Adhyaya 41

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि गायत्रीं च सरस्वतीम् । लक्ष्यीकृत्य कथामेकां पवित्रां द्विजसत्तमाः

श्रीसूत उवाच—अथातः संप्रवक्ष्यामि गायत्रीं च सरस्वतीम्। द्विजसत्तमाः, एकां पवित्रां कथां लक्ष्यीकृत्य तयोर्माहात्म्यं यथावत् कथयामि॥

Verse 2

कश्यपाख्यो द्विजः पूर्वमस्मिंस्तीर्थद्वये शुभे । स्नात्वातिमहतः पापाद्विमुक्तो नरकप्रदात्

पूर्वं कश्यपाख्यो द्विजोऽस्मिन् शुभे तीर्थद्वये स्नात्वा। अतिमहतः पापाद् विमुक्तोऽभूत्, यन्नरकप्रदं भवति॥

Verse 3

ऋषय ऊचुः । मुने कश्यपनामासावकरोत्किं हि पातकम् । स्नात्वा तीर्थद्वयेप्यत्र यस्मान्मुक्तोऽभवत्क्षणात्

ऋषय ऊचुः—मुने, कश्यपनामासौ किम् पातकं चकार? यत् अत्र तीर्थद्वये स्नात्वा क्षणादेव मुक्तोऽभवत्॥

Verse 4

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि सूत कृपाबलात् । त्वद्वचोऽमृततृप्तानां न पिपासापि विद्यते

एतन्नः श्रद्धधानानां ब्रूहि सूत कृपाबलात्। त्वद्वचोऽमृततृप्तानां न पिपासापि विद्यते॥

Verse 5

श्रीसूत उवाच । गायत्र्याश्च सरस्वत्या माहात्म्यप्रतिपादकम् । इतिहासं प्रवक्ष्यामि शृण्वतां पापनाशनम्

श्रीसूत उवाच—गायत्र्याश्च सरस्वत्या माहात्म्यप्रतिपादकम्। इतिहासं प्रवक्ष्यामि, शृण्वतां पापनाशनम्॥

Verse 6

अभिमन्युसुतो राजा परीक्षिन्नाम नामतः । अध्यास्ते हास्तिनपुरं पालयन्धर्मतो महीम्

अभिमन्युसुतो राजा परीक्षिन्नाम नामतः । हास्तिनपुरेऽध्यास्ते स धर्मेण महीपालः ॥

Verse 7

स राजा जातु विपिने चचार मृगया रतः । षष्टिवर्षवया भूपः क्षुत्तृष्णापरिपीडितः

स राजा जातु विपिने चचार मृगयारतः । षष्टिवर्षवयो भूपः क्षुत्तृष्णाभ्यां परिपीडितः ॥

Verse 8

नष्टमेकं स विपिने मार्गयन्मृगमादरात् । ध्यानारूढं मुनिं दृष्ट्वा प्राह तं चीरवाससम्

नष्टमेकं स विपिने मार्गयन्मृगमादरात् । ध्यानारूढं मुनिं दृष्ट्वा प्राह तं चीरवाससम् ॥

Verse 9

मया बाणेन विपिने मृगो विद्धोऽधुना मुने । दृष्टः स किं त्वया विद्वन्विद्रुतो भयकातरः

मया बाणेन विपिने मृगो विद्धोऽधुना मुने । दृष्टः स किं त्वया विद्वन् विद्रुतो भयकातरः ॥

Verse 10

समाधिनिष्ठो मौनित्वान्न किं चिदपि सोऽब्रवीत् । ततो धनुरटन्याऽसौ स्कंधे तस्य महामुनेः

समाधिनिष्ठो मौनित्वान्न किंचिदपि सोऽब्रवीत् । ततो धनुरटन्याऽसौ स्कन्धे तस्य महामुनेः ॥

Verse 11

निधाय मृतसर्पं तु कुपितः स्वपुरं ययौ । मुनेस्तस्य सुतः कश्चिच्छृंगीनाम बभूव वै

मृतसर्पं तु निधाय स कुपितो नृपतिः स्वपुरं ययौ। तस्य मुनेः कश्चित् सुतोऽभूत्, शृङ्गी नाम वै॥

