Adhyaya 30

Verse 1

श्रीसूत उवाच । विहिताभिषवो मर्त्यः सर्वतीर्थेऽतिपावने । ब्रह्महत्यादिपापघ्नीं धनुष्कोटिं ततो व्रजेत्

श्रीसूत उवाच—सर्वतीर्थेऽतिपावने विधिवदभिषवं कृत्वा मर्त्यः, ततः ब्रह्महत्यादिपापघ्नीं धनुष्कोटिं व्रजेत्।

Verse 2

यस्याः स्मरणमात्रेण मुक्तः स्यान्मानवो भुवि । धनुष्कोटिं प्रपश्यंति स्नांति वा कथयंति ये

यस्याः स्मरणमात्रेण मानवो भुवि मुक्तः स्यात्; ये धनुष्कोटिं प्रपश्यन्ति, स्नान्ति वा, कथयन्ति वा, तेऽपि तद्भागिनः।

Verse 3

अष्टाविंशतिभेदांस्ते नरकान्नोपभुंजते । तामिस्रमंधतामिस्रं महारौरवरौरवौ

तेऽष्टाविंशतिभेदान् नरकान् नोपभुञ्जते—तामिस्रमन्धतामिस्रं महारौरवरौरवौ च।

Verse 4

कुम्भीपाकं कालसूत्रमसिपत्रवनं तथा । कृमिभक्षोंऽधकूपश्च संदंशं शाल्मली तथा

कुम्भीपाकं कालसूत्रमसिपत्रवनं तथा; कृमिभक्षोऽन्धकूपश्च संदंशं शाल्मली तथा—एतान् अपि नोपभुञ्जते।

Verse 5

सूर्मिर्वैतरणी प्राणरोधो विशसनं तथा । लालाभक्षोऽप्यवीचिश्च सारमेयादनं तथा

सूर्मिर्वैतरणी प्राणरोधो विशसनं तथा; लालाभक्षोऽप्यवीचिश्च सारमेयादनं तथा—एतान् अपि नोपभुञ्जते।

Verse 6

तथैव वज्रकणकं क्षारकर्दमपातनम् । रक्षोगणाशनं चापि शूलप्रोतं वितोदनम्

तथैव वज्रकणकं क्षारकर्दमपातनं रक्षोगणाशनं च, शूलप्रोतं वितोदनं च—एतेऽपि नरकाः।

Verse 7

दंदशूकाशनं चापि पर्यावर्तनसंज्ञितम् । तिरोधानाभिधं विप्रास्तथा सूचीमुखाभिधम्

दंदशूकाशनं चापि पर्यावर्तनसंज्ञितं, तिरोधानाभिधं विप्राः, तथा सूचीमुखाभिधं नरकम्।

Verse 8

पूयशोणितभक्षं च विषाग्निपरिपीडनम् । अष्टाविंशतिसंख्याकमेवं नरकसंचयम्

पूयशोणितभक्षं च विषाग्निपरिपीडनं च; एवमष्टाविंशतिसंख्याकः नरकसंचयः कथितः।

Verse 9

न याति मनुजो विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात् । वित्तापत्यकलत्राणां योऽन्येषामपहारकः

न याति मनुजो विप्राः धनुष्कोटौ निमज्जनात्, योऽन्येषां वित्तापत्यकलत्राणामपहारकः।

Verse 10

स कालपाशनिर्बद्धो यमदूतैर्भयानकैः । तामिस्रनरके घोरे पात्यते बहुवत्सरम्

स कालपाशनिर्बद्धो यमदूतैर्भयानकैः, तामिस्रनरके घोरे पात्यते बहुवत्सरम्।

Verse 11

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो निहत्य तु भर्तारं भुंक्ते तस्य धनादिकान्

धनुष्कोट्यां स्नानमपि कृत्वा सा न मुच्यते; या भर्तारं निहत्य तस्य धनादिकं भुङ्क्ते, सा तस्मिन्नेव नरके निपात्यते।

Verse 12

पात्यते सोंऽधतामिस्रे महादुःखसमाकुले । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

स महादुःखसमाकुलेऽन्धतामिस्रे निपात्यते; धनुष्कोट्यां स्नानमपि कृत्वा सा तस्मिन्नेव नरके पात्यते।

Verse 13

भूतद्रोहेण यो मर्त्यः पुष्णाति स्वकुटुंबकम् । स तानिह विहायाशु रौरवे पात्यते ध्रुवम्

