Adhyaya 38

Verse 1

ऋषय ऊचुः । सूत कद्रुः कथं मुक्ता क्षीरकुंडनिमज्जनात् । छलं कथं कृतवती सपत्न्यां पापनिश्चया

ऋषय ऊचुः—हे सूत, कद्रूः कथं मुक्ताभूत् क्षीरकुण्डनिमज्जनात्? पापनिश्चया सा सपत्न्यां कथं छलं कृतवती?

Verse 2

कस्य पुत्री च सा कद्रूः सपत्नीसा च कस्य वै । किमर्थमजयत्कद्रूः स्वसपत्नीं छलेन तु । एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि सूत कृपानिधे

सा कद्रूः कस्य पुत्री? कस्य वा सपत्नी सा? किमर्थं कद्रूः स्वसपत्नीं छलतोऽजयत्? एतत् श्रद्धधानानां ब्रूहि सूत कृपानिधे।

Verse 3

श्रीसूत उवाच । शृणुध्वं मुनयः सर्वे इतिहासं महाफलम् । पुरा कृतयुगे विप्राः प्रजापतिसुते उभे

श्रीसूत उवाच—शृणुध्वं मुनयः सर्वे महाफलमिमं इतिहासम्। पुरा कृतयुगे विप्राः प्रजापतिसुते उभे बभूवतुः।

Verse 4

कद्रूश्च विनता चेति भगिन्यौ संबभूवतुः । भार्ये ते कश्यपस्यास्तां कद्रूश्च विनता तथा

कद्रूश्च विनता चेति भगिन्यौ तौ बभूवतुः। भार्ये ते कश्यपस्यास्तां कद्रूश्च विनता तथा।

Verse 5

विनता सुषुवे पुत्रावरुणं गरुडं तथा । भर्त्तुः सकाशात्कद्रूश्च लेभे सर्पान्बहून्सुतान्

विनता अरुणं पुत्रं गरुडं च सुषुवे; कद्रू तु तस्मादेव भर्तुः सकाशात् बहून् सर्परूपान् सुतान् लेभे।

Verse 6

अनंतवासुकिमुखान्विषदर्पसमन्वितान् । एकदा तु भगिन्यौ ते कद्रूश्च विनता तथा

तेषु अनन्तवासुकिमुखाः विषदर्पसमन्विताः सर्पाः आसन्। एकदा तु ते भगिन्यौ—कद्रूश्च विनता च—समागते।

Verse 7

अपश्यतां समायांतमुच्चैःश्रवसमं तिकात् । विलोक्य कद्रूस्तुरगं विनतामिदमब्रवीत्

अपश्यतां तयोः उच्चैःश्रवाः समीपं समायात्। तं तुरगं विलोक्य कद्रूः विनतामिदं अब्रवीत्।

Verse 8

कुशेषु न्यस्यते सर्पास्सुधैवमधुना मया । स्नात्वा तद्भुङ्ध्वममृतं शुचयः सुसमाहिताः

कुशेषु मया इदानीं अमृतं न्यस्तम्। स्नात्वा तत् भुङ्ध्वं; शुचयः सुसमाहिताः भवत।

Verse 9

श्वेतोऽश्ववालो नीलो वा विनते ब्रूहि तत्त्वतः । इत्युक्त्वा विनता विप्राः कद्रूं तामिदमब्र वीत् । तुरंगः श्वेतवालो मे प्रतिभाति सुमध्यमे । किं वा त्वं मन्यसे कद्रूरिति तां विनताऽब्रवीत्

“श्वेतोऽश्ववालो नीलो वा, विनते, तत्त्वतः ब्रूहि” इति उक्त्वा कद्रूः। ततः विनता कद्रूमिदं अब्रवीत्—“मम तु तुरङ्गस्य वालः श्वेत एव प्रतिभाति, सुमध्यमे; त्वं किं मन्यसे कद्रू?”

Verse 10

पृष्ट्वैवं विनतां कद्रूर्बभाषे स्वमतं च सा । कृष्णवालमहं मन्ये हयमेनमनिंदिते

एवं पृष्टा विनतां कद्रूरात्ममतं जगाद— “अहं मन्येऽस्य हयस्य कृष्णवालोऽस्ति पुच्छः, हेऽनिन्दिते।”

Verse 11

ततः पराजये कृत्वा दासीभावं पणं मिथः । व्यतिष्ठेतां महाभागे सपत्न्यौ ते द्विजोत्तमाः

ततः पराजये दासीभावं पणं कृत्वा परस्परम् । ते महाभागे सपत्न्यौ द्विजोत्तमाः समस्थिरे ॥

Verse 12

ततः कद्रूर्निजसुतान्वासुकिप्रमुखानहीन् । तस्या नाहं यथा दासी तथा कुरुत पुत्रकाः

ततः कद्रूर्निजसुतान् वासुकिप्रमुखान् अहीन् । उवाच— “यथा नाहं तस्या दासी भवामि तथा कुरुत, पुत्रकाः।”

