Adhyaya 12

Verse 1

श्रीसूत उवाच । सीताकुण्डे महापुण्ये नरः स्नात्वा द्विजोत्तमाः । ततस्तु मंगलं तीर्थमभिगच्छेत्समाहितः

श्रीसूत उवाच—महापुण्ये सीताकुण्डे नरः स्नात्वा, हे द्विजोत्तमाः, ततः समाहितः सन् ‘मङ्गलतीर्थ’ नाम तीर्थं अभिगच्छेत्।

Verse 2

सन्निधत्ते सदा यत्र कमला विष्णुवल्लभा । अलक्ष्मीपरिहाराय यस्मिन्सरसि वै सुराः

यत्र विष्णुप्रिया कमला सदा सन्निधौ वसति, तस्मिन् सरसि सुरा अलक्ष्मीपरिहारार्थं नित्यं समायान्ति।

Verse 3

शतक्रतुमुखाः सर्वे समागच्छंति नित्यशः । तदेतत्तीर्थमुद्दिश्य ऋषयो लोकपावनम्

शतक्रतुमुखाः सर्वे देवाः नित्यशः तत्र समागच्छन्ति; लोकपावनं तदेव तीर्थमुद्दिश्य ऋषयः अपि समायान्ति।

Verse 4

इतिहासं प्रवक्ष्यामि पुण्यं पापविनाशनम् । पुरा मनोजवो नाम राजा सोमकुलोद्भवः

पुण्यं पापविनाशनं चैतदितिहासं प्रवक्ष्यामि; पुरा सोमकुलोद्भवो मनोजवो नाम राजा आसीत्।

Verse 5

पालयामास धर्मेण धरां सागरमेखलाम् । अयष्ट स सुरान्यज्ञै र्ब्राह्मणानन्नसंचयैः

स धर्मेण सागरमेखलां धरां पालयामास; यज्ञैः सुरानयजत्, अन्नसञ्चयैः ब्राह्मणान् पोषयामास।

Verse 6

तर्पयामास कव्येन प्रत्यब्दं पितृदेवताः । त्रयीमध्यैष्ट सततमपाठीच्छास्त्रमर्थवत्

स प्रत्यब्दं कव्येन पितृदेवताः तर्पयामास; त्रयीमध्यैष्ट सततं, शास्त्रमर्थवत् अपाठीच्च।

Verse 7

व्यजेष्ट शत्रून्वीर्येण प्राणं सीदीशकेशवौ । अरंस्त नीतिशास्त्रेषु तथापाठीन्महामनून्

वीर्येण शत्रून् व्यजेष्ट, प्राणवत् च ईशकेशवौ समर्चयत्। नीतिशास्त्रेषु सुसंस्थितोऽभूत्, महान्ति च मनून् शास्त्राणि समधीतवान्॥

Verse 8

एवं स धर्मतो राजा पालयामास मेदिनीम् । रक्षतस्तस्य राज्ञोऽभूद्राज्यं निहत कंटकम्

एवं स धर्मतो राजा मेदिनीं पालयामास। रक्षतः तस्य राज्ञोऽभूत् राज्यं निहतकण्टकम्॥

Verse 9

अहंकारोऽभवत्तस्य पुत्रसंपद्विनाशनः । अहंकारो भवेद्यत्र तत्र लोभो मदस्तथा

अहंकारोऽभवत् तस्य पुत्रसंपद्विनाशनः। अहंकारो भवेद् यत्र तत्र लोभो मदस्तथा॥

Verse 10

कामः क्रोधश्च हिंसा च तथाऽसूया विमोहिनी । भवंत्येतानि विप्रेंद्राः संपदां नाशहेतवः

कामः क्रोधश्च हिंसा च तथाऽसूया विमोहिनी। भवन्त्येतानि विप्रेन्द्राः संपदां नाशहेतवः॥

Verse 11

एतानि यत्र विद्यंते पुरुषे स विनश्यति । क्षणेन पुत्रपौत्रैश्च सार्द्धं चाखिलसंपदा

एतानि यत्र विद्यन्ते पुरुषे स विनश्यति। क्षणेन पुत्रपौत्रैश्च सार्द्धं चाखिलसंपदा॥

Verse 12

बभूव तस्यासूया च जनविद्वेषिणी सदा । असूयाकुलचित्तस्य वृथाहंकारिणस्तथा

तस्मिन्सदा जनविद्वेषिणी असूया समुत्पन्ना। असूयाकुलचित्तोऽसौ वृथा-अहंकारपरायणोऽभवत्॥

Verse 13

लुब्धस्य कामदुष्टस्य मतिरेवं बभूव ह । विप्रग्रामे करादानं करिष्यामीति निश्चितः

लुब्धस्य कामदुष्टस्य तदा मतिरेवं समभवत्। ‘विप्रग्रामे करादानं करिष्यामि’ इति निश्चितवान्॥

Verse 14

अकरोच्च तथा राजा निश्चित्य मनसा तदा । धनं धान्यं च विप्राणां जहार किल लोभतः

स राजा मनसा निश्चित्य तथा अकरोत् तदा। लोभतः किल विप्राणां धनधान्यं जहार च॥

Verse 15

शिवविष्ण्वादिदेवानां वित्तान्यादत्त रागतः । शिवविष्ण्वादिदेवानां विप्राणां च महात्मनाम्

