Adhyaya 45

Verse 1

श्रीसूत उवाच । एवं प्रतिष्ठिते लिंगे रामेणाक्लिष्टकारिणा । लिंगं वरं समादाय मारुतिः सहसाऽययौ

श्रीसूत उवाच—एवं रामेणाक्लिष्टकारिणा यथाविधि प्रतिष्ठिते लिङ्गे, मारुतिः तत् वरं लिङ्गं समादाय सहसैव प्रस्थितवान्।

Verse 2

रामं दाशरथिं वीरमभिवाद्य स मारुतिः । वैदेहीलक्ष्मणौ पश्चात्सुग्रीवं प्रणनाम च

वीरं दाशरथिं राममभिवाद्य स मारुतिः; पश्चाद्वैदेहीं लक्ष्मणं च, सुग्रीवं च प्रणनाम।

Verse 3

सीता सैकतलिंगं तत्पूजयंतं रघूद्वहम् । दृष्ट्वाथ मुनिभिः सार्द्धं चुकोप पवनात्मजः

सीतां मुनिभिः सार्धं सैकतलिङ्गं पूजयन्तं रघूद्वहं दृष्ट्वा, पवनात्मजः चुकोप।

Verse 4

अत्यंतं खेदखिन्नः सन्वृथाकृतपरिश्रमः । उवाच रामं धर्मज्ञं हनूमानंजनात्मजः

अत्यन्तं खेदखिन्नः, वृथाकृतपरिश्रम इव; अञ्जनात्मजः हनूमान् धर्मज्ञं राममुवाच।

Verse 5

हनूमानुवाच । दुर्जातोऽहं वृथा राम लोके क्लेशाय केवलम् । खिन्नोऽस्मि बहुशो देव राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

हनूमानुवाच—दुर्जातोऽहं वृथा राम, लोके क्लेशाय केवलम्। खिन्नोऽस्मि बहुशो देव, राक्षसैः क्रूरकर्मभिः॥

Verse 6

मा स्म सीमंतिनी काचिज्जनयेन्मादृशं सुतम् । यतोऽनुभूयते दुःखमनंतं भवसागरे

मा स्म काचित् सीमन्तिनी मादृशं सुतं जनयेत्; यतः भवसागरेऽनन्तं दुःखमनुभूयते।

Verse 7

खिन्नोऽस्मि सेवया पूर्वं युद्धेनापि ततोधिकम् । अनन्तं दुःखमधुना यतो मामवमन्यसे

पूर्वं सेवया खिन्नोऽस्मि, युद्धेनापि ततोधिकम्; अधुना त्वया ममावमानात् अनन्तं दुःखं भजामि।

Verse 8

सुग्रीवेण च भार्यार्थं राज्यार्थं राक्षसेन च । रावणावरजेन त्वं सेवितो ऽसि रघूद्वह

सुग्रीवेण भार्यार्थं, राक्षसेन च राज्यार्थं; रावणावरजेन त्वं सेवितोऽसि रघूद्वह।

Verse 9

मया निर्हेतुकं राम सेवितोऽसि महामते । वानराणामनेकेषु त्वयाज्ञप्तोऽहमद्य वै

अहं तु राम महामते, निर्हेतुकं त्वां सेवितवान्; वानराणामनेकेषु त्वयाज्ञप्तोऽहमद्य वै।

Verse 10

शिवलिंगं समानेतुं कैलासात्पर्वतो त्तमात् । कैलासं त्वरितो गत्वा न चापश्यं पिनाकिनम्

कैलासात् पर्वतोत्तमात् शिवलिङ्गं समानेतुं त्वरितः कैलासं गतः; न चापश्यं पिनाकिनम्।

Verse 11

तपसा प्रीणयित्वा तं सांबं वृषभवाहनम् । प्राप्तलिंगो रघुपते त्वरितः समु पागतः

तपसा प्रीणयित्वा तं साम्बं वृषभवाहनम् । प्राप्तलिङ्गो रघुपते त्वरितः समुपागतः ॥

Verse 12

अन्यलिंगं त्वमधुना प्रतिष्ठाप्य तु सैकतम् । मुनिभिर्देवगन्धर्वैः साकं पूजयसे विभो