Verse 13

तस्याभीप्सितसिद्ध्यर्थमित्यवोचद्भृशा तुरा । युष्माभिरुच्चैःश्रवसो बालः प्रच्छाद्यतामिति

तस्याभीप्सितसिद्ध्यर्थं सा तुरा भृशमब्रवीत् । “युष्माभिरुच्चैःश्रवसो बालः प्रच्छाद्यतां” इति ॥

Verse 14

नांगीचक्रुर्मतं तस्या नागाः कद्रू रुषा तदा । अशपत्कुपिता पुत्राञ्ज्वलंती रोषमूर्च्छि ता

नाङ्गीचक्रुर्मतं तस्या नागाः; कद्रू रुषा तदा । कुपिता पुत्रानशपत् ज्वलन्ती रोषमूर्च्छिता ॥

Verse 15

पारीक्षितस्य सर्वेऽद्धा यूयं सत्रे मरिष्यथ । इति शापे कृते मात्रा त्रस्तः कर्कोटकस्तदा

पारीक्षितस्य सत्रे यूयं सर्वेऽद्धा मरिष्यथ—इति मातृशापे कृते तदा कर्कोटकः त्रासमाप।

Verse 16

प्रणम्य पादयोः कद्रूं दीनो वचनम ब्रवीत् । अहमुच्चैःश्रवोवालं विधास्याम्यंजनप्रभम्

कद्रू-पादयोः प्रणम्य स दीनो वचनमब्रवीत्—उच्चैःश्रवसो वालं अञ्जनप्रभं करिष्यामि।

Verse 17

मा भीरंब त्वया कार्येत्यवादीच्छापविक्लवः । श्वेतमुच्चैःश्रवोवालं ततः कर्कोटको रगः

मा भीरम्ब, मया कार्यमिति शापविक्लवोऽवादीत्। ततः कर्कोटकनागः उच्चैःश्रवसो वालं श्वेतं चकार।

Verse 18

छादयित्वा स्वभोगेन व्यतनोदंजनद्युतिम् । अथ ते विनताकद्र्वौ दास्ये कृतपणे उभे

स्वभोगेन छादयित्वा स अञ्जनद्युतिं व्यतनोत्। अथ विनता-कद्र्वौ कृतपणे उभे दास्यं प्रापतुः।

Verse 19

देवराजहयं द्रष्टुं संरंभादभ्यगच्छ ताम् । शशांकशंखमाणिक्यमुक्तैरावतकारणम्

देवराजहयं द्रष्टुं सा संरम्भादभ्यगच्छत्—शशाङ्कप्रभं शङ्खशुभ्रं माणिक्य-मुक्तैः शोभितं, ऐरावतसहितं च।

Verse 20

युगांतकालशयनं योगनिद्राकृतो हरेः । अतीत्य कद्रूविनते समुद्रं सरितां पतिम्

यत्र युगान्तकाले हरेः योगनिद्राशयनं वर्तते, तं सरितां पतिं समुद्रमतीत्य कद्रूविनते ततोऽग्रे जग्मतुः।

Verse 21

ददृशतुर्हयं गत्वा देवराजस्य वाहनम् । कृष्णवालं हयं दृष्ट्वा विनता दुःखिताऽभवत्

तत्र गत्वा तौ देवराजस्य वाहनं हयं ददृशतुः। कृष्णवालं हयं दृष्ट्वा विनता दुःखिता बभूव।

Verse 22

दुःखितां विनतां कद्रूर्दासीकृत्ये न्ययुंक्त सा । एतस्मिन्नंतरे तार्क्ष्योऽप्यंडमुद्भिद्य वह्निवत्

दुःखितां विनतां कद्रूर्दासीकृत्य सेवायां न्ययुङ्क्त। एतस्मिन्नन्तरे तार्क्ष्योऽपि अण्डमुद्भिद्य वह्निवत् प्रादुरभवत्।

Verse 23

प्रादुर्बभूव विप्रेंद्रा गिरिमात्रशरीरवान् । दृष्ट्वा तद्देहमाहात्म्यमभूत्त्रस्तं जगत्त्रयम्

विप्रेन्द्राः, स गिरिमात्रशरीरवान् प्रादुर्बभूव। तस्य देहमाहात्म्यं दृष्ट्वा जगत्त्रयं त्रस्तमभवत्।

Verse 24

ततस्तं तुष्टुवुर्देवा गरुडं पक्षिणां वरम् । दृष्ट्वा तद्देहमाहात्म्यं त्रस्तं स्याद्भुवनत्रयम्

ततः देवाः पक्षिणां वरं गरुडं तुष्टुवुः। तस्य देहमाहात्म्यं दृष्ट्वा भुवनत्रयं त्रस्तं स्यादिति।

Verse 25

इत्यालोच्योपसंहृत्य देहमत्यंतभीषणम् । अरुणं पृष्ठमारोप्य मातुरंतिकमभ्यगात्

इत्यालोच्य स स्वं देहमत्यन्तभीषणं संहृत्य, अरुणं पृष्ठमारोप्य मातुरन्तिकमभ्यगात्।