रागतः शिवविष्ण्वादिदेवानां वित्तान्यादत्त सः। शिवविष्ण्वादिदेवानां महात्मविप्राणां च धनं जहार॥

Verse 16

क्षेत्राण्यपजहारायमहंकार विमूढधीः । एवमन्याययुक्तस्य देवद्विजविरोधिनः

अहंकारविमूढधीः स क्षेत्राण्यप्यपजहार। एवं स अन्याययुक्तो देवद्विजविरोधी विनाशपथं जगाम॥

Verse 17

दुष्कर्मपरिपाकेन क्रूरेण द्विजपुंगवाः । पुरं रुरोध बलवान्परदेशाधिपो रिपुः

दुष्कर्मणां क्रूरपरिपाकवशात्, हे द्विजपुङ्गवाः, परदेशाधिपो बलवान् रिपुः पुरं रुरोध।

Verse 19

गोलभोनाम विप्रेंद्राश्चतुरंगबलैर्युतः । षण्मासं युद्धमभवद्गोलभेन दुरात्मनः

गोलभो नाम विप्रेन्द्राः चतुरङ्गबलैर्युतः; तस्य दुरात्मनः गोलभस्य हेतोः षण्मासं युद्धमभवत्।

Verse 20

वनं सपुत्रदारः सन्प्रपेदे स मनोजवः । गोलभः पालयन्नास्ते मनोजवपुरे चिरम्

मनोजवः सपुत्रदारः सन् वनं प्रपेदे; गोलभः मनोजवपुरे चिरं पालयन्नास्ते।

Verse 21

चतुरंगबलोपेतस्तमुद्वास्य रणे बली । मनोजवोपि विप्रेंद्राः शोचन्स्त्रीपुत्रसंयुतः

चतुरङ्गबलोपेतो बली स रणे तमुद्वास्य; मनोजवोऽपि विप्रेन्द्राः स्त्रीपुत्रसंयुतः शोचन् निर्गतः।

Verse 22

क्षुत्क्षामः प्रस्खलञ्छश्वत्प्रविवेश महावनम् । झिल्लिकागणसंघुष्टं व्याघ्रश्वापद भीषणम्

क्षुत्क्षामः शश्वत् प्रस्खलन् स महावनं प्रविवेश; झिल्लिकागणसंघुष्टं व्याघ्रश्वापदभीषणम्।

Verse 23

व्याप्तद्विरदचीत्कारं वराहमहिषाकुलम् । तस्मिन्वने महाघोरे क्षुधया परिपीडितः

व्याप्तद्विरदचीत्कारं वराहमहिषाकुलं महाघोरं वनं तस्मिन् क्षुधया स परिपीडितः।

Verse 24

अयाचतान्नं पितरं मनोजवसुतः शिशुः । अंब मेन्नं प्रयच्छ त्वं क्षुधा मां बाधते भृशम्

अयाचतान्नं पितरं मनोजवसुतः शिशुः; अंब मेऽन्नं प्रयच्छ त्वं, क्षुधा मां बाधते भृशम्।

Verse 25

एवं स्वजननीं चापि प्रार्थयामास बालकः । तन्मातापितरौ तत्र श्रुत्वा पुत्रस्य भाषितम्

एवं स्वजननीं चापि प्रार्थयामास बालकः; तन्मातापितरौ तत्र श्रुत्वा पुत्रस्य भाषितम्।

Verse 26

शोकाभिभूतौ सहसा मोहं समुपजग्मतुः । भार्यामथाब्रवीद्राजा सुमित्रानाम नामतः

शोकाभिभूतौ सहसा मोहं समुपजग्मतुः; भार्यामथाब्रवीद्राजा सुमित्रानाम नामतः।

Verse 27

मुह्यमानश्च स मुहुः शुष्ककंठौष्ठतालुकः । सुमित्रे किं करिष्यामि कुत्र यास्यामि का गतिः

मुह्यमानश्च स मुहुः शुष्ककण्ठौष्ठतालुकः; सुमित्रे किं करिष्यामि, कुत्र यास्यामि, का गतिः।

Verse 28

मरिष्यत्यचिरादेष सुतो मे क्षुधयार्दितः । किमर्थं ससृजे वेधा दुर्भाग्यं मां वृथा प्रिये

अचिरेणैव मेऽयं सुतः क्षुधार्तः प्राणान् त्यक्ष्यति। प्रिये, वेधा किमर्थं मां वृथा दुर्भाग्यभाजनं चकार?