Verse 12

सखा तस्य कृशाख्योऽभूच्छृंगिणो द्विजसत्तमाः । सखायं शृङ्गिणं प्राह कृशाख्यः स सखा ततः

तस्य शृङ्गिणः सखा कृशाख्योऽभूद्, द्विजसत्तमाः। ततः स सखा कृशाख्यः शृङ्गिणं सखायं प्राह॥

Verse 13

पिता तव मृतं सर्पं स्कंधेन वहतेऽधुना । मा भूद्दर्पस्तव सखे मा कृथास्त्वं मदं वृथा

अधुना तव पिता स्कन्धेन मृतसर्पं वहते। सखे, तव दर्पो मा भून्मा वृथा मदं कृथाः॥

Verse 14

सोऽवदत्कुपितः शृंगी दित्सुश्शापं नृपाय वै । मत्ताते शवसर्पं यो न्यस्तवान्मूढचेतनः

ततः कुपितः शृङ्गी नृपाय शापं दातुमिच्छन् अवदत्— यो मत्ताति शवसर्पं न्यस्तवान् मूढचेतनः…॥

Verse 15

स सप्तरात्रान्म्रियतां संदष्टस्तक्षकाहिना । शशापैवं मुनिसुतः सौभद्रेयं परीक्षितम्

स सप्तरात्रान्म्रियतां तक्षकाहिना संदष्टः। एवं मुनिसुतः सौभद्रेयं परीक्षितं शशाप॥

Verse 16

शमीकाख्यः पिता तस्य श्रुत्वा शप्तं सुतेन तम् । नृपं प्रोवाच तनयं शृंगिणं मुनिपुंगवः

शमीकाख्यो मुनिवरः पिता तस्य, सुतेन नृपः शप्त इति श्रुत्वा, मुनिपुङ्गवः शृङ्गिणं तनयं प्रति प्रोवाच।

Verse 17

रक्षकं सर्वलोकानां नृपं किं शप्तवानसि । अराजके वयं लोके स्थास्यामः कथमंजसा

सर्वलोकानां रक्षकं नृपं त्वं किं शप्तवानसि? अराजके लोके वयं कथमञ्जसा स्थास्यामः?

Verse 18

क्रोधेन पातकमभून्न त्वया प्राप्यते सुखम् । यः समुत्पादितं कोपं क्षमयैव निरस्यति

क्रोधेन पातकं जातं; तेन त्वया सुखं न प्राप्यते। यः समुत्पन्नं कोपं क्षमयैव निरस्यति, स एव तं जयति।

Verse 19

इह लोके परत्रासावत्यंतं सुखमेधते । क्षमायुक्ता हि पुरुषा लभंते श्रेय उत्तमम्

इह लोके परत्र च अत्यन्तं सुखं वर्धते; क्षमायुक्ताः पुरुषाः हि उत्तमं श्रेयः लभन्ते।

Verse 20

ततः शमीकः स्वं शिष्यं प्राह गौरमुखाभिधम् । भो गौ मुख गत्वा त्वं वद भूपं परीक्षितम्

ततः शमीकः स्वशिष्यं गौरमुखाभिधं प्राह— “भो गौमुख, त्वं गत्वा भूपं परीक्षितं वद।”

Verse 21

इमं शापं मत्सुतोक्तं तक्षकाहिविदंशनम् । पुनरायाहि शीघ्रं त्वं मत्समीपे महामते

इमं शापं मत्सुतोक्तं तक्षकाहिविदंशनम् । पुनरायाहि शीघ्रं त्वं मत्समीपे महामते ॥

Verse 22

एवमुक्तः शमीकेन ययौ गौरमुखो नृपम् । समेत्य चाब्रवीद्भूपं सौभद्रेयं परीक्षितम्

एवमुक्तः शमीकेन ययौ गौरमुखो नृपम् । समेत्य चाब्रवीद्भूपं सौभद्रेयं परीक्षितम् ॥

Verse 23

दृष्ट्वा सर्पं पितुः स्कन्धे त्वया विनिहितं मृतम् । शमीकस्य सुतः शृंगी शशाप त्वां रुषान्वितः