भूतद्रोहेण यः मर्त्यः स्वकुटुम्बकं पुष्णाति, स तानिह विहायाशु रौरवे नरके ध्रुवं पात्यते।

Verse 14

विषोल्बणमहासर्पसंकुले यमपूरुषैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

विषोल्बणमहासर्पसंकुले यमपूरुषैश्च परिपूर्णे तस्मिन् स्थाने, धनुष्कोट्यां स्नानमपि कृत्वा सा तत्रैव निपात्यते।

Verse 15

यः स्वदेहंभरो मर्त्यो भार्यापुत्रादिकं विना । स महारौरवे घोरे पात्यते निजमांसभुक्

यः स्वदेहंभरो मर्त्यः भार्यापुत्रादिकं विना, स घोरे महारौरवे निजमांसभुक् सन् निपात्यते।

Verse 16

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मि न्नासौ निपात्यते । यः पशून्पक्षिणो वापि सप्राणान्निरुणद्धि वै

सेतौ धनुषः कोटिमात्रेऽपि स्नात्वा न तत्र पतनाद् विमुच्यते; यः पशून् पक्षिणो वा सप्राणान् क्रूरतया निरुणद्धि वै।

Verse 17

कृपालेशविहीनं तं क्रव्यादैरपि निंदितम् । कुंभीपाके तप्ततैले पात यंति यमानुगाः

कृपालेशविहीनं तं क्रव्यादैरपि निन्दितम्; कुंभीपाके तप्ततैले यमानुगाः पातयन्ति।

Verse 18

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । मातरं पितरं विप्रान्यो द्वेष्टि पुरुषाधमः

सेतौ धनुषः कोटिमात्रेऽपि स्नात्वा न तत्र पतनाद् विमुच्यते; यो मातरं पितरं विप्रांश्च द्वेष्टि स पुरुषाधमः।

Verse 19

स कालसूत्र नरके विस्तृतायुतयोजने । अधस्तादग्निसंतप्त उपर्यर्कमरीचिभिः

स कालसूत्रनरके विस्तृतेऽयुतयोजने; अधस्तादग्निसन्तप्तः उपर्यर्कमरीचिभिः।

Verse 20

खले ताम्रमये विप्राः पात्यते क्षुधयार्दितः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

खले ताम्रमये विप्राः पात्यते क्षुधयार्दितः; सेतौ धनुषः कोटिमात्रेऽपि स्नात्वा न तत्र पतनाद् विमुच्यते।

Verse 21

यो वेदमार्गमुल्लंघ्य वर्तते कुपथे नरः । सोऽसिपत्रवने घोरे पात्यते यमकिंकरैः

यो वेदमार्गं उल्लङ्घ्य कुपथे वर्तते नरः। स घोरऽसिपत्रवने यमकिंकरैः पात्यते॥

Verse 22

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो राजा राजभृत्यो वा ह्यदंड्ये दंडमाचरेत्

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ सेतौ तस्मिन्न स निपात्यते। यो राजा राजभृत्यो वा ह्यदण्ड्ये दण्डमाचरेत्॥

Verse 23

शरीरदंडं विप्रे वा स शूकरमुखे द्विजाः । पात्यते नरके घोरे इक्षुवद्यंत्रपीडितः

शरीरदण्डं विप्रे वा यः करोति स पापकृत्। शूकरमुखे नरके घोरे पात्यते द्विजोत्तमाः॥ इक्षुवद्यन्त्रपीडितः॥

Verse 24

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । ईश्वराधीनवृत्तीनां हिंसां यः प्राणिनां चरेत्

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ सेतौ तस्मिन्न स निपात्यते। ईश्वराधीनवृत्तीनां प्राणिनां हिंसकः पतति॥

Verse 25

तैरेव पीड्यमानोऽयं जंतुभिः स्वेन पीडितैः । अंधकूपे महाभीमे पात्यते यमकिंकरैः

तैरेव पीड्यमानोऽयं स्वपीडितैः स्वकर्मजैः। अन्धकूपे महाभीमे यमकिंकरैः पात्यते॥

Verse 26

तत्रांधकारबहुले विनिद्रो निर्वृतश्चरेत् । चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

तत्र तमोबहुले देशे विनिद्रोऽशान्तचित्तः परिभ्रमेत्। धनुषःकोटिनाम्नि तस्मिन् पुण्यतीर्थे स्नातश्चेत् स तस्माद्दुःखगतेर्न निपात्यते॥

Verse 27

योऽश्नाति पंक्तिभेदेन सस्यसूपादिकं नरः । अकृत्वा पंचयज्ञं वा भुंक्ते मोहेन स द्विजाः