अन्यलिङ्गं त्वमधुना प्रतिष्ठाप्य तु सैकतम् । मुनिभिर्देवगन्धर्वैः साकं पूजयसे विभो ॥

Verse 13

मयानीतमिदं लिंगं कैलासा त्पर्वताद्वृथा । अहो भाराय मे देहो मन्दभाग्यस्यजायते

मयानीतमिदं लिङ्गं कैलासात्पर्वताद्वृथा । अहो भाराय मे देहो मन्दभाग्यस्य जायते ॥

Verse 14

भूतलस्य महाराज जानकीरमण प्रभो । इदं दुःखमहं सोढुं न शक्नोमि रघूद्वह

भूतलस्य महाराज जानकीरमण प्रभो । इदं दुःखमहं सोढुं न शक्नोमि रघूद्वह ॥

Verse 15

किं करिष्यामि कुत्राहं गमिष्यामि न मे गतिः । अतः शरीरं त्यक्ष्यामि त्वयाहमवमानितः

किं करिष्यामि कुत्राहं गमिष्यामि न मे गतिः । अतः शरीरं त्यक्ष्यामि त्वयाहमवमानितः ॥

Verse 16

श्रीसूत उवाच । एवं स बहुशो विप्राः क्रुशित्वा पवनात्मजः । दण्डवत्प्रणतो भूमौ क्रोधशोकाकुलोऽभवत्

श्रीसूत उवाच—एवं स बहुशो विप्राः क्रुशित्वा पवनात्मजः । दण्डवत्प्रणतो भूमौ क्रोधशोकाकुलोऽभवत् ॥

Verse 17

तं दृष्ट्वा रघुनाथोऽपि प्रहसन्निदमब्रवीत् । पश्यतां सवदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । सांत्वयन्मारुतिं तत्र दुःखं चास्य प्रमार्जयन्

तं दृष्ट्वा रघुनाथोऽपि प्रहसन्निदमब्रवीत् । पश्यतां सवदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । सांत्वयन्मारुतिं तत्र दुःखं चास्य प्रमार्जयन् ॥

Verse 18

श्रीराम उवाच । सर्वं जानाम्यहं कार्यमात्मनोऽपि परस्य च

श्रीराम उवाच—सर्वं जानाम्यहं कार्यमात्मनोऽपि परस्य च ॥

Verse 19

जातस्य जायमानस्य मृतस्यापि सदा कपे । जायते म्रियते जन्तुरेक एव स्वकर्मणा

जातस्य जायमानस्य मृतस्यापि सदा कपे । जायते म्रियते जन्तुरेक एव स्वकर्मणा ॥

Verse 20

प्रयाति नरकं चापि परमात्मा तु निर्गुणः । एवं तत्त्वं विनिश्चित्य शोकं मा कुरु वानर

प्रयाति नरकं चापि परमात्मा तु निर्गुणः । एवं तत्त्वं विनिश्चित्य शोकं मा कुरु वानर ॥

Verse 21

लिंगत्रयविनिर्मुक्तं ज्योतिरेकं निरंजनम् । निराश्रयं निर्विकारमात्मानं पश्य नित्यशः

लिङ्गत्रयविनिर्मुक्तं ज्योतिरेकं निरञ्जनम् । निराश्रयं निर्विकारमात्मानं पश्य नित्यशः ॥

Verse 22

किमर्थं कुरुषे शोकं तत्त्वज्ञानस्य बाधकम् । तत्त्वज्ञाने सदा निष्ठां कुरु वानरसत्तम

किमर्थं कुरुषे शोकं तत्त्वज्ञानस्य बाधकम् । तत्त्वज्ञाने सदा निष्ठां कुरु वानरसत्तम ॥

