ॥

Verse 77

रामराम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् । अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया

राम राम नमस्यामि भक्तानामिष्टदायिनम् । अवतीर्णो रघुकुले देवकार्यचिकीर्षया ॥

Verse 78

नारायणमनाद्यंतं मोक्षदं शिवमच्युतम् । रामराम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम्

नारायणमनाद्यन्तं मोक्षदं शिवमच्युतम् । राम राम महाबाहो रक्ष मां शरणागतम् ॥

Verse 79

कोपं संहर राजेंद्र क्षमस्व करुणालय । भूमिर्वातो वियच्चापो ज्योतींषि च रघूद्वह

कोपं संहर राजेन्द्र, क्षमस्व करुणालय। भूमिर्वातो वियच्चापोऽपि ज्योतींषि च रघूद्वह, स्वस्वभावे स्थितानि॥

Verse 80

यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना । वर्तंते तत्स्वभा वानि स्वभावो मे ह्यगाधता

यत्स्वभावानि सृष्टानि ब्रह्मणा परमेष्ठिना। वर्तन्ते तत्स्वभावानि; स्वभावो मे ह्यगाधता॥

Verse 81

विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम् । लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह

विकारस्तु भवेद्गाध एतत्सत्यं वदाम्यहम्। लोभात्कामाद्भयाद्वापि रागाद्वापि रघूद्वह॥

Verse 82

न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथंचन । तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव

न वंशजं गुणं हातुमुत्सहेयं कथञ्चन। तत्करिष्ये च साहाय्यं सेनायास्तरणे तव॥

Verse 83

इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम् । ससैन्योऽहं गमि ष्यामि लंकां रावणपालिताम्

इत्युक्तवन्तं जलधिं रामोऽवादीन्नदीपतिम्। ससैन्योऽहं गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम्॥

Verse 84

तच्छोषमुपयाहि त्वं तरणार्थं ममाधुना । इत्युक्तस्तं पुनः प्राह राघवं वरुणालयः

अधुना मम तरणार्थं त्वं तस्मिन् शुष्कमार्गे उपयाहि। इति उक्त्वा वरुणालयः पुनरेव राघवं प्रत्युवाच।

Verse 85

शृणुष्वाव हितो राम श्रुत्वा कर्तव्यमाचर । यद्याज्ञया ते शुष्यामि ससैन्यस्य यियासतः

राम, हिताय शृणुष्व; श्रुत्वा कर्तव्यमाचर। यदि ते आज्ञया ससैन्यस्य यियासतः तरणार्थं अहं शुष्यामि…

Verse 87

अस्ति ह्यत्र नलोनाम वानरः शिल्पिसंमतः । त्वष्टुः काकुत्स्थ तनयो बलवान्विश्वकर्मणः

अत्र हि नलो नाम वानरः शिल्पिसंमतः अस्ति। काकुत्स्थ, स त्वष्टुः (विश्वकर्मणः) बलवान् तनयः।

Verse 88

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा क्षेप्स्यते मयि । सर्वं तद्धारयिष्यामि स ते सेतुर्भविष्यति

स यत्काष्ठं तृणं वापि शिलां वा मयि क्षेप्स्यति, तत्सर्वं अहं धारयिष्यामि; स एव ते सेतुर्भविष्यति।

Verse 89

सेतुना तेन गच्छ त्वं लंकां रावणपालि ताम् । उक्त्वेत्यंतर्हिते तस्मिन्रामो नलमुवाच ह

तेन सेतुना त्वं गच्छ, रावणपालितां लङ्कां प्रति। इत्युक्त्वा तस्मिन् अन्तर्हिते, रामो नलमुवाच ह।

Verse 90

कुरु सेतुं समुद्रे त्वं शक्तो ह्यसि महामते । तदाऽब्रवीन्नलो वाक्यं रामं धर्मभृतां वरम्

“समुद्रे सेतुं कुरु त्वं, महामते; शक्तो ह्यसि।” ततः नलो धर्मभृतां वरं रामं प्रति वाक्यमिदं अब्रवीत्।

Verse 91

अहं सेतुं विधास्यामि ह्यगाधे वरुणालये । पित्रा दत्तवरश्चाहं सामर्थ्ये चापि तत्समः