यो नरः पंक्तिभेदेन सस्यसूपादिकं भुङ्क्ते, अथवा पञ्चयज्ञं न कृत्वा मोहेन भुङ्क्ते—स द्विजाः पापभाग्भवति॥

Verse 28

प्रपात्यते यमभटैर्नरके कृमिभोजने । भक्ष्यमाणः कृमिशतैर्भक्षयन्कृमिसंच यान्

स यमभटैः कृमिभोजननाम्नि नरके प्रपात्यते। तत्र कृमिशतैर्भक्ष्यमाणः स्वयञ्च कृमिसंचयान् भक्षयति॥

Verse 29

स्वयं च कृमिभूतः संस्तिष्ठेद्यावदघक्षयम् । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

स्वयं कृमिभूतः सन् यावदघक्षयं तावत् तत्र तिष्ठति। धनुषःकोटौ चेद् स्नाति, तस्मिन्नासौ निपात्यते न॥

Verse 30

यो हरेद्विप्रवित्तानि स्तेयेन बलतोऽपि वा । अन्येषामपि वित्तानि राजा तत्पुरुषोऽपि वा

यो विप्रवित्तानि स्तेयेन बलतोऽपि वा हरेत्, अन्येषामपि वित्तानि—राजा तत्पुरुषोऽपि वा—स महापापभाग्भवति॥

Verse 31

अयस्मयाग्निकुंडेषु संदंशैः सोऽतिपीडितः । संदंशे नरके घोरे पात्यते यमपूरुषैः

अयस्मयाग्निकुण्डेषु संदंशैः स अतिपीडितः। यमदूतैः स घोरे संदंशाख्ये नरके निपात्यते॥

Verse 32

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । अगम्यां योभिगच्छेत स्त्रियं वै पुरुषाधमः

धनुषःकोटौ स्नाति चेत् तस्मिन्नासौ न निपात्यते। अगम्यां योऽभिगच्छेत स्त्रियं स पुरुषाधमः॥

Verse 33

अगम्यं पुरुषं योषिदभिगच्छेत वा द्विजाः । तावयस्मयनारीं च पुरुषं चाप्ययस्मयम्

अगम्यं पुरुषं योषिदभिगच्छेत वा द्विजाः। तावयस्मयनारीं च पुरुषं चाप्ययस्मयम्॥

Verse 34

तप्तावालिंग्य तिष्ठंतौ यावच्चंद्रदिवाकरौ । सूर्म्याख्ये नरके घोरे पात्येते बहुकंटके

तप्तावालिङ्ग्य तिष्ठन्तौ यावच्चन्द्रदिवाकरौ। सूर्म्याख्ये नरके घोरे पात्येते बहुकण्टके॥

Verse 35

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । बाधते सर्वजंतून्यो नानो पायैरुपद्रवैः

धनुषःकोटौ स्नाति चेत् तस्मिन्नासौ न निपात्यते। यो बाधते सर्वजन्तून् नानोपायैरुपद्रवैः॥

Verse 36

शाल्मलीनरके घोरे पात्यते बहुकंटके । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

घोरशाल्मलीनरके बहुकण्टकसंकुले स निपात्यते। सेतौ धनुषःकोट्यां स्नातोऽपि तस्मिन्नेव निपात्यते॥

Verse 37

राजा वा राजभृत्यो वा यः पाषंडमनुव्रतः । भेदको धर्मसेतूनां वैतरण्यां निपात्यते

राजा वा राजभृत्यो वा यः पाषण्डमनुव्रतः। धर्मसेतूनां भेदकः स वैतरण्यां निपात्यते॥

Verse 38

स्नानि चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । वृषलीसंगदुष्टो यः शौचाद्याचारवर्जितः

सेतौ धनुषःकोट्यां स्नातोऽपि तस्मिन्नेव निपात्यते। वृषलीसङ्गदुष्टो यः शौचाद्याचारवर्जितः॥

Verse 39

त्यक्तलज्जस्त्यक्तवेदः पशुचर्यारत स्तथा । स पूयविष्ठामूत्रासृक्छ्लेष्मपित्तादिपूरिते

त्यक्तलज्जस्त्यक्तवेदः पशुचर्यारतः स च। पूयविष्ठामूत्रासृक्श्लेष्मपित्तादिपूरिते (स्थाने) वसति॥

Verse 40

अतिबीभत्सनरके पात्यते यमकिंकरैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