Verse 29

को वा मोचयिता दुःखमेतद्दुष्कर्मजं मम । न पूजितो मया शंभुर्हरिर्वा पूर्वजन्मसु

को वा ममैतत् दुःखं दुष्कर्मजं मोचयिता? पूर्वजन्मसु मया न शंभुः पूजितो न हरिः।

Verse 30

तथान्या देवताः सूर्यविभावसुमुखाः प्रिये । तेन पापेन चाद्याहमस्मिञ्जन्मनि शोभने

तथैवान्या देवताः सूर्यविभावसुमुखाः प्रिये, मया न समर्चिताः। तेन पापेन शोभनेऽस्मिञ्जन्मन्यद्यैवेदृशीं दशां प्राप्तोऽहम्।

Verse 31

अहंकाराभिभूतोऽस्मि विप्रक्षेत्राण्यपाहरम् । शिवविष्ण्वादिदेवानां वित्तं चापहृतं मया

अहंकारेणाभिभूतः सन् विप्रक्षेत्राण्यपाहरम्। शिवविष्ण्वादिदेवानां वित्तं च मया अपहृतम्।

Verse 32

एवं दुष्कर्मबाहुल्याद्गोलभेन पराजितः । वनं यातोस्मि विजनं त्वया सह सुतेन च

एवं दुष्कर्मबाहुल्याद् गोलभेन पराजितः। विजनं वनं यातोऽस्मि त्वया सह सुतेन च।

Verse 33

निरन्नो निर्धनो दुःखी क्षुधितो ऽहं पिपासितः । कथमन्नं प्रदास्यामि क्षुधिताय सुताय मे

निरन्नोऽहं निर्धनो दुःखितश्च क्षुधितः पिपासितः। कथमन्नं प्रदास्यामि क्षुधिताय सुताय मे॥

Verse 34

न मयान्नानि दत्तानि ब्राह्मणेभ्यः शुचिस्मिते । न मया पूजितः शंभुर्विष्णुर्वा देवतांतरम्

न मयान्नानि दत्तानि ब्राह्मणेभ्यः शुचिस्मिते। न मया पूजितः शम्भुर्विष्णुर्वा देवतान्तरे॥

Verse 35

तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् । न मयाग्नौ हुतं पूर्वं न तीर्थमपि सेवितम्

तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्। न मयाग्नौ हुतं पूर्वं न तीर्थमपि सेवितम्॥

Verse 36

मातृश्राद्धं पितृश्राद्धं मृताह दिवसे तयोः । नैकोद्दिष्टविधानेन पार्वणेनापि वै प्रिये

मातृश्राद्धं पितृश्राद्धं मृताहदिवसे तयोः। नैकोद्दिष्टविधानेन पार्वणेनापि वै प्रिये॥

Verse 37

कृतं न हि मया भद्रे भूरिभोजनमेव वा । तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्

कृतं न हि मया भद्रे भूरिभोजनमेव वा। तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्॥

Verse 38

चैत्रमासे प्रिये चित्रानक्षत्रे पानकं मया । पनसानां फलं स्वादु कदलीफलमेव वा

प्रिये, चैत्रमासे चित्रानक्षत्रदिने मया शीतलपानकं न दत्तम्; पनसफलस्य मधुरं फलं न दत्तं, कदलीफलमपि न दत्तम्।

Verse 39

तथा छत्रं सदंडं च रम्यं पादुकयोर्द्वयम् । तांबूलानि च पुष्पाणि चंदनं चानुलेपनम्

तथा सदण्डं रम्यं छत्रं न दत्तम्, पादुकयोः रम्यं द्वयं न दत्तम्; ताम्बूलानि, पुष्पाणि, चन्दनानुलेपनं च न दत्तम्।

Verse 40

न दत्तं वेदविद्भ्यस्तु चित्रगुप्तस्य तुष्टये । तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्

चित्रगुप्तस्य तुष्टये वेदविद्भ्यः मया दानं न दत्तम्; तेन पापेन अद्य मे एतद् दुःखं समागतम्।

Verse 41

नाश्वत्थश्चूतवृक्षो वा न्यग्रोधस्तिंतिणी तथा । पिचुमंदः कपित्थो वा तथैवामलकीतरुः

न मया अश्वत्थः स्थापितः, न चूतवृक्षः, न न्यग्रोधः, न तिन्तिणी; न पिचुमन्दः, न कपित्थः, न चामलकीतरुः।

Verse 42

नारिकेलतरुर्वापि स्थापितोऽध्वगशांतये । तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम्

अध्वगशान्तये नारिकेलतरुरपि मया न स्थापितः; तेन पापेन अद्य मे एतद् दुःखं समागतम्।

Verse 43

सम्मार्जनं च न कृतं शिवविष्ण्वालये मया । न खानितं तटाकं च न कूपोपि ह्रदोऽपिवा

शिवविष्ण्वालययोर्मया न सम्मार्जनं न च शौचं कृतम्। न तटाकं खानितं न कूपो न ह्रदोऽपि निर्मितः॥

Verse 44

न रोपितं पुष्पवनं तथैव तुलसीवनम् । शिवविष्ण्वालयौ वापि निर्मितो न मया प्रिये

न रोपितं मया पुष्पवनं तथा तुलसीवनमेव च। शिवविष्ण्वालयौ वापि न निर्मितौ मया प्रिये॥

Verse 45

तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् । न मया पैतृके मासि पितॄनुद्दिश्य शोभने । महालयं कृतं श्राद्धमष्टकाश्राद्धमेव वा

तेन पापेन मेऽद्य दुःखमेतत्समागतम्। पैतृके मासि पितॄनुद्दिश्य न कृतं मया श्राद्धम्—न महालयं नाष्टकाश्राद्धमेव वा॥

Verse 46

नित्यश्राद्धं तथा काम्यं श्राद्धं नैमित्तिकं प्रिये । न कृताः क्रतवश्चापि विधिवद्भूरिदक्षिणाः