Verse 26

अथाह विनतां कद्रूः प्रणतामतिविह्वलाम् । चेटि नागालयं गंतुमुद्योगो मम वर्तते

अथ कद्रूः प्रणतामतिविह्वलां विनतामाह— ‘चेटि, नागालयं गन्तुमुद्योगो मम वर्तते।’

Verse 27

त्वत्पुत्रो गरुडोतो मां मत्पुत्रांश्च वहत्विति । ततश्च विनता पुत्रं गरुडं प्रत्यभाषत

‘त्वत्पुत्रो गरुडो मां मत्पुत्रांश्च वहत्विति’ इति कद्रूवचनात्, ततः विनता पुत्रं गरुडं प्रत्यभाषत।

Verse 28

अहं कद्रूमिमां वक्ष्ये त्वं सर्पान्वह तत्सुतान् । तथेति गरुडो मातुः प्रत्यगृह्णद्वचो द्विजाः

विनता अवदत्— ‘अहं कद्रूमिमां वहिष्यामि; त्वं तस्याः सुतान् सर्पान् वह।’ इति। गरुडोऽपि ‘तथेति’ मातुर्वचो जग्राह, द्विजाः।

Verse 29

अवहद्विनता कद्रूं सर्वांस्तान्गरुडोऽवहत् । रविसामीप्यगाः सर्पास्तत्करैराहतास्तदा

विनता कद्रूं अवहत्, गरुडोऽपि तान् सर्वान् सर्पान् अवहत्। रविसामीप्यगाः सर्पास्तदा तस्य करैराहताः सन्तप्ताः।

Verse 30

अस्तौषीद्वज्रिणं कद्रूः सुतानां तापशांतये । सर्वतापं जलासारैर्देवराजोऽप्यशामयत

कद्रूः सुतानां दाहशमनाय वज्रिणं देवराजमस्तौषीत्। देवराजोऽपि जलधाराभिः सर्वतापं शमयामास॥

Verse 31

नीयमानास्तदा सर्पा गरुडेन बलीयसा । गत्वा तं देशमचिरादवदन्विनतासुतम्

तदा बलीयसा गरुडेन नीयमानाः सर्पाः शीघ्रं तं देशं गत्वा विनतासुतं प्रत्यवदन्॥

Verse 32

वयं द्वीपांतरं गंतुं सर्वे द्रष्टुं कृतत्वराः । वह त्वमस्मान्गरुड चेटीसुत ततः क्षणात्

वयं सर्वे द्वीपान्तरं गन्तुं द्रष्टुं च कृतत्वराः। गरुड चेटीसुत, अस्मान् ततः क्षणादेव वह॥

Verse 33

ततो मातर मप्राक्षीद्विनतां गरुडो द्विजाः । अहं कस्माद्वहामीमांस्त्वं चेमां वहसे सदा

ततो गरुडो द्विजाः, मातरं विनतामप्राक्षीत्—अहं कस्मादिमान् वहामि, त्वं चास्याः सदा वहसे किमर्थम्॥

Verse 34

चेटीपुत्रेति मामेते कि भणंति सरीसृपाः । सर्वमेतद्वद त्वं मे मातस्तत्त्वेन पृच्छतः

एते सरीसृपाः ‘चेटीपुत्रः’ इति मां किं भणन्ति? मातः, पृच्छतः मे तत्त्वेन सर्वमेतद्वद॥

Verse 35

पृष्टैवं जननी तेन गरुडं प्राब्रवीत्सुतम् । भगिन्या क्रूरया पुत्र च्छलेनाहं पराजिता

एवं तेन पृष्टा जननी गरुडं सुतं प्राब्रवीत्— “वत्स, भगिन्या क्रूरया मया छलतः पराजयः कृतः।”

Verse 36

तस्या दासी भवाम्यद्य चेटीपुत्रस्ततो भवान् । अतस्त्वं वहसे सर्पान्वहाम्येनामहं सदा

“अद्याहं तस्या दासी जाता, ततस्त्वं चेटीपुत्रोऽसि। अतस्त्वं सर्पान् वहसि, अहं च तामेव सदा वहामि।”

Verse 37

इत्यादि सर्ववृत्तांतमादितोऽस्मै न्यवेदयत् । अथ तां गरुडोऽवा दीन्मातरं विनतासुतः

इत्येवं सा आदितः सर्वं वृत्तान्तं तस्मै न्यवेदयत्। अथ विनतासुतो गरुडः दुःखितां मातरं प्रत्युवाच।

Verse 38

अस्माद्दास्याद्विमोक्षार्थं किं कार्यं ते मयाधुना । इति पृष्टा सुतेनाथ विनता तमभाषत

“अस्माद् दास्याद् विमोक्षार्थं किं ते मया कर्तव्यम् अधुना?” इति सुतेन पृष्टा विनता तमभाषत।