“अहं वरुणालयेऽगाधे सेतुं विधास्यामि। पित्रा दत्तवरश्चाहं, सामर्थ्ये चापि तत्समः।”

Verse 92

मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वक र्मणा । शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतस्त्विति

“मातुर्मम वरो दत्तो मन्दरे विश्वकर्मणा— ‘शिल्पकर्मणि मत्तुल्यो भविता ते सुतः’ इति।”

Verse 93

पुत्रोऽहमौरसस्तस्य तुल्यो वै विश्वकर्मणा । अद्यैव कामं बध्नंतु सेतुं वानरपुं गवाः

“पुत्रोऽहमौरसस्तस्य, तुल्यो वै विश्वकर्मणा। अद्यैव कामं बध्नन्तु सेतुं वानरपुङ्गवाः।”

Verse 94

ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः । पर्वतान्गिरिशृंगाणि लतातृणमहीरुहान्

ततो रामनिसृष्टास्ते वानरा बलवत्तराः। पर्वतान् गिरिशृङ्गाणि लतातृणमहीरुहान् च समाहृतवन्तः।

Verse 95

समाजह्रुर्महाकाया गरुडानिलरंहसः । नलश्चक्रे महासेर्तुमध्ये नदनदीपतेः

ते महाकायाः गरुडानिलवेगसमाः शिलादीन् समाहृत्य संयोजयामासुः। नलश्च नदनदीपतेः सागरस्य मध्ये महान्तं सेतुं चकार॥

Verse 96

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् । जानकीरमणो रामः सेतुमेवमकारयत्

दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतं सेतुमेवं जानकीरमणो रामः कारयामास॥

Verse 97

नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै । तमेवं सेतुमासाद्य रामचन्द्रेण कारितम्

नलेन वानरेन्द्रेण विश्वकर्मसुतेन वै, रामचन्द्रेण कारितं तमेवं सेतुमासाद्य प्रतिष्ठापितम्॥

Verse 98

सर्वे पातकिनो मर्त्या मुच्यन्ते सर्वपातकैः । व्रतदान तपोहोमैर्न तथा तुष्यते शिवः

तत्र सर्वे पातकिनो मर्त्याः सर्वपातकैर्मुच्यन्ते। व्रतदानतपोहोमैर्न तथा शिवः तुष्यति यथा तेन पुण्येन॥

Verse 99

सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः । न तुल्यं विद्यते तेजोयथा सौरेण तेजसा

सेतुमज्जनमात्रेण यथा तुष्यति शंकरः। न तुल्यं विद्यते तेजो यथा सौरेण तेजसा॥

Verse 100

सेतुस्नानेन च तथा न तुल्यं विद्यते क्वचित् । तत्सेतुमूलं लंकायां यत्ररामो यियासया

सेतुस्नानेन समं न किञ्चिदपि क्वचित् विद्यते। तस्य सेतोर्मूलं लङ्काभिमुखे यत्र रामोऽतितरणेच्छया दृढसंकल्पः प्रस्थितवान्॥

Verse 101

वानरैः सेतुमारेभे पुण्यं पाप प्रणाशनम् । तद्दर्भशयनं नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्

वानरैः सेतुनिर्माणे आरब्धे पुण्यं पापनाशनं समभवत्। तत् ‘दर्भशयनम्’ इति नाम्ना पश्चाल्लोकेषु विश्रुतम्॥

Verse 102

एवमुक्तं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनम् । अत्र तीर्थान्यनेकानि संति पुण्यान्यनेकशः

एवं मया विप्राः समुद्रे सेतुबंधनं कथितम्। अत्र तीर्थान्यनेकानि सन्ति, पुण्यानि बहुशः॥

Verse 103

न संख्यां नामधेयं वा शेषो गणयितुं क्षमः । किं त्वहं प्रब्रवीम्यद्य तत्र तीर्थानि कानिचित्

तेषां संख्या नामधेयं वा शेषोऽपि गणयितुं न क्षमः। तथापि अहम् अद्य तत्र स्थितानि कानिचित् तीर्थानि प्रब्रवीमि॥