दृष्ट्वा सर्पं पितुः स्कन्धे त्वया विनिहितं मृतम् । शमीकस्य सुतः शृंगी शशाप त्वां रुषान्वितः ॥

Verse 24

एतद्दिनात्सप्तमेऽह्नि तक्षकेण महाहिना । दष्टो विषाग्निना दग्धो भूयादाश्वभिमन्युजः

एतद्दिनात्सप्तमेऽह्नि तक्षकेण महाहिना । दष्टो विषाग्निना दग्धो भूयादाश्वभिमन्युजः ॥

Verse 25

एवं शशाप त्वां राजञ्छृंगी तस्य मुनेः सुतः । एतद्वक्तुं पिता तस्य प्राहिणोन्मां त्वदंतिकम्

एवं शशाप त्वां राजञ्छृंगी तस्य मुनेः सुतः । एतद्वक्तुं पिता तस्य प्राहिणोन्मां त्वदंतिकम् ॥

Verse 26

इतीरयित्वा तं भूपमाशु गौरमुखो ययौ । गते गौरमुखे पश्चाद्राजा शोकपरायणः

इति तं भूपं समीर्य गौरमुखोऽशु जगाम ह । गते गौरमुखे पश्चाद् राजा शोकपरायणः ॥

Verse 27

अभ्रंलिहमथोत्तुंगमेकस्तंभं सुविस्तृतम् । मध्येगंगं व्यतनुत मंडपं नृपपुंगवः

अभ्रंलिहमथोत्तुङ्गमेकस्तम्भं सुविस्तृतम् । मध्ये गङ्गां व्यतनुत मण्डपं नृपपुङ्गवः ॥

Verse 28

महागारुडमंत्रज्ञैरौषधज्ञैश्चिकित्सकैः । तक्षकस्य विषं हंतुं यत्नं कुर्वन्समाहितः

महागारुडमन्त्रज्ञैरौषधज्ञैश्चिकित्सकैः । तक्षकस्य विषं हन्तुं यत्नं कुर्वन् समाहितः ॥

Verse 29

अनेकदेवब्रह्मर्षिराजर्षिप्रवरान्वितः । आस्ते तस्मिन्नृपस्तुंगे मंडपे विष्णुभक्तिमान्

अनेकदेवब्रह्मर्षिराजर्षिप्रवरान्वितः । आस्ते तस्मिन् नृपस्तुङ्गे मण्डपे विष्णुभक्तिमान् ॥

Verse 30

तस्मिन्नवसरे विप्रः काश्यपो मांत्रिकोत्तमः । राजानं रक्षितुं प्रायात्तक्षकस्य महाविषात्

तस्मिन्नवसरे विप्रः काश्यपो मन्त्रिकोत्तमः । राजानं रक्षितुं प्रायात् तक्षकस्य महाविषात् ॥

Verse 31

सप्तमेऽहनि विप्रेंद्रो दरिद्रो धनकामुकः । अत्रांतरे तक्षकोऽपि विप्ररूपी समाययौ

सप्तमेऽहनि विप्रेन्द्रो दरिद्रोऽपि धनकामुकः पथि प्रवव्राज। अथान्तरे तक्षकोऽपि विप्ररूपं समास्थाय समाययौ॥

Verse 32

मध्येमार्गं विलोक्याथ कश्यपं प्रत्यभाषत । ब्राह्मण त्वं कुत्र यासि वद मेऽद्य महामुने

मध्येमार्गं विलोक्याथ स तं कश्यपं प्रत्यभाषत। ‘ब्राह्मण! त्वं कुत्र यासि? वद मेऽद्य महामुने’॥

Verse 33

इति पृष्टस्तदावादीत्काश्यपस्तक्षकं द्विजाः । परीक्षितं महाराजं तक्षकोऽद्य विषाग्निना