नित्यश्राद्धं न कृतं मया तथा काम्यं नैमित्तिकं च प्रिये। विधिवद्भूरिदक्षिणाः क्रतवोऽपि न कृताः॥

Verse 47

मासोपवासो न कृतः एकादश्यामुपोषणम् । धनुर्मासेप्युषःकाले शंभुविष्ण्वादिदेवताः

मासोपवासो न कृतो मया, न चैकादश्यामुपोषणम्। धनुर्मासेऽप्युषःकाले शम्भुविष्ण्वादिदेवतानां पूजनं न कृतं मया॥

Verse 48

संपूज्य विधिवद्भद्रे नैवेद्यं न कृतं मया । तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समा गतम्

भद्रे, विधिवत् संपूज्यापि मया नैवेद्यं न समर्पितम्। तस्य पापस्य प्रभावेन मेऽद्य एतद् दुःखं समागतम्॥

Verse 49

हरिशंकरयोर्नाम्नां कीर्तनं न मया कृतम् । उद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च जाबालोक्तैश्च सप्तभिः

हरिशंकरयोर्नामकीर्तनं मया न कृतम्। जाबालोक्तैश्च सप्तभिरुद्धूलनं त्रिपुण्ड्रं च नाचरितम्॥

Verse 50

न धृतं भस्मना भद्रे रुद्राक्षं न धृतं मया । जपश्च रुद्रसूक्तानां पंचाक्षरजपस्तथा

भद्रे, मया भस्म न धृतं न च रुद्राक्षमालिका। रुद्रसूक्तजपो न कृतः तथा पञ्चाक्षरजपस्तथा॥

Verse 51

तथा पुरुषसूक्तस्य जपोऽप्यष्टाक्षरस्य च । नैवकारि मया भद्रे नैवान्यो धर्मसंचयः

तथा पुरुषसूक्तस्य जपोऽपि मया न कृतः, न चाष्टाक्षरस्य। भद्रे, एतानि नाकारि मया, न चान्यो धर्मसञ्चयः॥

Verse 52

तेन पापेन मे त्वद्य दुःखमेतत्समागतम् । एवं स विलपन्राजा भार्यामाभाष्य खिन्नधीः

तेन पापेन मेऽद्य दुःखमेतत्समागतम्। इति विलपन् स राजा खिन्नधीर्भार्यामाभाषत॥

Verse 53

मूर्च्छामुपाययौ विप्राः पपात च धरातले । सुमित्रा पतितं दृष्ट्वा भार्या सा पतिमंगना

स मूर्च्छामुपागतः क्षणात् धरातले पपात, हे विप्राः। पतितं पतिं दृष्ट्वा सुमित्रा पतिव्रता भार्या शोकाकुला बभूव।

Verse 54

आलिंग्य विललापाथ सपुत्रा भृशदुःखिता । मम नाथ महाराज सोमान्वयधुरंधर

तं आलिङ्ग्य सा सपुत्रा भृशदुःखिता विललाप— “मम नाथ! महाराज! सोमान्वयधुरन्धर!”

Verse 55

मां विहाय क्व यातोऽसि सपुत्रां विजने वने । अनाथां त्वामनुगतां सिंहत्रस्तां मृगीमिव

“मां सपुत्रां विहाय क्व यातोऽसि विजने वने? अनाथां त्वामनुगतां सिंहत्रस्तां मृगीमिव।”

Verse 56

मृतोऽसि यदि राजेंद्र तर्हि त्वामहमप्यरम् । अनुव्रजामि विधवा न स्थास्ये क्षणमप्युत

“यदि मृतोऽसि राजेन्द्र, तर्हि अहम् अपि अचिरात् त्वामनुव्रजामि। विधवा भूत्वा क्षणमपि न स्थास्ये।”

Verse 57

पितरं पश्य पतितं चन्द्रकांत सुत क्षितौ । इत्युक्तश्चंद्रकांतोऽपि सुतो राज्ञः क्षुधार्दितः

“पश्य, चन्द्रकान्त, पितरं क्षितौ पतितम्!” इत्युक्ते राज्ञः सुतो चन्द्रकान्तोऽपि क्षुधार्दितः व्यथितोऽभवत्।

Verse 58

पितरं परिरभ्याथ निःशब्दं प्ररुरोद सः । एतस्मिन्नंतरे विप्रा जटावल्कलसंवृतः

पितरं परिरभ्य स निःशब्दं प्ररुरोद। एतस्मिन्नन्तरे विप्राः जटावल्कलसंवृतो मुनिराविरभूत्॥

Verse 59

भस्मोद्धूलितसर्वांगस्त्रिपुण्ड्रांकितमस्तकः । रुद्राक्षमालाभरणः सितयज्ञोपवीतवान्

भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गस्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकः। रुद्राक्षमालाभरणः सितयज्ञोपवीतवान्॥