अतिबीभत्सनरके यमकिंकरैः स निपात्यते। सेतौ धनुषःकोट्यां स्नातोऽपि तस्मिन्नेव निपात्यते॥

Verse 41

अश्मभिर्मृगयुर्हन्याद्बाणै र्वा बाधते मृगान् । स विध्यमानो बाणौघैः परत्र यमकिंकरैः

अश्मभिर्वा मृगयुः मृगान् हन्यात्, बाणैर्वा तान् बाधते यः। स तु परत्र यमकिंकरैर्बाणौघैः विध्यते।

Verse 42

प्राणरोधाख्यनरके पात्यते यमकिंकरैः । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

प्राणरोधाख्यनरके यमकिंकरैः स पात्यते। सेतौ धनुषःकोटौ स्नातोऽपि तस्मिन्नेव निपात्यते।

Verse 43

दांभिको यः पशून्यज्ञे विध्यनुष्ठानवर्जितः । हंत्यसौ परलोकेषु वैशसे नरके द्विजाः

द्विजाः, यो दांभिकः पशून् यज्ञे विध्यति, विध्यनुष्ठानवर्जितः। स परलोके वैशसे नरके हन्यते।

Verse 44

कृन्त्यमानो यमभटैः पात्यते दुःखसंकुले । स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते

यमभटैः कृन्त्यमानो दुःखसंकुले लोके पात्यते। सेतौ धनुषःकोटौ स्नातोऽपि तस्मिन्नेव निपात्यते।

Verse 45

आत्मभार्यां सवर्णां यो रेतः पाययते तु सः । परत्र रेतःपायी सन्रेतःकुंडे निपात्यते

यः स्वभार्यां सवर्णां रेतः पाययति, स परत्र ‘रेतःपायी’ सन् रेतःकुण्डे निपात्यते।

Verse 46

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । यो दस्युमार्ग माश्रित्य गरदो ग्रामदाहकः

धनुष्कोटौ यदि स्नानं करोति, तदा स तस्मिन्नपाये न निपात्यते। दस्युमार्गाश्रयी गरदः ग्रामदाहकोऽपि तस्य स्नानपुण्येन पतनं न प्राप्नोति॥

Verse 47

वणिग्द्रव्यापहारी च स परत्र द्विजोत्तमाः । वज्रदंष्ट्राहिकाभिख्ये नरके पात्यते चिरम्

हे द्विजोत्तमाः, वणिग्द्रव्यापहारी स परत्र वज्रदंष्ट्राहिकाभिख्ये नरके चिरं पात्यते॥

Verse 48

स्नाति चेद्धनुषः कोटौ तस्मिन्नासौ निपात्यते । विद्यंते यानि चान्यानि नरकाणि परत्र वै

धनुष्कोटौ यदि स्नाति, तदा स तस्मिन्नपाये न निपात्यते; परत्र यानि चान्यानि नरकाणि विद्यन्ते वै—

Verse 49

तानि नाप्नोति मनुजो धनुष्कोटिनिमज्जनात् । धनुष्कोटौ सकृत्स्ना नादश्वमेधफलं लभेत्

तानि नाप्नोति मनुजो धनुष्कोटिनिमज्जनात्। धनुष्कोटौ सकृत्स्नानादश्वमेधफलं लभेत्॥

Verse 50

आत्मविद्या भवेत्साक्षान्मुक्तिश्चापि चतुर्विधा । न पापे रमते बुद्धिर्न भवेद्दुःखमेव वा

आत्मविद्या भवेत्साक्षान्मुक्तिश्चापि चतुर्विधा। न पापे रमते बुद्धिर्न भवेद्दुःखमेव वा॥

Verse 51

बुद्धेः प्रीति र्भवेत्सम्यग्धनुष्कोटौ निमज्जनात् । तुलापुरुषदानेन यत्फलं लभ्यते नरैः

धनुष्कोटौ निमज्जनात् बुद्धेः सम्यक् प्रीतिरुत्पद्यते। तुलापुरुषदानेन नरैर्लभ्यते यत्फलं, तत्सर्वं तत्रैव लभ्यते॥

Verse 52

तत्फलं लभ्यते पुंभिर्धनुष्कोटौ निमज्जनात् । गोसहस्र प्रदानेन यत्पुण्यं हि भवेन्नृणाम्

तदेव फलं पुंभिर्धनुष्कोटौ निमज्जनात् लभ्यते। गोसहस्रप्रदानेन नृणां यत्पुण्यं भवति, तत्पुण्यमपि तत्रैव॥