Verse 23

स्वयंप्रकाशमात्मानं ध्यायस्व सततं कपे । देहादौ ममतां मुंच तत्त्वज्ञानविरोधिनीम्

स्वयंप्रकाशमात्मानं ध्यायस्व सततं कपे । देहादौ ममतां मुंच तत्त्वज्ञानविरोधिनीम् ॥

Verse 24

धर्मं भजस्व सततं प्राणिहिंसां परित्यज । सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि सर्वेंद्रियाणि च

धर्मं भजस्व सततं प्राणिहिंसां परित्यज । सेवस्व साधुपुरुषाञ्जहि सर्वेन्द्रियाणि च ॥

Verse 25

परित्यजस्व सततमन्येषां दोषकीर्तनम् । शिवविष्ण्वादिदेवानामर्चां कुरु सदा कपे

परित्यजस्व सततमन्येषां दोषकीर्तनम् । शिवविष्ण्वादिदेवानामर्चां कुरु सदा कपे ॥

Verse 26

सत्यं वदस्व सततं परित्यज शुचं कपे । प्रत्यग्ब्रह्मैकताज्ञानं मोहवस्तुसमुद्गतम्

सत्यं वदस्व निरन्तरं शुचं परित्यज कपे। प्रत्यग्ब्रह्मणि एकताज्ञानं मोहवस्तुनिवृत्तौ प्रादुर्भवति॥

Verse 27

शोभनाशोभना भ्रांतिः कल्पि तास्मिन्यथार्थवत् । अध्यास्ते शोभनत्वेन पदार्थे मोहवैभवात्

शोभनाशोभनभ्रान्तिः तत्र यथार्थवद् कल्पिता। मोहवैभवात् पदार्थे शोभनत्वेन अध्यास्ते॥

Verse 28

रोगो विजायते नृणां भ्रांतानां कपिसत्तम । रागद्वेषबलाद्बद्धा धर्मा धर्मवशंगताः

भ्रान्तानां नृणां रोगो विजायते कपिसत्तम। रागद्वेषबलाद् बद्धा धर्मा अधर्मवशंगताः॥

Verse 29

देवतिर्यङ्मनुष्याद्या निरयं यांति मानवाः । चंदनागरुकर्पूरप्रमुखा अतिशोभनाः

देवतिर्यङ्मनुष्याद्या मानवाः निरयं यान्ति मोहपाशवशात्। चन्दनागरुकर्पूरप्रमुखा अपि अतिशोभनाः नश्वरवस्तुषु एव॥

Verse 30

मलं भवंति यत्स्पर्शात्तच्छरीरं कथं सुखम् । भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्था अतिशोभनाः

यत्स्पर्शात् मलं भवति तच्छरीरं कथं सुखम्। भक्ष्यभोज्यादयः सर्वे पदार्था अपि अतिशोभनाः नित्यसुखं न ददति॥

Verse 31

विष्ठा भवंति यत्संगात्तच्छरीरं कथं सुखम् । सुगंधि शीतलं तोयं मूत्रं यत्संगमाद्भवेत्

यस्य सङ्गात् विष्ठा जायते तस्य शरीरं कथं सुखाश्रयः? यस्य सङ्गाद् मूत्रं भवति तत्तोयं कथं सुगन्धि शीतलं च स्यात्?

Verse 32

तत्कथं शोभनं पिंडं भवेद्ब्रूहि कपेऽधुना । अतीव धवलाः शुद्धाः पटा यत्संगमेनहि

तर्हि ब्रूहि कपेऽधुना—कथं शोभनः पिण्डोऽयं भवेत्? यस्य सङ्गेनातिधवलाः शुद्धाः पटाऽपि मलिनाः भवन्ति।

Verse 33

भवंति मलिनाः स्वेदात्तत्कथं शोभनं भवेत । श्रूयतां परमार्थो मे हनूमन्वायुनंदन

स्वेदात् मलिनाः भवन्ति; तत्कथं शोभनं भवेत्? श्रूयतां मे परमार्थः, हनूमन् वायुनन्दन।

Verse 34

अस्मिन्संसारगर्ते तु किंचित्सौख्यं न विद्यते । प्रथमं जंतुराप्नोति जन्म बाल्यं ततः परम्