Verse 60

पराशरोनाम मुनिराजगाम यदृच्छया । तं शब्दमभिलक्ष्यासौ साधुसज्जनसंमतः

पराशरो नाम मुनिराजगाम यदृच्छया। तं शब्दमभिलक्ष्य स साधुसज्जनसंमतः॥

Verse 61

ततः सुमित्रा तं दृष्ट्वा पराशरमुपागतम् । ववंदे चरणौ तस्य सपुत्रा सा पतिव्रता

ततः सुमित्रा तं दृष्ट्वा पराशरमुपागतम्। ववन्दे चरणौ तस्य सपुत्रा सा पतिव्रता॥

Verse 62

ततः पराशरेणेयं सुमित्रा परिसांत्विता । आश्वासिता च मुनिना मा शोचस्वेति भामिनि । ततः सुमित्रां पप्रच्छ शक्तिपुत्रो महामुनिः

ततः पराशरेणेयं सुमित्रा परिसान्त्विता। आश्वासिता च मुनिना मा शोचस्वेति भामिनि॥ ततः सुमित्रां पप्रच्छ शक्तिपुत्रो महामुनिः॥

Verse 63

पराशर उवाच । का त्वं सुश्रोणि कश्चासौ यश्चायं पतितोऽग्रतः

पराशर उवाच—हे सुश्रोणि, त्वं का? कश्चासौ, योऽयं पुरतो भूमौ पतितो दृश्यते?

Verse 64

अयं शिशुश्च कस्ते स्याद्वद तत्त्वेन मे शुभे । पृष्टैवं मुनिना साध्वी तमुवाच महामुनिम्

अयं शिशुः कस्ते स्यात्? मे शुभे, तत्त्वेन वद। इति मुनिना पृष्टा साध्वी सा तं महामुनिमुवाच।

Verse 65

सुमित्रोवाच । पतिर्ममायमस्याहं भार्या वै मुनिसत्तम । आवाभ्यां जनितश्चायं चंद्रकांताभिधः सुतः

सुमित्रोवाच—मुनिसत्तम, अयं मम पतिः; अहं चास्यैव भार्या। आवाभ्यां जनितोऽयं सुतश्चन्द्रकान्ताभिधः।

Verse 66

अयं मनोजवो नाम राजा सोमकुलोद्भवः । विक्रमाढ्यस्य तनयः शौर्ये विष्णुसमो बली

अयं मनोजवो नाम राजा सोमकुलोद्भवः। विक्रमाढ्यस्य तनयः, शौर्ये विष्णुसमो बली।

Verse 67

सुमित्रा नाम तस्याहं भार्या पतिमनुव्रता । युद्धे विनिर्जितो राजा गोलभेन मनोजवः

अहं तस्य भार्या सुमित्रा नाम, पतिमनुव्रता। युद्धे मनोजवो राजा गोलभेन विनिर्जितः।

Verse 68

राज्याद्भ्रष्टो निरालंबो मया पुत्रेण चान्वितः । वनं विवेश ब्रह्मर्षे क्रूरसत्त्वभयानकम्

राज्याद्भ्रष्टो निरालम्बो मया पुत्रेण चान्वितः । वनं विवेश ब्रह्मर्षे क्रूरसत्त्वभयानकम् ॥

Verse 69

क्षुधया पीडितः पुत्रो ह्यावामन्नमयाचत । निरन्नो विधुरो राजा दृष्ट्वा पुत्रं क्षुधार्दितम्

क्षुधया पीडितः पुत्रो ह्यावामन्नमयाचत । निरन्नो विधुरो राजा दृष्ट्वा पुत्रं क्षुधार्दितम् ॥

Verse 70

शोकाकुलमना ब्रह्मन्मूर्च्छितः पतितो भुवि । इति तद्वचनं श्रुत्वा शोकपर्याकुलाक्षरम्

शोकाकुलमना ब्रह्मन्मूर्च्छितः पतितो भुवि । इति तद्वचनं श्रुत्वा शोकपर्याकुलाक्षरम् ॥

Verse 71

शक्तिपुत्रो मुनिः प्राह सुमित्रां तां पतिव्रताम् । मनोजवस्य नृपतेर्भार्यामग्निशिखोपमाम्

शक्तिपुत्रो मुनिः प्राह सुमित्रां तां पतिव्रताम् । मनोजवस्य नृपतेर्भार्यामग्निशिखोपमाम् ॥

Verse 72

पराशर उवाच । मनोजवस्य भार्ये ते मा भीर्भूयात्कथंचन । युष्माकमशुभं सत्यमचिरान्नाशमेष्यति

पराशर उवाच । मनोजवस्य भार्ये ते मा भीर्भूयात्कथंचन । युष्माकमशुभं सत्यमचिरान्नाशमेष्यति ॥

Verse 73

मूर्च्छां विहाय ते भद्रे क्षणादुत्थास्यते पतिः । ततः पराशरो विप्रः पाणिना तं नराधिपम्

मूर्च्छां विहाय, भद्रे, तव पतिः क्षणादेवोत्थास्यति। ततः पराशरो विप्रः पाणिना तं नराधिपं स्प्रष्टुमुपचक्रमे।

Verse 74

पस्पर्श मंत्रं प्रजपन्ध्यात्वा देवं त्रियंबकम् । ततो मनोजवो राजा करस्पृष्टो महामुनेः

स मंत्रं प्रजपन् त्र्यम्बकदेवं ध्यात्वा तं पस्पर्श। ततो महामुनेः करस्पृष्टो राजा मनोजवः।