Verse 39

सर्पान्पृच्छस्व गरुड मम मातृविमोक्षणे । युष्माकं मातुः किं कार्यं मयेति वदताधुना

“गरुड, मम मातृविमोक्षणे सर्पान् पृच्छ। ‘युष्माकं मातुः किं मया कर्तव्यम्?’ इति तेऽद्य वदन्तु।”

Verse 40

इति मात्रा समुदितो गरुडः पन्नगान्प्रति । गत्वाऽपृच्छद्विज श्रेष्ठास्तेऽप्येनमवदंस्तदा

इति मातृवचनेन प्रेरितो गरुडः पन्नगान् प्रति जगाम। गत्वा च तान् अपृच्छत; तेऽपि द्विजश्रेष्ठा तदा तम् एवमब्रुवन्॥

Verse 41

यदा हरिष्यसे शीघ्रं सुधां त्वममरालयात् । दास्यान्मुक्ता भवेन्माता वैनतेय तवाद्य हि

यदा त्वं शीघ्रममरालयात् सुधामाहरिष्यसि। तदा वैनतेय, तव माता दास्यादद्यैव मुक्तां भविष्यति॥

Verse 42

ततो मातरमागम्य गरुडः प्रणतोऽब्रवीत् । सुधामंब ममानेतुं गच्छतो भक्ष्यमर्पय

ततो गरुडो मातरमागत्य प्रणम्याब्रवीत्। अम्ब, सुधामानेतुं गच्छतो मम पथ्यं भक्ष्यमर्पय॥

Verse 43

इतीरिता सुतं प्राह माता तं विनता सुतम् । समुद्रमध्ये वर्तंते शबराः कतिचित्सुत

इत्युक्ता विनता माता सुतं तमुवाच। सुत, समुद्रमध्ये कतिचित् शबराः वर्तन्ते॥

Verse 44

तान्भक्षयित्वा शबरानमृतं त्वमिहानय । तत्र कश्चिद्द्विजः कामी शवरीसंगकौतुकी

तान् शबरान् भक्षयित्वा त्वममृतमिहानय। तत्र च कश्चिद् द्विजः कामी शवरीसङ्गकौतुकी वर्तते॥

Verse 45

त्यज तं ब्राह्मणं कंठं दहंतं ब्रह्मतेजसा । पक्षादीनि तवांगानि पांतु देवा मरुन्मुखाः

त्यज तं ब्राह्मणं कण्ठस्थितं यो ब्रह्मतेजसा त्वां दहति। मरुन्मुखा देवाः पक्षादीनि तवाङ्गानि पान्तु॥

Verse 46

इति स्वमातुराशीर्भिर्गरुडो वर्धितो ययौ । शबरालयमभ्येत्य तस्य भक्षय तो मुखम्

इति स्वमातुराशीर्भिर्गरुडो वर्धितो ययौ। शबरालयमभ्येत्य तस्य मुखं भक्षयामास॥

Verse 47

आवृतं प्राविशन्व्याधा वयांसीव दरीं गिरेः । अथ स ब्राह्मणोऽप्यागात्तत्कंठं मुनिपुंगवाः

आवृतं प्राविशन् व्याधा वयांसीव दरीं गिरेः। अथ स ब्राह्मणोऽप्यागात् तत्कण्ठं, मुनिपुङ्गव॥

Verse 48

कण्ठं दहन्तं विप्रं तमुवाच विनतासुतः । विप्र पापोऽप्यवध्यो हि निर्याहि त्वमतो बहिः

कण्ठं दहन्तं विप्रं तमुवाच विनतासुतः। ‘विप्र, पापोऽप्यवध्यो हि; निर्याहि त्वमतो बहिः’॥

Verse 49

एवमुक्तस्तदा विप्रो गरुडं प्रत्यभाषत । किराती मम भार्यापि निर्गंतव्या मया सह

एवमुक्तस्तदा विप्रो गरुडं प्रत्यभाषत। ‘किराती मम भार्यापि निर्गन्तव्या मया सह’॥

Verse 50

एवमस्त्विति तं विप्रमुवाच पतगेश्वरः । ततः स गरुडो विप्रमुज्जगार सभार्यकम्

एवमस्त्विति तं विप्रमुवाच पतगेश्वरः । ततः स गरुडो विप्रमुज्जगार सभार्यकम् ॥

Verse 51

विप्रोऽप्यभीप्सितान्देशान्निषाद्या सह निर्ययौ । शबरान्भक्षयित्वाऽथ गरुडः पक्षिणां वरः

विप्रोऽप्यभीप्सितान्देशान्निषाद्या सह निर्ययौ । शबरान्भक्षयित्वाऽथ गरुडः पक्षिणां वरः ॥

Verse 52

आत्मनः पितरं वेगात्कश्यपं समुपेयिवान् । कुत्र यासीति तत्पृष्टो गरुडस्तम भाषत

आत्मनः पितरं वेगात्कश्यपं समुपेयिवान् । कुत्र यासीति तत्पृष्टो गरुडस्तम भाषत ॥

Verse 53

मातुर्दास्यविमोक्षाय सुधामाहर्तुमागमम् । बहून्किराताञ्जग्ध्वापि तृप्तिर्मम न जायते