अस्मिन् संसारगर्ते तु किंचित् सौख्यं न विद्यते। प्रथमं जन्तुराप्नोति जन्म, ततः परं बाल्यम्।

Verse 35

पश्चाद्यौवनमाप्नोति ततो वार्धक्यमश्नुते । पश्चान्मृत्युमवाप्नोति पुनर्जन्म तदश्नुते

पश्चाद् यौवनमाप्नोति, ततो वार्धक्यमश्नुते। पश्चान् मृत्युमवाप्नोति, पुनर्जन्म तदश्नुते।

Verse 36

अज्ञानवैभवादेव दुःखमाप्नोति मानवः । तदज्ञान निवृत्तौ तु प्राप्नोति सुखमुत्तमम्

अज्ञानवैभवात् एव मानवो दुःखं प्राप्नोति; तदज्ञाननिवृत्तौ तु स उत्तमं सुखं प्राप्नोति।

Verse 37

अज्ञानस्य निवृत्तिस्तु ज्ञानादेव न कर्मणा । ज्ञानं नाम परं ब्रह्म ज्ञानं वेदांतवाक्यजम्

अज्ञाननिवृत्तिः तु ज्ञानादेव, न कर्मणा; ज्ञानं नाम परं ब्रह्म, वेदान्तवाक्यजातम्।

Verse 39

तज्ज्ञानं च विरक्तस्य जायते नेतरस्य हि । मुख्याधिकारिणः सत्यमाचार्यस्य प्रसादतः

तज्ज्ञानं विरक्तस्यैव जायते, नेतरस्य हि; मुख्याधिकारिणः सत्यं, आचार्यप्रसादतः।

Verse 40

जाग्रतं च स्वपंतं च भुंजंतं च स्थितं तथा । इमं जनं सदा क्रूरः कृतांतः परिकर्षति

जाग्रतं स्वपन्तं च भुञ्जानं च स्थितं तथा—इमं जनं सदा क्रूरः कृतान्तः परिकर्षति।

Verse 41

सर्वे क्षयांता निचयाः पतनांताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगांता मरणांतं च जीवितम्

सर्वे निचयाः क्षयान्ताः, समुच्छ्रयाः पतनान्ताः; संयोगाः विप्रयोगान्ताः, जीवितं मरणान्तं च।

Verse 42

यथा फलानां पक्वानां नान्यत्र पतनाद्भयम् । यथा नराणां जातानां नान्यत्र पतनाद्भयम्

यथा पक्वफलानां पतनमेव भयम्, तथा जातानां नराणां मरणपतनमेव भयम्।

Verse 43

यथा गृहं दृढस्तंभं जीर्णं काले विनश्यति । एवं विनश्यंति नरा जरामृत्युवशंगताः

यथा दृढस्तम्भैरपि गृहं जीर्णं काले विनश्यति, एवं जरा-मृत्युवशंगता नरा विनश्यन्ति।

Verse 44

अहोरात्रस्य गमनान्नृणामायुर्विनश्यति । आत्मानमनुशोच त्वं किमन्यमनुशोचसि

अहोरात्रगमनात् नृणामायुर्विनश्यति; आत्मानमेव अनुशोच, किमन्यमनुशोचसि।

Verse 45

नश्यत्यायुः स्थितस्यापि धावतोऽपि कपीश्वर । सहैव मृत्युर्व्रजति सह मृत्युर्निषीदति

स्थितस्यापि धावतः अपि नश्यत्यायुः, कपीश्वर; सहैव मृत्युर्व्रजति, सह मृत्युर्निषीदति।

Verse 46

चरित्वा दूरदेशं च सह मृत्युर्निवर्तते । शरीरे वलयः प्राप्ताः श्वेता जाताः शिरोरुहाः

दूरदेशं चरित्वापि सह मृत्युर्निवर्तते; शरीरे वलयाः प्राप्नुवन्ति, श्वेता भवन्ति शिरोरुहाः।