Verse 75

उत्थितः सहसा तत्र त्यक्त्वा मूर्च्छां तमोमयीम् । ततः पराशरमुनिं प्रणम्य जगतीपतिः । उवाच परमप्रीतः प्रांजलिर्विप्रसत्तमम्

सहसा तत्र तमोमयीं मूर्च्छां त्यक्त्वोत्थितः। ततः जगतीपतिः पराशरमुनिं प्रणम्य परमप्रीतः प्राञ्जलिर्विप्रसत्तममुवाच।

Verse 76

मनोजव उवाच । पराशरमुने त्वद्य त्वत्पादाब्जनिषेवणात्

मनोजव उवाच— पराशरमुने, अद्य त्वत्पादाब्जनिषेवणात्।

Verse 77

मूर्च्छा मे विगता सद्यः पातकं चैव नाशितम् । त्वद्दर्शनमपुण्यानां नैव सिध्येत्कदाचन

मूर्च्छा मे विगता सद्यः पातकं चैव नाशितम्। त्वद्दर्शनमपुण्यानां नैव सिध्येत्कदाचन।

Verse 78

रक्ष मां करुणादृष्ट्या च्यावितं शत्रुभिः पुरात् । इत्युक्तः स मुनिः प्राह राजानं तं मनोजवम्

करुणादृष्ट्या मां रक्ष; शत्रुभिः पुरा नगरात् च्यावितोऽस्मि—इति वदन्तं तं श्रुत्वा स मुनिः मनोजवं राजानं प्रत्युवाच।

Verse 79

पराशर उवाच । उपायं ते प्रवक्ष्यामि राजञ्च्छत्रुजयाय वै । रामसेतौ महापुण्ये गंधमादनपर्वते

पराशर उवाच—राजन्, शत्रुजयाय ते उपायं प्रवक्ष्यामि; महापुण्ये रामसेतौ गन्धमादनपर्वते।

Verse 80

विद्यते मंगलं तीर्थं सर्वैश्वर्यप्रदायकम् । सर्वलोकोपकाराय तस्मिन्सरसि राघवः

विद्यते मङ्गलं तीर्थं सर्वैश्वर्यप्रदायकम्; सर्वलोकोपकाराय तस्मिन् सरसि राघवः सन्निहितः।

Verse 81

सन्निधत्ते सदा लक्ष्म्या सीतया राजसत्तम । सपुत्रभार्यस्त्वं तत्र गत्वा स्नात्वा सभक्तिकम्

राजसत्तम, सदा लक्ष्म्या सीतया सह तत्र सन्निधत्ते; अतस्त्वं सपुत्रभार्यः तत्र गत्वा भक्त्या स्नात्वा।

Verse 83

वैभवात्तस्य तीर्थस्य नाशं यास्यत्यसंशयम् । मंगलानि च सर्वाणि प्राप्स्यसे न चिरान्नृप

तस्य तीर्थस्य वैभवात् तव नाशो नश्यत्यसंशयम्; न चिरात् सर्वमङ्गलानि प्राप्स्यसे, नृप।

Verse 84

विजित्य शत्रूंश्च रणे पुनर्भूमिं प्रपत्स्यसे । अतस्त्वं भार्यया सार्द्धं पुत्रेण च मनोजव

रणे शत्रून् विजित्य पुनर्भूमिं प्रपत्स्यसे। अतस्त्वं भार्यया सार्धं पुत्रेण च, मनोजव, गच्छ॥

Verse 85

गच्छ मंगलतीर्थं तद्गन्धमादनपर्वते । अहमप्यागमिष्यामि तवानुग्रहकाम्यया

गच्छ मङ्गलतीर्थं तद् गन्धमादनपर्वते। अहमप्यागमिष्यामि तवानुग्रहकाम्यया॥

Verse 86

पराशरस्त्वेवमुक्त्वा राजमुख्यैस्त्रिभिः सह । प्रायात्सेतुं समुद्दिश्य स्नातुं मंगलतीर्थके

एवमुक्त्वा पराशरः राजमुख्यैस्त्रिभिः सह। सेतुं समुद्दिश्य प्रायात् स्नातुं मङ्गलतीर्थके॥

Verse 87

राजादिभिः सह मुनिर्विलंघ्य विविधं वनम् । वनप्रदेशदेशांश्च दस्युग्रामाननेकशः

राजादिभिः सह मुनिर्विलङ्घ्य विविधं वनम्। वनप्रदेशदेशांश्च दस्युग्रामाननेकशः॥

Verse 88

प्रययौ मंगलं तीर्थं गन्धमादनपर्वते । तत्र संकल्प्य विधिवत्सस्नौ स मुनिपुंगवः

प्रययौ मङ्गलं तीर्थं गन्धमादनपर्वते। तत्र संकल्प्य विधिवत् सस्नौ स मुनिपुङ्गवः॥

Verse 89

तानपि स्नापयामास राजादीन्विधिपूर्वकम् । तत्र श्राद्धं च भूपालश्चकार पितृतृप्तये

तानपि राजादीन् विधिपूर्वकं तत्र स्नापयामास। तत्रैव भूपालः पितृतृप्तये श्राद्धं चकार॥