Verse 104

चतुर्विंशति तीर्थानि संति सेतौ प्रधानतः । प्रथमं चकतीर्थं स्याद्वेतालवरदं ततः

सेतौ प्रधानतः चतुर्विंशतितीर्थानि सन्ति। प्रथमं चकतीर्थं प्रोक्तं, ततः परं वेतालवरदं तीर्थम्॥

Verse 105

ततः पापविनाशार्थं तीर्थं लोकेषु विश्रुतम् । ततः सीतासरः पुण्यं ततो मंगलतीर्थकम्

ततः पापविनाशाय लोकेषु विश्रुतं तीर्थं; ततोऽनन्तरं पुण्यं सीतासरः, ततः मंगलतीर्थकं शुभम्।

Verse 106

ततः सकलपापघ्नी नाम्ना चामृतवापिका । ब्रह्मकुण्डं ततस्तीर्थं ततः कुंडं हनूमतः

ततः ‘सकलपापघ्नी’ इति नाम्ना ख्याता ‘अमृतवापिका’; ततः पवित्रं ब्रह्मकुण्डतीर्थं, ततो हनूमतः कुण्डम्।

Verse 107

आगस्त्यं हि ततस्तीर्थं रामतीर्थ मतः परम् । ततो लक्ष्मणतीर्थं स्याज्जटातीर्थमतः परम्

ततः आगस्त्यतीर्थं; ततः परं रामतीर्थं परमतं; ततो लक्ष्मणतीर्थं, ततः परं जटातीर्थं भवति।

Verse 108

ततो लक्ष्म्याः परं तीर्थमग्नितीर्थमतः परम् । चक्रतीर्थं ततः पुण्यं शिवतीर्थमतः परम्

ततः लक्ष्म्याः परं तीर्थं; ततः परम् अग्नितीर्थम्। ततः पुण्यं चक्रतीर्थं, ततः परं शिवतीर्थम्।

Verse 109

ततः शंखाभिधं तीर्थं ततो यामुनतीर्थकम् । गंगातीर्थं ततः पश्चाद्गयातीर्थमनन्तरम्

ततः शंखाभिधं तीर्थं; ततो यामुनतीर्थकम्। ततः पश्चाद्गंगातीर्थं, तदनन्तरं गयातीर्थम्।

Verse 110

ततः स्यात्कोटितीर्थाख्यं साध्यानाममृतं ततः । मानसाख्यं ततस्तीर्थं धनुष्कोटिस्ततः परम्

ततः कोटितीर्थाख्यं पवित्रं तीर्थमिष्यते । ततः साध्यानाममृतं, ततः मानससंज्ञितम् । ततो धनुष्कोटिर्नाम परं तीर्थं विराजते ॥

Verse 111

प्रधानतीर्थान्येतानि महापापहराणि च । कथितानि द्विजश्रेष्ठास्सेतुमध्यगतानि वै

एतानि प्रधानतीर्थानि महापापहराणि च । सेतुमध्यगतान्येव कथितानि द्विजोत्तमाः ॥

Verse 112

यथा सेतुश्च बद्धोऽभूद्रामेण जलधौ महान् । कथितं तच्च विप्रेन्द्राः पुण्यं पापहारं तथा

यथा रामेण जलधौ महान् सेतुः समर्पितः । तत् कथितं विप्रेन्द्राः पुण्यं पापापहारकम् ॥

Verse 113

यच्छ्रुत्वा च पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि

एतच्छ्रुत्वा पठित्वा च मुच्यते मानवो भुवि ॥

Verse 114

अध्यायमेनं पठते मनुष्यः शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेंद्राः । सो नंतमाप्नोति जयं परत्र पुनर्भवक्लेशमसौ न गच्छेत्

अध्यायमेनं पठते शृणोति वा भक्तियुतो द्विजेन्द्राः । स अनन्तजयं प्राप्य परत्र पुनर्भवक्लेशं न याति ॥

Verse 816

अन्येऽप्याज्ञापयिष्यंति मामेवं धनुषो बलात् । उपायमन्यं वक्ष्यामि तरणार्थं बलस्य ते

अन्येऽपि धनुषो बलेन मामेवं आज्ञापयिष्यन्ति। तव सैन्यस्य तरणार्थं अन्यम् उपायं तेऽहं वक्ष्यामि॥