मातुर्दास्यविमोक्षाय सुधामाहर्तुमागमम् । बहून्किराताञ्जग्ध्वापि तृप्तिर्मम न जायते ॥

Verse 54

अपर्यंतक्षुधा ब्रह्मन्बाधते मामह र्निशम् । तन्निवृत्तिप्रदं भक्ष्यं ममार्पय तपोधन

अपर्यंतक्षुधा ब्रह्मन्बाधते मामह र्निशम् । तन्निवृत्तिप्रदं भक्ष्यं ममार्पय तपोधन ॥

Verse 55

येनाहं शक्नुयां तात सुधामाहर्तुमोजसा । इतीरितः सुतं प्राह कश्यपो विनतोद्भवम्

इत्युक्तः कश्यपो विनतोद्भवं सुतं प्राह— “तात, केन उपायेनाहं बलोत्साहसमन्वितः सुधामाहर्तुं शक्नुयाम्?”

Verse 56

कश्यप उवाच । मुनिर्विभावसुर्नाम्ना पुरासीत्तस्य सानुजः । सुप्रतीक इति भ्राता तावुभौ वंशवैरिणौ

कश्यप उवाच— “पुरा विभावसुनाम मुनिरासीत्तस्य सानुजः सुप्रतीक इति भ्राता; तावुभौ परम्परावैरिणौ बभूवतुः।”

Verse 57

अन्योन्यं शेपतुर्विप्रा महाक्रोधसमाकुलौ । गजोऽभवत्सुप्रतीकः कूर्मोऽभूच्च विभावसुः

महाक्रोधसमाकुलौ तौ विप्रौऽन्योन्यं शेपतुः; सुप्रतीको गजोऽभवत्, विभावसुश्च कूर्मोऽभूत्।

Verse 58

एवं वित्तविवादात्तौ शेपतुर्भ्रातरौ मिथः । गजः षड्यो जनोच्छ्रायो द्विगुणायामसंयुतः

एवं वित्तविवादात्तौ भ्रातरौ मिथः शेपतुः; गजः षड्यो जनोच्छ्रायो द्विगुणायामसंयुतः।

Verse 59

कूर्मस्त्रियोजनोच्छ्रयो दशयोजनविस्तृतः । बद्धवैरावुभावेतौ सरस्यस्मिन्विहंगम

कूर्मस्त्रियोजनोच्छ्रयो दशयोजनविस्तृतः; बद्धवैरावुभावेतौ सरस्यस्मिन् विहङ्गम।

Verse 60

पूर्ववैरमनुस्मृत्य युध्येते जेतुमिच्छया । उभौ तौ भक्षयित्वा त्वं सुधामाहर तृप्तिमान्

पूर्ववैरमनुस्मृत्य जेतुमिच्छया परस्परं युध्येते। उभौ तौ भक्षयित्वा त्वं तृप्तिमान् सन् सुधामाहर॥

Verse 61

एवं पित्रेरितः पक्षी गत्वा तद्गजकच्छपौ । समुद्धत्य महाकायौ महाबलपराक्रमौ

एवं पित्रेरितः पक्षी गत्वा तद्गजकच्छपौ। समुद्धत्य महाकायौ महाबलपराक्रमौ॥

Verse 62

वहन्नखाभ्यां संतीर्थं विऌअंबाभिधमभ्यगात् । तत्रागतं समालोक्य पक्षिराजं द्विजोसमाः

वहन्नखाभ्यां संतीर्थं विऌअंबाभिधमभ्यगात्। तत्रागतं समालोक्य पक्षिराजं द्विजोत्तमाः॥

Verse 63

तत्तीरजो महावृक्षो रोहिणाख्यो महोच्छ्रयः । वैनतेयमिदं प्राह महाबलपराक्रमम्

तत्तीरजो महावृक्षो रोहिणाख्यो महोच्छ्रयः। वैनतेयमिदं प्राह महाबलपराक्रमम्॥

Verse 64

एनामारुह मच्छाखां शतयोजनमायताम् । स्थित्वात्र गजकूर्मौ त्वं भक्षयस्व खगोत्तम

एनामारुह मच्छाखां शतयोजनमायताम्। स्थित्वात्र गजकूर्मौ त्वं भक्षयस्व खगोत्तम॥

Verse 65

इत्युक्तस्तरुणा पक्षी स तत्रास्ते मनोजवः । तद्भारात्सा तरोः शाखा भग्नाऽभूद्द्विजसत्तमाः

इत्युक्तस्तरुणेन पक्षी मनोजवः स तत्र न्यपतत्। तद्भारात् तरोः शाखा भग्नाभूद्, हे द्विजसत्तमाः॥

Verse 66

वालखिल्यमुनींस्तस्मिल्लंबमानानधोमुखान् । दृष्ट्वा तत्पातशंकावांस्तां शाखां गरुडोऽग्रहीत्