Verse 90

तत्र मासत्रयं सस्नौ राजा पत्नीसुतस्तथा । ततः पराशरमुनिः सस्नौ नियमपूर्वकम्

तत्र राजा पत्नीसुतसहितो मासत्रयं सस्नौ। ततः पराशरमुनिः नियमपूर्वकं सस्नौ॥

Verse 91

एवं मासत्रयं सस्नौ तैः साकं मुनिपुंगवः । मंगलाख्ये महापुण्ये सर्वामंगलनाशने

एवं तैः साकं मुनिपुङ्गवो मासत्रयं सस्नौ। मंगलाख्ये महापुण्ये सर्वामंगलनाशने तीर्थे॥

Verse 92

क्षेत्रश्राद्धादिकं चापि तत्तीरे कुरु भूपते । एवं कृते त्वया राजन्नलक्ष्मीः क्लेशकारिणी

हे भूपते, तत्तीरे क्षेत्रश्राद्धादिकं चापि कुरु। एवं कृते त्वया राजन्, अलक्ष्मीः क्लेशकारिणी नश्येत्॥

Verse 93

चत्वारिंशद्दिनं तत्र मंत्रमेकाक्षरं नृपः । तत्र तीर्थे जजापासौ मुन्युक्तेनैव वर्त्मना

चत्वारिंशद्दिनं तत्र नृपो मन्त्रं एकाक्षरं जजाप। तत्र तीर्थे मुन्युक्तेनैव वर्त्मना स जपं चकार॥

Verse 94

एवमभ्यसतस्तस्य मंत्रमेकाक्षरं द्विजाः । मुनिप्रसादात्पुरतो धनुः प्रादुरभूद्दृढम्

एवमेकाक्षरमन्त्रं निरन्तरमभ्यसतः तस्य, द्विजाः, मुनिप्रसादात् पुरतः दृढं धनुः प्रादुरभूत्।

Verse 95

अक्षयाविषुधी चापि खड्गौ च कनकत्सरू । एकं चर्म गदा चैका तथैको मुसलोत्तमः

अक्षयाविषुधी चापि, खड्गौ च कनकत्सरू; एकं चर्म गदा चैका, तथैको मुसलोत्तमः प्रादुरभूत्।

Verse 96

एकः शंखो महानादो वाजियुक्तो रथस्तथा । ससारथिः पताका च तीर्थादुत्तस्थुरग्रतः

एकः शङ्खो महानादः, वाजियुक्तो रथस्तथा; ससारथिः पताका च, तीर्थादग्रतः समुत्तस्थुः।

Verse 97

कवचं कांचनमयं वैश्वानरसमप्रभम् । प्रादुर्बभूव तत्तीर्थात्प्रसादेन मुनेस्तथा

कवचं काञ्चनमयं वैश्वानरसमप्रभं, तत्तीर्थात् मुनेः प्रसादेन प्रादुर्बभूव।

Verse 98

हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषणम् । तीर्थानां प्रवरात्तस्मादुत्थितं नृपतेः पुरः

हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषणं, तीर्थानां प्रवरात् तस्मात् नृपतेः पुरः समुत्थितम्।

Verse 99

दिव्यांबरसहस्रं च तीर्थात्प्रादुरभूत्तदा । माला च वैजयंत्याख्या स्वर्णपंकजशोभिता

तदा तस्मात् तीर्थात् दिव्यांबरसहस्रं प्रादुरभवत्; स्वर्णपङ्कजशोभिता वैजयन्त्याख्या माला च समुत्पन्ना।

Verse 100

एतत्सर्वं समालोक्य मुनयेऽसौ न्यवेदयत् । ततः पराशरमुनिर्जलमादाय तीर्थतः

एतत्सर्वं समालोक्य स तन्मुनये न्यवेदयत्; ततः पराशरमुनिः तीर्थतो जलमादाय।

Verse 101

अभ्यषिंचन्नरपतिं मंत्रपूतेनवारिणा । ततोऽभिषिक्तो नृपतिर्मुनिना परिशोभितः

मन्त्रपूतेन वारिणा स नृपतिमभ्यषिञ्चत्; ततः मुनिना अभिषिक्तो नृपतिः परिशोभितो बभौ।

Verse 102

सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा । हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषितः

सन्नद्धः कवची खड्गी चापबाणधरो युवा; हारकेयूरमुकुटकटकादिविभूषितः।

Verse 103

दिव्यांबरधरश्चापि वाजियुक्त रथस्थितः । शुशुभेऽतीव नृपतिर्मध्याह्न इव भास्करः

दिव्यांबरधरश्चापि वाजियुक्तरथस्थितः; नृपतिरतीव शुशुभे मध्याह्न इव भास्करः।

Verse 104

तस्मै नृपतये तत्र ब्रह्माद्यस्त्रं महामुनिः । सांगं च सरहस्यं च सोत्सर्गं सोप संहृति

तत्र महामुनिः तस्मै नृपतये ब्रह्माद्यास्त्राणि दिव्यानि सांगानि सरहस्यानि सोत्सर्गाणि सोपसंहृतयश्च सम्यगुपादिशत्।

Verse 105

उपादिशच्छक्तिपुत्रः सुमित्राजानये तदा । मनोजवोऽथ मुनिना ह्याशीर्वादपुरःसरम्

तदा शक्तिपुत्रः पराशरः सुमित्राजानं नृपं सम्यगुपादिशत्; अथ मुनिना पुरस्कृताशीर्वादः मनोजवो यथाकर्म प्रवव्राज।