Verse 47

जीर्यते जरया देहः श्वासकासादिना तथा । यथा काष्ठं च काष्ठं च समेयातां महोदधौ

जीर्यते जरया देहः श्वासकासादिभिर्व्यथः । यथा काष्ठं च काष्ठं च महोदधौ समीयते ॥

Verse 48

समेत्य च व्यपेयातां कालयोगेन वानर । एवं भार्या च पुत्रश्च वधुक्षेत्रधनानि च

समेत्य च व्यपेयातां कालयोगेन वानर । एवं भार्या च पुत्रश्च वधुक्षेत्रधनानि च ॥

Verse 49

क्वचित्संभूय गच्छंति पुनरन्यत्र वानर । यथा हि पांथं गच्छंतं पथि कश्चित्पथि स्थितः

क्वचित्संभूय गच्छन्ति पुनरन्यत्र वानर । यथा हि पन्थं गच्छन्तं पथि कश्चित्पथि स्थितः ॥

Verse 50

अहमप्या गमिष्यामि भवद्भिः साकमित्यथ । कंचित्कालं समेतौ तौ पुनरन्यत्र गच्छतः

अहमप्यागमिष्यामि भवद्भिः साकमित्यथ । कञ्चित्कालं समेतौ तौ पुनरन्यत्र गच्छतः ॥

Verse 51

एवं भार्यासुतादीनां संगमो नश्वरः कपे । शरीरजन्मना साकं मृत्युः संजायते ध्रुवम्

एवं भार्यासुतादीनां सङ्गमो नश्वरः कपे । शरीरजन्मना साकं मृत्युः संजायते ध्रुवम् ॥

Verse 52

अवश्यंभाविमरणे न हि जातु प्रतिक्रिया । एतच्छरीरपाते तु देही कर्मगतिं गतः

अवश्यंभाविनि मरणे न कदाचन प्रतिक्रिया विद्यते। एतस्मिन् शरीरपाते देही स्वकर्मानुसारिणीं गतिं गच्छति॥

Verse 53

प्राप्य पिंडांतरं वत्स पूर्वपिंडं त्यजत्यसौ । प्राणिनां न सदैकत्र वासो भवति वानर

प्राप्य पिण्डान्तरं वत्स पूर्वपिण्डं त्यजत्यसौ। प्राणिनां न सदा एकत्र वासो भवति वानर॥

Verse 54

स्वस्वकर्मवशात्सर्वे वियुज्यंते पृथक्पृथक् । यथा प्राणिशरीराणि नश्यंति च भवंति च

स्वस्वकर्मवशात् सर्वे वियुज्यन्ते पृथक्पृथक्। यथा प्राणिशरीराणि नश्यन्ति च भवन्ति च॥

Verse 55

आत्मनो जन्ममरणे नैव स्तः कपिसत्तम । अतस्त्वमंजनासूनो विशोकं ज्ञानमद्वयं

आत्मनो जन्ममरणे नैव स्तः कपिसत्तम। अतस्त्वम् अञ्जनासूनो विशोकं ज्ञानमद्वयम्॥

Verse 56

सद्रूपममलं ब्रह्म चिंतयस्व दिवानिशम् । त्वत्कृतं मत्कृतं कर्म मत्कृतं त्वाकृतं तथा

सद्रूपममलं ब्रह्म चिन्तयस्व दिवानिशम्। त्वत्कृतं मत्कृतं कर्म मत्कृतं त्वाकृतं तथा॥

Verse 57

मल्लिंगस्थापनं तस्मात्त्वल्लिंग स्थापनं कपे । मुहूर्तातिक्रमाल्लिंगं सैकतं सीतया कृतम्

तस्मात् मल्लिङ्गस्थापनं तव लिङ्गस्थापनमेव, हे कपे। मुहूर्तातिक्रमभयात् सीतया सैकतं लिङ्गं कृतम्॥

Verse 58

मयात्र स्थापितं तस्मात्कोपं दुःखं च मा कुरु । कैलासादागतं लिंगं स्थापयास्मिच्छुभे दिने