इति पृष्टस्तदा काश्यपस्तक्षकं प्रत्युवाच— ‘द्विजाः! अद्य तक्षको विषाग्निना महाराजं परीक्षितं दहिष्यति’॥

Verse 34

दक्ष्यते तं शमयितुं तत्समीपमुपैम्यहम् । इत्युक्तवंतं तं विप्रं तक्षकः पुनरब्रवीत्

‘तं विषं शमयितुं शक्तोऽहं, तस्मात् तस्य समीपमुपैमि’ इत्युक्तवान्। तदनन्तरं तक्षकः पुनरब्रवीत्॥

Verse 35

तक्षकोहं द्विजश्रेष्ठ मया दष्टश्चिकित्सितुम् । न शक्यो ऽब्दशतेनापि महामंत्रायुतैरपि

‘अहं तक्षकोऽस्मि द्विजश्रेष्ठ; मया दष्टं चिकित्सितुं न शक्यं शतवर्षैरपि, महामन्त्रायुतैरपि’॥

Verse 36

चिकित्सितुं चेन्मद्दष्टं शक्तिरस्ति तवाधुना । अनेकयोजनोच्छ्रायमिमं वटतरुं त्वहम्

यदि त्वया मद्दष्टस्य चिकित्सितुं सामर्थ्यमद्यास्ति, तर्हि पश्य—अनेकयोजन-उच्छ्रायं वटतरुमिमं प्रथमं त्वहं परीक्षार्थं दंशयामि।

Verse 37

दशाम्युज्जीवयैनं त्वं समर्थोऽस्ति ततो भवान् । इतीरयित्वा तं वृक्षमदशत्तक्षकस्तदा

अहं दंशयाम्येनं; त्वं समर्थोऽसि चेत् पुनरुज्जीवय—ततः तव सामर्थ्यं सिद्धं भविष्यति। इत्युक्त्वा तक्षकस्तदा तं वृक्षं ददंश।

Verse 38

अभवद्भस्मसात्सोऽपि वृक्षोऽत्यंतं समूर्च्छितः । पूर्वमेव नरः कश्चित्तं वृक्षमधिरूढवान्

सोऽपि वृक्षोऽत्यन्तं समूर्च्छितो भस्मसादभवत्। पूर्वमेव तु कश्चिन्नरस्तं वृक्षमधिरूढवान्।

Verse 39

तक्षकस्य विषोल्काभिः सोऽपि दग्धोऽभवत्तदा । तं नरं न विजिज्ञाते तौ च काश्यपतक्षकौ

तक्षकस्य विषोल्काभिः सोऽपि नरस्तदा दग्धोऽभवत्। तं नरं तौ काश्यप-तक्षकौ न विजिज्ञाते।

Verse 40

काश्यपः प्रतिजज्ञेऽथ तक्षकस्यापि शृण्वतः । तन्मंत्रशक्तिं पश्यंतु सर्वे विप्रा हि नोऽधुना

अथ काश्यपस्तक्षकस्यापि शृण्वतः प्रतिजज्ञे—‘इदानीं सर्वे विप्राः मम तन्मन्त्रशक्तिं पश्यन्तु’ इति।

Verse 41

इतीरयित्वा तं वृक्षं भस्मीभूतं विषाग्निना । अजीवयन्मन्त्रशक्त्या काश्यपो मांत्रिकोत्तमः

इत्युक्त्वा स वृक्षं विषाग्निना भस्मीभूतं काश्यपो मन्त्रविदां वरः । मन्त्रशक्त्या पुनरुज्जीवयामास तं वृक्षं महातपाः ॥

Verse 42

नरोऽपि तेन वृक्षेण साकमुज्जीवितोऽभवत् । अथाब्रवीत्तक्षकस्तं काश्यपं मंत्रकोविदम्

तेन वृक्षेण सह नरोऽपि पुनरुज्जीवितोऽभवत् । अथ तक्षकः प्राह काश्यपं मन्त्रकोविदम् ॥

Verse 43

यथा न मुनिवाङ्मिथ्या भवेदेवं कुरु द्विज । यत्ते राजा धनं दद्यात्ततोपि द्विगुणं धनम्