वालखिल्यमुनीन् तस्मिन् शाखायां लम्बमानान् अधोमुखान्। दृष्ट्वा तत्पातशङ्कया गरुडः शाखामग्रहीत्॥

Verse 67

गजकूर्मो च तां शाखां गृहीत्वा यांतमं बरे । पिता तस्याब्रवीत्तत्र गरुडं विनतासुतम्

गजकूर्मौ च तां शाखां गृहीत्वा व्योम्नि नीयमानौ। तत्र तस्य पिता विनतासुतं गरुडमब्रवीत्॥

Verse 68

त्यजेमां निर्जने शैले शाखां तं विनतोद्भव । इत्युक्तः स तथा गत्वा शाखां निष्पुरुषे नगे

त्यजेमां निर्जने शैले शाखां, हे विनतोद्भव। इत्युक्तः स तथा गत्वा निष्पुरुषे नगे शाखां न्यस्यत्॥

Verse 69

विन्यस्याभक्षयत्पक्षी तौ तदा गजकच्छपौ । अथोत्पातः समभवत्तस्मिन्नवसरे दिवि

विन्यस्य पक्षी तौ तदा गजकच्छपौ भक्षयामास। अथ तस्मिन्नवसरे दिव्युत्पातः समभवत्॥

Verse 70

दृष्ट्वोत्पातं बलारातिः पप्रच्छ स्वपुरोहितम् । उत्पातकारणं जीव किमत्रेति पुनःपुनः । बृहस्पतिस्तदा शक्रं प्रोवाच द्विजसत्तमाः

दृष्ट्वोत्पातं बलारातिः स्वपुरोहितं पप्रच्छ— “हे जीव (बृहस्पते), अस्य उत्पातस्य कारणं किम्?” इति पुनःपुनः। तदा बृहस्पतिः शक्रं प्रति प्रोवाच, हे द्विजसत्तमाः।

Verse 71

बृहस्पतिरुवाच । काश्यपो हि मुनिः पूर्वमयजत्क्रतुना हरे

बृहस्पतिरुवाच— पूर्वं काश्यपो मुनिः, हे हरे, क्रतुना यज्ञमयजत्।

Verse 72

सर्वान्नृषीन्सुरान्सिद्धान्यक्षान्गंधर्वकिन्नरान् । यज्ञसंभारसिद्ध्यर्थं प्रेषयामास स द्विजाः

सर्वान् ऋषीन् सुरान् सिद्धान् यक्षान् गन्धर्वकिन्नरान् च । यज्ञसंभारसिद्ध्यर्थं स द्विजाः प्रेषयामास॥

Verse 73

वालखिल्यान्ससंभारान्ह्रस्वानंगुष्ठमात्रकान् । मज्जतो गोष्पदजले दृष्ट्वा हसितवान्भवान्

वालखिल्यान् ससंभारान् ह्रस्वान् अङ्गुष्ठमात्रकान् । गोष्पदजले मज्जतः दृष्ट्वा भवान् हसितवान्॥

Verse 74

भवतावमताः क्रुद्धा वालखिल्यास्तदा हरे । जुहुवुर्यज्ञवह्नौ ते क्रोधेन ज्वलिताननाः

भवता अवमताः क्रुद्धा वालखिल्यास्तदा हरे । क्रोधेन ज्वलिताननाः ते यज्ञवह्नौ जुहुवुः॥

Verse 75

देवेंद्रभयदः शत्रुः कश्यपस्य सुतोऽस्त्विति । तस्य पुत्रोऽद्य गरुडः सुधाहरणकौतुकी

देवेन्द्रभयदः शत्रुः कश्यपस्य सुतोऽस्त्विति नियतं वचनम्। तस्यैव पुत्रोऽद्य गरुडः सुधाहरणकौतुकी समुत्पन्नः॥

Verse 76

समागच्छति तद्धेतुरयमुत्पात आगतः । इत्युक्तः सोऽब्रवीदिंद्रो देवानग्निपुरोगमान्

तद्धेतुरयमुत्पातः समागच्छत्यागतः। इत्युक्ते देवेन्द्रः सोऽग्निपुरोगमान् देवानब्रवीत्॥

Verse 77

सुधामाहर्तुमायाति पक्षी सा रक्ष्यतामिति । इतींद्रप्रेरिता देवा ररक्षुः सायुधाः सुधाम्

सुधामाहर्तुमायाति पक्षी—सा रक्ष्यतामिति। इतीन्द्रप्रेरिता देवा ररक्षुः सायुधाः सुधाम्॥