मयात्र स्थापितं तस्मात् कोपं दुःखं च मा कुरु। कैलासादागतं लिङ्गं शुभेऽस्मिन् दिने स्थापयामि॥

Verse 59

तव नाम्ना त्विदं लिंगं यातु लोकत्रये प्रथाम् । हनूमदीश्वरं दृष्ट्वा द्रष्टव्यो राघवेश्वरः

तव नाम्ना इदं लिङ्गं लोकत्रये प्रथां यातु। हनूमदीश्वरं दृष्ट्वा राघवेश्वरः अपि द्रष्टव्यः॥

Verse 60

ब्रह्मराक्षसयूथानि हतानि भवता कपे । अतः स्वनाम्ना लिंगस्य स्थापनात्त्वं प्रमोक्ष्यसे

ब्रह्मराक्षसयूथानि भवता हतानि, हे कपे। अतः स्वनाम्ना लिङ्गस्थापनात् त्वं सम्यक् प्रमोक्ष्यसे॥

Verse 61

स्वयं हरेण दत्तं तु हनूमन्नामकं शिवम् । संपश्यन्रामनाथं च कृतकृत्यो भवेन्नरः

स्वयं हरेण दत्तं तु हनूमन्नामकं शिवम्। तं संपश्यन् रामनाथं च नरः कृतकृत्यो भवेत्॥

Verse 62

योजनानां सहस्रेऽपि स्मृत्वा लिंगं हनूमतः । रामनाथेश्वरं चापि स्मृत्वा सायुज्यमाप्नुयात्

योजनानां सहस्रेऽपि दूरस्थितोऽपि यो नरः । हनूमतः कृतं लिङ्गं स्मृत्वा रामनाथेश्वरं तथा स्मृत्वा शिवसायुज्यं प्राप्नुयात् ॥

Verse 63

तेनेष्टं सर्वयज्ञैश्च तपश्चाकारि कृत्स्नशः । येन दृष्टौ महादेवौ हनूमद्राघवेश्वरौ

तेन दर्शनभक्त्या च सर्वयज्ञाः कृताः स्मृताः । तपांसि च समग्राणि सिद्धानि, येन दृश्यते महादेवद्वयं—हनूमद्राघवेश्वरौ ॥

Verse 64

हनूमता कृतं लिंगं यच्च लिंगं मया कृतम् । जानकीयं च यल्लिंगं यल्लिंगं लक्ष्मणेश्वरम्

हनूमता कृतं लिङ्गं मया कृतं च यल्लिङ्गम् । जानक्याः कृतलिङ्गं च लक्ष्मणेश्वरसंज्ञितम् ॥

Verse 65

सुग्रीवेण कृतं यच्च सेतुकर्त्रा नलेन च । अंगदेन च नीलेन तथा जांबवता कृतम्

सुग्रीवेण कृतं लिङ्गं सेतुकर्त्रा नलेन च । अङ्गदेन च नीलेन तथा जाम्बवता कृतम् ॥

Verse 66

विभीषणेन यच्चापि रत्नलिंगं प्रतिष्ठितम् । इन्द्राद्यैश्च कृतं लिंगं यच्छेषाद्यैः प्रतिष्ठितम्

विभीषणेन यच्चापि रत्नलिङ्गं प्रतिष्ठितम् । इन्द्राद्यैः कृतलिङ्गं च यच्छेषाद्यैः प्रतिष्ठितम् ॥

Verse 67

इत्येकादशरूपोऽयं शिवः साक्षाद्विभासते । सदा ह्येतेषु लिंगेषु संनिधत्ते महेश्वरः

इत्येवम् अयम् एकादशरूपः शिवः साक्षाद् विभासते। सदा ह्येतेषु लिङ्गेषु महेश्वरः संनिधत्ते॥

Verse 68

तत्स्वपापौघशुद्ध्यर्थं स्थापयस्व महेश्वरम् । अथ चेत्त्वं महाभाग लिंगमुत्सादयिष्यसि

तत् स्वपापौघशुद्ध्यर्थं स्थापयस्व महेश्वरम्। अथ चेत्त्वं महाभाग लिङ्गम् उत्सादयिष्यसि॥