Verse 106

प्रेरितो रथमास्थाय प्रणम्य मुनिपुंगवम् । प्रदक्षिणीकृत्य तदाभ्यनुज्ञातो महर्षिणा

प्रेरितः स रथमास्थाय मुनिपुङ्गवं प्रणम्य, प्रदक्षिणीकृत्य, तदा महर्षिणा अभ्यनुज्ञातः।

Verse 107

सार्द्धं पत्न्या च पुत्रेण प्रययौ विजयाय सः । स गत्वा स्वपुरं राजा प्रदध्मौ जलजं तदा

सः पत्न्या पुत्रेण च सार्धं विजयाय प्रययौ; स्वपुरं गत्वा स राजा तदा जलजं शङ्खं प्रदध्मौ।

Verse 108

ततः शंखरवं श्रुत्वा गोलभस्तु ससैनिकः । युद्धाय निर्ययौ तूर्णं मनोजवनृपेण सः

ततः शङ्खरवं श्रुत्वा गोलभस्तुः ससैनिकः, मनोजवनृपेण सह युद्धाय तूर्णं निर्ययौ।

Verse 109

दिनत्रयं रणं जज्ञे गोलभेन नृपस्य वै । ततश्चतुर्थे दिवसे गोलभं तु ससैनिकम्

दिनत्रयं नृपस्य गोलभेन सह रणं समजनि; ततश्चतुर्थे दिवसे ससैनिकं गोलभं नृपो जिगाय।

Verse 110

मनोजवो नृपो युद्धे ब्रह्मास्त्रेण व्यनाशयत् । ततः सपुत्र भार्योऽयं पुरं प्राप्य निजं नृपः

युद्धे मनोजवो नृपो ब्रह्मास्त्रेण शत्रुं व्यनाशयत्; ततः सपुत्रभार्यः स्वं पुरं प्राप नृपः।

Verse 111

पालयन्पृथिवीं सर्वां बुभुजे भार्यया सह । तदाप्रभृति राजासौ नाहंकारं चकार वै

सर्वां पृथिवीं पालयन् स नृपो भार्यया सह समृद्धिं बुभुजे; तदाप्रभृति स राजाऽहंकारं न चकार वै।

Verse 112

असूयादींस्तथा दोषान्वर्जयामास भूपतिः । अहिंसानिरतो दांतः सदा धर्मपरोऽभवत्

असूयादीन् दोषान् स भूपतिः परित्यजामास; अहिंसानिरतः दान्तः सदा धर्मपरायणोऽभवत्।

Verse 113

सहस्रं वत्सरानेवं ररक्ष स महीपतिः । ततो विरक्तो राजेन्द्रः पुत्रे राज्यं निधाय तु

एवं स महीपतिः सहस्रं वत्सरान् राज्यं ररक्ष; ततः विरक्तो राजेन्द्रः पुत्रे राज्यं निधाय तु।

Verse 114

जगाम मंगलं तीर्थं गन्धमादनपर्वते । तपश्चचार तत्रासौ ध्यायन्हृदि सदाशिवम्

स जगाम मङ्गलं तीर्थं गन्धमादनपर्वते। तत्रासौ तपश्चकार हृदि सदाशिवं ध्यायन्॥

Verse 115

ततोऽचिरेण कालेन त्यक्त्वा देहं मनोजवः । शिवलोकं ययौ राजा तस्य तीर्थस्य वैभवात्

ततोऽचिरेण कालेन मनोजवो देहमुत्सृज्य। तस्य तीर्थस्य वैभवात् शिवलोकं ययौ नृपः॥

Verse 116

तस्य भार्या सुमित्रापि तस्यालिंग्य तनुं तदा । अन्वारूढा चितां विप्राः प्राप तल्लोकमेव सा

तस्य भार्या सुमित्रापि तदा तस्य तनुं परिष्वज्य। चितामारूढा विप्राः सा तल्लोकमेव प्राप॥

Verse 117

श्रीसूत उवाच । एवं प्रभावं तत्तीर्थं श्रीमन्मंगलनामकम् । मनोजवो नृपो यत्र स्नात्वा तीर्थे महत्तरे

श्रीसूत उवाच। एवं प्रभावं तत्तीर्थं श्रीमन्मङ्गलनामकम्। यत्र स्नात्वा महत्तीर्थे मनोजवो नृपोऽभवत्॥

Verse 118

शत्रून्विजित्य देहांते शिवलोकं ययौ स्त्रिया । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यं मंगलतीर्थकम्

शत्रून्विजित्य देहान्ते स्त्रिया सह शिवलोकं ययौ। तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्यं मङ्गलतीर्थकम्॥

Verse 119

तीर्थमेतदतिशोभनं शिवं भुक्तिमुक्तिफलदं नृणां सदा । पापराशितृणतूलपावकं सेवत द्विजवरा विमुक्तये

तीर्थमेतदतिशोभनं शिवं भुक्तिमुक्तिफलदं नृणां सदा । पापराशितृणतूलपावकं सेवत द्विजवरा विमुक्तये ॥