Verse 78

पक्षिराजस्तदाभ्यागाद्देवानायुधधारिणः । महाबलं ते गरुडं दृष्ट्वाऽकम्पंत वै सुराः

पक्षिराजस्तदाभ्यागाद्देवानायुधधारिणः। महाबलं तं गरुडं दृष्ट्वाऽकम्पन्त वै सुराः॥

Verse 79

गरुडस्य सुराणां च ततो युद्धमभून्महत् । अखंडि पक्षितुण्डेन भौवनोऽमृतपालकः

गरुडस्य सुराणां च ततो युद्धमभून्महत्। अखण्डि पक्षितुण्डेन भौवनोऽमृतपालकः॥

Verse 80

तदा निजघ्नुगर्रुडं देवाः शस्त्रैरनेकशः । अतीव गरुडो देवैर्बाधितः शस्त्रपाणिभिः

तदा देवाः शस्त्रैरनेकशो गरुडं पुनः पुनर्निजघ्नुः। शस्त्रपाणिभिर्देवैः स गरुडोऽतीव बाधितोऽभवत्॥

Verse 81

पक्षाभ्यामाक्षिपद्दूरे देवानग्निपुरोगमान् । तत्पक्षविक्षिता देवास्तदा परमकोपनाः

पक्षाभ्यामग्निपुरोगमान् देवान् दूरमाक्षिपत्। तैः पक्षप्रहारेण विक्षिप्ता देवास्तदा परमकोपनाः॥

Verse 82

नाराचान्भिंदि पालांश्च नानाशस्त्राणि चाक्षिपन् । ततस्तु गरुडो वेगाद्देवदृष्टिविलोपिनीम्

नाराचान् भिन्दिपालांश्च नानाशस्त्राणि चाक्षिपन्। ततस्तु गरुडो वेगाद् देवदृष्टिविलोपिनीं तमसां व्यजनयत्॥

Verse 83

धूलिमुत्थापयामास पक्षाभ्यां विनतासुतः वायुना । शमयामासुस्तान्पांसूंस्त्रिदशोत्तमाः

विनतासुतः पक्षाभ्यां वायुवेगसमन्वितां धूलिमुत्थापयामास। तान् पांसून् त्रिदशोत्तमाः शमयामासुः॥

Verse 84

रुद्रान्वसूंस्तथादित्यान्मरुतोऽन्यान्सुरांस्तथा । गरुडः पक्षतुंडाभ्यां व्यथितानकरोद्द्विजाः

रुद्रान् वसूंस्तथादित्यान् मरुतोऽन्यान् सुरानपि। गरुडः पक्षतुंडाभ्यां व्यथितानकरोद् द्विजाः॥

Verse 85

पलायितेषु देवेषु सोऽद्राक्षीज्ज्वलनं पुरः । ज्वलंतं परितस्त्वग्निं शमापयितुमुद्ययौ

पलायितेषु देवेषु स पुरतो ज्वलनं ददर्श। सर्वतो ज्वलदग्निना परिवृतः स तं दावाग्निं शमयितुमुद्ययौ॥

Verse 86

स सहस्रमुखो भूत्वा तैः पिबञ्छतशो नदीः । तमग्निं नाशयामास तैः पयोभिस्त्वरान्वितः

स सहस्रमुखो भूत्वा शतशो नद्यः पपौ। तैः पयोभिस्त्वरान्वितोऽग्निं तं शमयामास नाशयामास च॥

Verse 87

सितधारं भ्रमच्चक्रं सुधारक्षकमंतिके । दृष्ट्वा तदरिरंध्रेण संक्षिप्तांगोतराविशत्

सितधारं भ्रमच्चक्रं सुधारक्षकमन्तिके। दृष्ट्वा तदरिरन्ध्रेण संक्षिप्ताङ्गोऽन्तराविशत्॥

Verse 88

ततो ददर्श द्वौ सर्पो व्यक्तास्यौ भीषणाकृती । याभ्यां दृष्टोपि भस्म स्यात्तौ सर्पौ गरुडस्तदा

ततो ददर्श द्वौ सर्पौ व्यक्तास्यौ भीषणाकृती। याभ्यां दृष्टोऽपि भस्म स्यात् तौ सर्पौ गरुडस्तदा॥

Verse 89

आच्छिद्य पक्षतुंडाभ्यां गृहीत्वाऽमृतमुद्ययौ । यंत्रमुत्पाट्य चोद्यंतं गरुडं प्राह माधवः

आच्छिद्य पक्षतुण्डाभ्यां गृहीत्वाऽमृतमुद्ययौ। यन्त्रमुत्पाट्य चोद्यन्तं गरुडं प्राह माधवः॥

Verse 90

तव तुष्टोऽस्मि पक्षीश वरं वरय सुव्रत । अथ पक्षी तमाह स्म कमलानायकं हरिम्

तव तुष्टोऽस्मि पक्षीश, वरं वरय सुव्रत। अथ पक्षी तमाह स्म कमलानायकं हरिम्॥

Verse 91

तवोपरि स्थितिर्मे स्यान्मा भूतां च जरामृती । तथास्त्विति हरिः प्राह वरं मद्व्रियतामिति

तवोपरि स्थितिर्मे स्यान्मा भूतां च जरामृती। तथास्त्विति हरिः प्राह वरं मद्व्रियतामिति॥