Verse 69

मयात्र स्थापितं वत्स सीतया सैकतं कृतम् । स्थापयिष्यामि च ततो लिंगमेतत्त्वया कृतम्

मया अत्र स्थापितं वत्स, सीतया सैकतं कृतम्। स्थापयिष्यामि च ततः लिङ्गम् एतत् त्वया कृतम्॥

Verse 70

पातालं सुतलं प्राप्य वितलं च रसातलम् । तलातलं च तदिदं भेदयित्वा तु तिष्ठति

पातालं सुतलं प्राप्य वितलं च रसातलम्। तलातलं च तदिदं भेदयित्वा तु तिष्ठति॥

Verse 71

प्रतिष्ठितं मया लिंगं भेत्तुं कस्य बलं भवेत् । उत्तिष्ठ लिंगमुद्वास्य मयैतत्स्थापितं कपे

प्रतिष्ठितं मया लिङ्गं भेत्तुं कस्य बलं भवेत्। उत्तिष्ठ लिङ्गम् उद्वास्य, मयैतत् स्थापितं कपे॥

Verse 72

त्वया समाहृतं लिंगं स्थापयस्वाशु मा शुचः । इत्युक्तस्तं प्रणम्याथाज्ञातसत्त्वोऽथ वानरः

त्वया समाहृतं लिङ्गं शीघ्रं स्थापयस्व; मा शुचः। इत्युक्तः स वानरवीरः तं प्रणम्य, अज्ञातसत्त्वोऽपि तत्कर्मणि प्रववृते।

Verse 73

उद्वासयामि वेगेन सैकतं लिंगमुत्त मम् । संस्थापयामि कैलासादानीतं लिंगमादरात्

अहं वेगेन सैकतं उत्तमं लिङ्गम् उद्वासयामि; कैलासादानीतं लिङ्गं च आदरात् संस्थापयामि।

Verse 74

उद्वासने सैकतस्य कियान्भारो भवेन्मम । चेतसैवं विचार्यायं हनूमान्मारुता त्मजः

सैकतस्य उद्वासने मम कियान् भारो भवेत्? इति चेतसा विचार्य स मारुतात्मजः हनूमान् कर्तुं समुपचक्रमे।

Verse 75

पश्यतां सर्वदेवानां मुनीनां कपिरक्षसाम् । पश्यतो रामचन्द्रस्य लक्ष्मणस्यापि पश्यतः

सर्वदेवैः मुनीनां च कपिरक्षसां च पश्यतां, रामचन्द्रेण लक्ष्मणेन च पश्यतोऽपि।

Verse 76

पश्यंत्या अपि वैदेह्या लिंगं तत्सैकतं बलात् । पाणिना सर्वयत्नेन जग्राह तरसा बली

वैदेह्याः पश्यन्त्याः अपि स बली सर्वयत्नेन तरसा पाणिना तत् सैकतं लिङ्गं बलात् जग्राह।

Verse 77

यत्नेन महता चायं चालयन्नपि मारुतिः । नालं चालयितुं ह्यासीत्सैकतं लिंगमोजसा

महता यत्नेनापि मारुतिः तं चालयितुं प्रयतमानोऽपि, स्वबलात् सैकतं लिङ्गं नालं चालयितुमभवत्।

Verse 78

ततः किलकिलाशब्दं कुर्वन्वानरपुंगवः । पुच्छमुद्यम्य पाणिभ्यां निरास्थत्तन्निजौजसा

ततः वानरपुङ्गवः किलकिलाशब्दं कुर्वन्, पुच्छमुद्यम्य पाणिभ्यां तद् निजौजसा निरास्थत्।

Verse 79

इत्यनेकप्रकारेण चाल यन्नपि वानरः । नैव चालयितुं शक्तो बभूव पवनात्मजः

इत्यनेकप्रकारेण चालयन्नपि वानरः, पवनात्मजः नैव चालयितुं शक्तो बभूव।

Verse 80

तद्वेष्टयित्वा पुच्छेन पाणिभ्यां धरणीं स्पृशन् । उत्पपाताथ तरसा व्योम्नि वायुसुतः कपिः