Verse 53

तत्पुण्यं लभते मर्त्यो धनष्कोटौ निमज्जनात् । धर्मार्थकाममोक्षेषु यंयमिच्छति पूरुषः

तत्पुण्यं लभते मर्त्यो धनुष्कोटौ निमज्जनात्। धर्मार्थकाममोक्षेषु पुरुषो यं यमिच्छति॥

Verse 54

तंतं सद्यः समाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात् । महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः

तं तं सद्यः समाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात्। महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः॥

Verse 55

सद्यः पूतो भवेद्विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात् । प्रज्ञालक्ष्मीर्यशः संपज्ज्ञानं धर्मो विरक्तता

सद्यः पूतो भवेद्विप्रा धनुष्कोटौ निमज्जनात्। प्रज्ञालक्ष्मीर्यशः संपज्ज्ञानं धर्मो विरक्तता॥

Verse 56

मनःशुद्धिर्भवेन्नॄणां धनुष्कोटिनिमज्जनात् । ब्रह्महत्यायुतं चापि सुरापानायुतं तथा

धनुष्कोटौ निमज्जनात् नॄणां मनःशुद्धिर्भवति; ब्रह्महत्यासमानानां पापानामयुतं तथा सुरापानसमानानामप्ययुतं भारोऽपि विनश्यति।

Verse 57

अयुतं गुरुदाराणां गमनं पापकारणम् । स्तेयायुतं सुवर्णानां तत्संसर्गश्च कोटिशः

गुरुदारगमनं महापापकारणम्; तादृशं गमनमयुतं, सुवर्णस्तेयमयुतं, तथा तद्विधकर्मसंसर्गः कोटिशोऽपि महापातकत्वेन गण्यते।

Verse 58

शीघ्रं विलयमाप्नोति धनुष्कोटौ निमज्जनात् । ब्रह्महत्यासमानानि सुरापानसमानि च

धनुष्कोटौ निमज्जनात् पापं शीघ्रं विलयमाप्नोति; ब्रह्महत्यासमानानि सुरापानसमानि च कर्माणि तत्र त्वरितं नश्यन्ति।

Verse 59

गुरुस्त्रीगमनेनापि यानि तुल्यानि चास्तिकाः । सुवर्णस्तेयतुल्यानि तत्संसर्गसमानि च

हे आस्तिकाः, गुरुस्त्रीगमनतुल्यानि यानि पापानि, सुवर्णस्तेयतुल्यानि, तथा तद्विधकर्मसंसर्गतुल्यानि च—तान्यपि तत्र विनश्यन्ति।

Verse 60

तानि सर्वाणि नश्यंति धनुष्को टि निमज्जनात् । उक्तेष्वेतेषु संदेहो न कर्तव्यः कदाचन

तानि सर्वाणि धनुष्कोटिनिमज्जनात् नश्यन्ति; एतेषु प्रोक्तफलेषु कदाचन संदेहो न कर्तव्यः।

Verse 61

जिह्वाग्रे परशुं तप्तं धारयामि न संशयः । अर्थवादमिमं सर्वं ब्रुवन्वै नारकी भवेत्

जिह्वाग्रे तप्तं परशुं धारयामि—नात्र संशयः। एतत्सर्वमर्थवादमिति ब्रुवन् वै नरकी भवेत्॥

Verse 62

संकरः स हि विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः । अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं द्विजोत्तमाः

स संकर इति विज्ञेयः सर्वकर्मबहिष्कृतः। अहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यमहो मौर्ख्यं द्विजोत्तमाः॥

Verse 63

धनुष्कोट्यभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने । अद्वैतज्ञानदे पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनि

धनुष्कोट्यभिधे तीर्थे सर्वपातकनाशने। अद्वैतज्ञानदे पुंसां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनि॥

Verse 64

इष्टकाम्यप्रदे नित्यं तथैवाज्ञाननाशने । स्थितेऽपि तद्विहायायं रमतेऽन्यत्र वै जनः

इष्टकाम्यप्रदे नित्यं तथैवाज्ञाननाशने। स्थितेऽपि तद्विहायायं रमतेऽन्यत्र वै जनः॥

Verse 65

अहो मोहस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । स्नातस्य धनुषः कोटौ नांतकाद्भयमस्ति वै

अहो मोहस्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते। स्नातस्य धनुषः कोटौ नान्तकाद्भयमस्ति वै॥

Verse 66

धनुष्कोटिं प्रपश्यंति तत्र स्नांति च ये नराः । स्तुवंति च प्रशंसंति स्पृशंति च नमंति च । न पिबंति हि ते स्तन्यं मातॄणां द्विजपुंगवाः