Verse 92

इत्युक्तस्तं हरिः प्राह मम त्वं वाहनं भव । स्यंदनोपरि केतुश्च मम त्वं विनतासुत

इत्युक्तस्तं हरिः प्राह मम त्वं वाहनं भव। स्यंदनोपरि केतुश्च मम त्वं विनतासुत॥

Verse 93

तथास्त्विति खगोप्याह कमलापतिमच्युतम् । हृतामृतं खगं श्रुत्वा तत आखंडलो जवात्

तथास्त्विति खगोप्याह कमलापतिमच्युतम्। हृतामृतं खगं श्रुत्वा तत आखंडलो जवात्॥

Verse 94

अभिद्रुत्याशु कुलिशं पक्षे चिक्षेप पक्षिणः । ततो विहस्य गरुडः पाकशासनमब्रवीत्

अभिद्रुत्याशु कुलिशं पक्षे चिक्षेप पक्षिणः। ततो विहस्य गरुडः पाकशासनमब्रवीत्॥

Verse 95

कुलिशस्य निपातान्मे न हरे कापि वेदना । सफलो वज्रपातस्ते भूयाच्च सुरनायक

कुलिशस्य निपातोऽपि मे वेदनां नापहरति कदाचन। हे सुरनायक, तव वज्रपातः सफल एव भूयात्।

Verse 96

इतीरयन्पत्रमेकं व्यसृजत्पक्षतस्तदा । शोभनं पर्णमस्येति सुपर्ण इति सोभ वत्

इत्युक्त्वा स तदा पक्षतः पत्रमेकं व्यसृजत्। तस्य पर्णं शोभनमासीदिति स ‘सुपर्ण’ इति ख्यातिमगात्।

Verse 97

तस्मिन्सुपर्णे हेमाभे सर्वे विस्मयमाययुः । ततस्तु गरुडः शक्रमब्रवीद्द्विजपुंगवाः

तस्मिन् हेमाभे सुपर्णे सर्वे विस्मयमाययुः। ततः गरुडः शक्रमब्रवीत्, हे द्विजपुङ्गवाः।

Verse 98

भवता साकमखिलं जगदेतच्चराचरम् । देवेंद्र सततं वोढुममोघा शक्तिरस्ति मे

हे देवेन्द्र, भवता साकं चराचरमखिलं जगत् सततं वोढुम् अमोघा मे शक्तिरस्ति।

Verse 99

नाखण्डलसहस्रं मे रणे लभ्यं हरे भवेत् । इति ब्रुवाणं गरुडमब्रवीत्पाकशासनः

हे हरे, रणे मे नाखण्डलसहस्रमपि लभ्यं भवेत्। इति ब्रुवाणं गरुडं पाकशासनः प्रत्युवाच।

Verse 100

किं तेऽमृतेन कार्यं स्याद्दीयताममृतं मम । इमां सुधां भवान्दद्याद्येभ्यो हि विनतोद्भव

किं तेऽमृतेन कार्यं स्यात्? ममामृतं प्रदीयताम्। विनतोद्भव! एषा सुधा येभ्यस्त्वया नीताऽभूत्, तेषां प्रति भवान् दद्यात्॥

Verse 110

मुक्ता तदैव विनता दासीभावाद्द्विजोत्तमाः । सर्पास्तेऽमृतभक्षार्थं स्नातुं सर्वे ययुस्तदा

तदैव विनता दासीभावात् मुक्ता, द्विजोत्तमाः। ततः सर्वे ते सर्पा अमृतभक्षार्थं स्नातुं ययुः॥

Verse 120

स्तेयी सुरापी विज्ञेयो गुरुदाररतश्च सः । संसर्गदोषदुष्टश्च मुनिभिः परिकीर्त्यते

स्तेयी सुरापी विज्ञेयः, गुरुदाररतश्च यः। संसर्गदोषदुष्टश्च, मुनिभिः परिकीर्त्यते॥

Verse 130

अज्ञानान्मुग्धया पापं कद्र्वा यदधुना कृतम् । क्षंतुमर्हसि तत्सर्वं दयाशीला हि साधवः

अज्ञानान्मुग्धया कद्र्वा यदधुना पापं कृतम्। तत्सर्वं क्षन्तुमर्हसि; दयाशीला हि साधवः॥

Verse 140

उपोष्य त्रिदिनं सस्नौ तस्मिन्क्षीरसरोजले । चतुर्थे दिवसे तस्यां कुर्वत्यां स्नानमादरात् । अदेहा व्योमगावाणी समुत्तस्थौ द्विजोत्तमाः

त्रिदिनमुपोष्य सा तस्मिन् क्षीरसरोजले सस्नौ। चतुर्थे दिवसे स्नानमादरात् कुर्वत्यां, व्योमगा अदेहा वाणी समुत्तस्थौ, द्विजोत्तमाः॥

Verse 150

यः पठेदिममध्यायं क्षीरकुंडप्रशंसनम् । गोसहस्रप्रदातॄणां प्राप्नोत्यविकलं फलम्

यः क्षीरकुण्डप्रशंसनमिममध्यायं पठति, स गोसहस्रप्रदातॄणां यत्पुण्यफलं तदेव अविकलम् आप्नोति।