तद् लिङ्गं पुच्छेन वेष्टयित्वा, पाणिभ्यां धरणीं स्पृशन्, वायुसुतः कपिः तरसा व्योम्नि उत्पपात।

Verse 81

कंपयन्स धरां सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वतम् । लिंगस्य क्रोशमात्रे तु मूर्च्छितो रुधिरं वमन्

स सर्वां सप्तद्वीपां सपर्वतां धरां कम्पयन्, लिङ्गस्य क्रोशमात्रं तु आकृष्य, मूर्च्छितो रुधिरं वमन् पतितवान्।

Verse 82

पपात हनुमान्विप्राः कंपितांगो धरातले । पततो वायुपुत्रस्य वक्त्राच्च नयनद्वयात्

पपात हनुमान् विप्राः कम्पिताङ्गो धरातले। पततो वायुपुत्रस्य वक्त्राच्च नयनद्वयाद् रुधिरं प्रसुस्राव॥

Verse 83

नासापुटाच्छ्रोत्ररंध्रादपानाच्च द्विजोत्तमाः । रुधिरौघः प्रसुस्राव रक्तकुण्ड मभूच्च तत्

नासापुटाच्छ्रोत्ररन्ध्रादपानाच्च द्विजोत्तमाः। रुधिरौघः प्रसुस्राव रक्तकुण्डमभूच्च तत्॥

Verse 84

ततो हाहाकृतं सर्वं सदेवासुरमानुषम् । धावंतौ कपिभिः सार्द्धमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ

ततो हाहाकृतं सर्वं सदेवासुरमानुषम्। धावन्तौ कपिभिः सार्धमुभौ तौ रामलक्ष्मणौ॥

Verse 85

जानकीसहितौ विप्रा ह्यास्तां शोकाकुलौ तदा । सीतया सहितौ वीरौ वानरैश्च महाबलौ

जानकीसहितौ विप्रा ह्यास्तां शोकाकुलौ तदा। सीतया सहितौ वीरौ वानरैश्च महाबलौ॥

Verse 86

रुरुचाते तदा विप्रा गन्धमादनपर्वते । यथा तारागणयुतौ रजन्यां शशि भास्करौ

रुरुचाते तदा विप्रा गन्धमादनपर्वते। यथा तारागणयुतौ रजन्यां शशिभास्करौ॥

Verse 87

ददर्शतुर्हनूमंतं चूर्णीकृतकलेवरम् । मूर्च्छितं पतितं भूमौ वमन्तं रुधिरं मुखात्

तौ हनूमन्तं ददृशतुः—चूर्णीकृतकलेवरं, मूर्च्छितं भूमौ पतितं, मुखाद् रुधिरं वमन्तम्।

Verse 88

विलोक्य कपयः सर्वे हाहाकृत्वाऽपतन्भुवि । कराभ्यां सदयं सीता हनूमंतं मरुत्सुतम्

तद् विलोक्य सर्वे कपयः हाहाकृत्वा भुवि पेतुः; सीता च कराभ्यां सदयं मरुत्सुतं हनूमन्तं स्पृष्टवती।

Verse 89

ताततातेति पस्पर्श पतितं धरणीतले । रामोऽपि दृष्ट्वा पतितं हनूमंतं कपीश्वरम्

सा ‘तात तात’ इति रुदती धरणीतले पतितं पस्पर्श; रामोऽपि पतितं कपीश्वरं हनूमन्तं दृष्ट्वा शोकाकुलोऽभवत्।

Verse 90

आरोप्यांकं स्वपाणिभ्यामाममर्श कलेवरम् । विमुंचन्नेत्रजं वारि वायुजं चाव्रवीद्द्विजाः

स्वपाणिभ्याम् अङ्कमारोप्य तस्य कलेवरम् आममर्श; नेत्रजं वारि विमुञ्चन् वायुजं हनूमन्तं प्रति उवाच—हे द्विजाः।