हे द्विजपुङ्गव! ये नराः धनुष्कोटिं प्रपश्यन्ति, तत्र स्नान्ति, स्तुवन्ति, प्रशंसन्ति, श्रद्धया स्पृशन्ति, नमन्ति च—ते मातॄणां स्तन्यं पुनर्न पिबन्ति, अर्थात् पुनर्जन्म न लभन्ते।

Verse 67

ऋषय ऊचुः । धनुष्कोट्याभिधा तस्य कथं सूत समागता

ऋषय ऊचुः—हे सूत! तस्य क्षेत्रस्य ‘धनुष्कोटी’ इति नाम कथं समागतम्?

Verse 68

तत्सर्वं ब्रूहि तत्त्वेन विस्तरान्मुनिपुंगव । इति पृष्टो नैमिषीयैराह सूतः पुनश्च तान्

हे मुनिपुङ्गव! तत्सर्वं तत्त्वेन विस्तरात् ब्रूहि। इति नैमिषीयैर्मुनिभिः पृष्टः सूतः पुनस्तान् प्रत्युवाच।

Verse 69

श्रीसूत उवाच । रामेण निहते युद्धे रावणे लोककण्टके । बिभीषणे च लंकायां राजनि स्थापिते ततः

श्रीसूत उवाच—युद्धे रामेण लोककण्टकः रावणो निहतः; ततः लङ्कायां बिभीषणः राजनि स्थापिते सति…

Verse 70

वैदेहीलक्ष्मणयुतो रामो दशरथा त्मजः । सुग्रीवप्रमुखैर्वीरैर्वानरैरपि संवृतः

वैदेह्या लक्ष्मणेन च सहितो रामो दशरथात्मजः; सुग्रीवप्रमुखैर्वीरैर्वानरैश्चापि संवृतः…

Verse 71

सिद्धचारणगन्धर्वदेवविद्याधरर्षिभिः । अप्सरोभिश्च सततं स्तूयमाननिजाद्भुतः

स स्वभावनिजाद्भुतः सिद्धचारणगन्धर्वदेवविद्याधरर्षिभिः । अप्सरोभिश्च सततं स्तूयमानो बभूव ॥

Verse 72

लीलाविधृतकोदण्डस्त्रिपुरघ्नो यथा शिवः । सर्वैः परिवृतो रामो गंधमादनमन्वगात्

लीलया विधृतकोदण्डः त्रिपुरघ्नो यथा शिवः । सर्वैः परिवृतो रामो गन्धमादनमन्वगात् ॥

Verse 73

तत्र स्थितं महात्मानं राघवं रावणांतकम् । प्रांजलिः प्रार्थयामास धर्मज्ञोऽथ विभीषणः

तत्र स्थितं महात्मानं राघवं रावणान्तकम् । प्राञ्जलिर्धर्मवित् श्रीमान् विभीषणः प्रार्थयामास ॥

Verse 74

सेतुनानेन ते राम राजानः सर्व एव हि । बलोद्रिक्ताः समभ्येत्य पीडयेयुः पुरीं मम

सेतुना अनेन हे राम राजानः सर्व एव हि । बलोद्रिक्ताः समभ्येत्य पीडयेयुः पुरीं मम ॥

Verse 76

बिभेद धनुषः कोट्या स्वसेतुं रघुनं दनः । अतो द्विजास्ततस्तीर्थं धनुष्कोटिरितिश्रुतम्

धनुषः कोट्या स्वसेतुं रघुनन्दनो बिभेद ह । अतो द्विजाः ततस्तीर्थं धनुष्कोटिरिति श्रुतम् ॥

Verse 77

श्रीरामधनुषः कोट्या यो रेखां पश्यते कृताम् । अनेकक्लेशसंयुक्तं गर्भवासं न पश्यति

श्रीरामधनुषः कोट्या कृतां यः रेखां पश्यति, स पुनरनेकक्लेशसंयुक्तं गर्भवासं न पश्यति।

Verse 78

धनुष्कोट्यां कृता रेखा रामेण लवणांबुधौ । तद्दर्शनाद्भवेन्मुक्तिर्न जाने स्नानजं फलम्

धनुष्कोट्यां रामेण लवणाम्बुधौ कृता या रेखा, तद्दर्शनमात्रेणैव मुक्तिर्भवति; स्नानजं फलं किमु वक्तव्यम्।

Verse 79

अतः सेतुमिमं भिंधि धनुष्कोट्या रघूद्वह । इति संप्रार्थितस्तेन पौलस्त्येन स राघवः

अतः धनुष्कोट्या सेतुमिमं भिंधि, रघूद्वह—इति तेन पौलस्त्येन संप्रार्थितः स राघवः।

Verse 80

दानं द्विजाः कुरुक्षेत्रे ब्रह्महत्यादिशोधकम् । तपश्च मरणं दानं धनुष्कोटौ कृतं नरैः

दानं द्विजाः कुरुक्षेत्रे ब्रह्महत्यादिशोधकम्; तथा धनुष्कोटौ नरैः कृतं तपो मरणं दानं च परमशोधकम्।

Verse 81

महापातकनाशाय मुक्त्यै चाभीष्टसिद्धये । भवेत्समर्थं विप्रेंद्रा नात्र कार्या विचारणा

महापातकनाशाय मुक्त्यै चाभीष्टसिद्धये च समर्थं भवति, विप्रेन्द्राः; नात्र विचारणा कार्या।

Verse 82

तावत्संपीड्यते जंतुः पातकैश्चोपपा तकैः । यावन्नालोक्यते राम धनुष्कोटिर्विमुक्तिदा

तावत् संपीड्यते जन्तुः पातकैश्चोपपातकैः । यावन्नालोक्यते रामधनुष्कोटिर्विमुक्तिदा ॥

Verse 83

भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यंते सर्वसंशयाः । क्षीयंते पापकर्माणि धनुष्कोट्यवलो किनः

भिद्यते हृदयग्रन्थिः छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते पापकर्माणि धनुष्कोट्यवलोकिनः ॥

Verse 84

दक्षिणांभोनिधौ सेतौ रामचन्द्रेण निर्मिता । या रेखा धनुषः कोट्या विभीषणहिताय वै

दक्षिणाम्भोनिधौ सेतौ रामचन्द्रेण निर्मिता । या रेखा धनुषः कोट्या विभीषणहिताय वै ॥

Verse 85

सैव कैलासपदवीं वैकुण्ठब्र ह्मलोकयोः । मार्गः स्वर्गस्य लोकस्य नात्र कार्या विचारणा

सैव कैलासपदवीं वैकुण्ठब्रह्मलोकयोः । मार्गः स्वर्गस्य लोकस्य नात्र कार्या विचारणा ॥

Verse 86

तुल्यं यज्ञफलैः पुण्यैर्धनुष्कोट्यवगाहनम् । सर्वमंत्राधिकं पुण्यं सर्वदा नफलप्रदम्

तुल्यं यज्ञफलैः पुण्यैर्धनुष्कोट्यवगाहनम् । सर्वमन्त्राधिकं पुण्यं सर्वदा नाफलप्रदम् ॥

Verse 87

कायकलेशकरैः पुंसां किं तपोभिः किमध्वरैः । किं वेदैः किमु वा शास्त्रैर्धनुष्कोट्यवलोकिनः

कायक्लेशकरैस्तपोभिरध्वरैर्वा पुंसां किं प्रयोजनम् । वेदैः शास्त्रैश्च किं कार्यं धनुष्कोट्यवलोकिनः ॥

Verse 88

रामचंद्रधनुष्कोटौ स्नानं चेल्लभ्यते नृणाम् । सितासितसरित्पुण्यवारिभिः किं प्रयोजनम्

रामचन्द्रधनुष्कोटौ स्नानं यद्यवाप्यते नृणाम् । सितासितासरित्पुण्यवारिभिः किं प्रयोजनम् ॥

Verse 89

रामचंद्रधनुष्कोटिदर्शनं लभ्यते यदि । काश्यां तु मरणान्मुक्तिः प्रार्थ्यते किं वृथा नरैः

रामचन्द्रधनुष्कोटिदर्शनं यद्यवाप्यते । काश्यां मरणतो मोक्षः प्रार्थ्यते किं वृथा नरैः ॥

Verse 90

अनिमज्ज्य धनुष्कोटावनुपोष्य दिनत्रयम् । अदत्त्वा कांचनं गां च दरिद्रः स्यान्न संशयः

अनिमज्ज्य धनुष्कोटावनुपोष्य दिनत्रयम् । अदत्त्वा काञ्चनं गां च दरिद्रः स्यान्न संशयः ॥

Verse 91

धनुष्कोट्य वगाहेन यत्फलं लभते नरः । अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वापि बहुदक्षिणैः

धनुष्कोट्यवगाहेन यत्फलं लभते नरः । न तदग्निष्टोमादियज्ञैरिष्ट्वापि बहुदक्षिणैः ॥

Verse 92

न तत्फलमवाप्नोति सत्यंसत्यं वदाम्यहम् । धनुष्कोट्यभिधं तीर्थं सर्वतीर्थाधिकं विदुः

न तत्समं फलं प्राप्नोति—सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्। धनुष्कोट्यभिधं तीर्थं सर्वतीर्थाधिकं विदुः॥

Verse 93

दशकोटिसहस्राणि संति तीर्थानि भूतले । तेषां सान्निध्यमस्त्यत्र धनुष्कोटौ द्विजोत्तमाः

दशकोटिसहस्राणि सन्ति तीर्थानि भूतले। तेषां सान्निध्यमस्त्यत्र धनुष्कोटौ द्विजोत्तमाः॥

Verse 94

अष्टौ वसव आदित्या रुद्राश्च मरुतस्तथा । साध्याश्च सह गन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा

अष्टौ वसव आदित्या रुद्राश्च मरुतस्तथा। साध्याश्च सह गन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास्तथा॥

Verse 95

एते चान्ये च ये देवाः सान्निध्यं कुर्वते सदा । तीर्थेऽत्र धनुषः कोटौ नित्यमेव पितामहः

एते चान्ये च ये देवाः सान्निध्यं कुर्वते सदा। तीर्थेऽत्र धनुषः कोटौ नित्यमेव पितामहः॥

Verse 96

सन्निधत्ते शिवो विष्णुरुमा मा च सरस्वती । धनुष्कोटौ तपस्तप्त्वा देवाश्च ऋषयस्तथा

सन्निधत्ते शिवो विष्णुरुमा च सरस्वती। धनुष्कोटौ तपस्तप्त्वा देवाश्च ऋषयस्तथा॥

Verse 97

विपुलां सिद्धिमगमंस्तत्फलेन मुनीश्वराः । स्नायात्तत्र नरो यस्तु पितृदेवांश्च तर्पयेत्

तस्य पुण्यकर्मणः फलेन मुनीश्वराः विपुलां सिद्धिमगमन्। यः कश्चिन्नरस्तत्र स्नात्वा पितॄन्देवान् च तर्पयेत्, स तद्-पुण्यभाग्भवति॥

Verse 98

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते । अत्रैकं भोजयेद्विप्रं यो नरो भक्तिसंयुतः

सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके महीयते। अत्र भक्तिसंयुतो यो नर एकं विप्रं भोजयेत्, स महत्पुण्यं लभते॥

Verse 99

इह लोके परत्रापि सोनंतसुखमश्नुते । शाकमूलफले वृत्तिं यो न वर्तयते नरः

इह लोके परत्रापि स अनन्तसुखमश्नुते। यः शाकमूलफलैरेव वृत्तिं न वर्तयते नरः॥

Verse 100

स नरो धनुषःकोटौ स्नायात्त त्फलसिद्धये । अश्वमेधक्रतुं कर्तुं शक्तिर्यस्य न विद्यते

अश्वमेधक्रतुं कर्तुं यस्य शक्तिर्न विद्यते। स नरो धनुषःकोटौ स्नायात् तद्-फलसिद्धये॥

Verse 110

स्नात्वांते शिवरात्रौ च निराहारो जितेंद्रियः । कृत्वा जागरणं रात्रौ प्रतियामं विशेषतः

स्नात्वा अन्ते शिवरात्रौ च निराहारो जितेन्द्रियः। कृत्वा जागरणं रात्रौ प्रतियामं विशेषतः॥

Verse 120

तत्र स्नानं द्विजाः पुंसामर्द्धोदयमहोदये । मन्वाद्युक्तं विना सत्यं प्रायश्चित्तं हि पापिनाम्

तत्र स्नानं द्विजाः पुंसामर्द्धोदयमहादये । मन्वाद्यनुष्ठानवर्जितमपि सत्यं पापिनां प्रायश्चित्तं भवति ॥

Verse 130

सेतुमूलं धनुष्कोटिं गंधमादनमेव च । ऋणमोक्ष इति ख्यातं त्रिस्थानं देवनिर्मितम्

सेतुमूलं धनुष्कोटिर्गन्धमादनमेव च । ऋणमोक्ष इति ख्यातं त्रिस्थानं देवनिर्मितम् ॥

Verse 133

एवं वः कथितं विप्रा धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वपापनिबर्हणम्

एवं वः कथितं विप्रा धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणां सर्वपापनिबर्हणम् ॥