मुनिवाक्यं यथा न स्यात् मिथ्येति कुरु तत् द्विज । यद् राजा ते धनं दद्याद् ततोऽहं द्विगुणं ददे ॥

Verse 44

ददाम्यहं निवर्तस्व शीघ्रमेव द्विजोत्तम । इत्युक्त्वानर्घ्यरत्नानि तस्मै दत्त्वा स तक्षकः

ददाम्यहं निवर्तस्व शीघ्रमेव द्विजोत्तम । इत्युक्त्वा तक्षकः प्रादाद् अनर्घ्याणि रत्नानि तस्मै ॥

Verse 45

न्यवर्तयत्काश्यपं तं ब्राह्मणं मंत्रको विदम् । अल्पायुषं नृपं मत्वा ज्ञानदृष्ट्या स काश्यपः

ततः स मन्त्रकोविदं काश्यपं ब्राह्मणं न्यवर्तयत् । अल्पायुषं नृपं मत्वा ज्ञानदृष्ट्या स काश्यपः ॥

Verse 46

स्वाश्रमं प्रययौ तूष्णीं लब्धरत्नश्च तक्षकात् । सोऽब्रवीत्तक्षकः सर्वान्सर्पानाहूय तत्क्षणे

स तूष्णीं स्वाश्रमं प्रययौ तक्षकात् लब्धरत्नः। तत्क्षणे तक्षकः सर्वान् सर्पान् आहूयेदं वचनम् अब्रवीत्॥

Verse 47

यूयं तं नृपतिं प्राप्य मुनीनां वेषधारिणः । उपहारफलान्याशु प्रयच्छत परीक्षिते

यूयं मुनीनां वेषधारिणः सन्तः तं नृपतिं प्राप्य। परीक्षिते शीघ्रम् उपहारफलानि प्रयच्छत॥

Verse 48

तथेत्युक्त्वा सर्वसर्पा ददू राज्ञे फलान्यमी । तक्षकोपि तदा तत्र कस्मिंश्चिद्बदरीफले

तथेति उक्त्वा सर्वसर्पाः राज्ञे फलानि ददुः। तक्षकोऽपि तदा तत्र कस्मिंश्चित् बदरीफले प्रविवेश॥

Verse 49

कृमिवेषधरो भूत्वा व्यतिष्ठद्दंशितुं नृपम् । अथ राजा प्रदत्तानि सर्पैर्ब्राह्मणरूपकैः

कृमिवेषधरो भूत्वा नृपं दंशितुं व्यतिष्ठत्। अथ राजा सर्पैः ब्राह्मणरूपकैः प्रदत्तानि फलानि ददर्श॥

Verse 50

परीक्षिन्मंत्रवृद्धेभ्यो दत्त्वा सर्वफलान्यपि । कौतूहलेन जग्राह स्थूलमेकं फलं करे

परीक्षित् मन्त्रवृद्धेभ्यः सर्वफलानि दत्त्वापि। कौतूहलेन करे स्थूलम् एकं फलं जग्राह॥

Verse 51

अस्मिन्नवसरे सूर्योऽप्यस्ताचलमगाहत । मिथ्या ऋषिवचो मा भूदिति तत्रत्यमानवाः

अथ तस्मिन्नेव क्षणे सूर्योऽपि अस्ताचलमगाहत्। ऋषिवचनं मिथ्या मा भूदििति तत्रस्थाः जनाः साशङ्का बभूवुः॥

Verse 52

अन्योयमवदन्त्सर्वे ब्राह्मणाश्च नृपास्तथा । एवं वदत्सु सर्वेषु फले तस्मिन्नदृश्यत

सर्वे ब्राह्मणाः नृपाश्चान्य इदमिति परस्परमवदन्। एवं वदत्सु सर्वेषु तस्मिन्फले किञ्चिददृश्यत॥

Verse 53

फले रक्तकृमिः सर्वे राज्ञा चापि परीक्षिता । अयं किं मां दशेदद्य कृमिरित्युक्तवा न्नृपः

तस्मिन्फले रक्तवर्णः कृमिः सर्वैर्दृष्टः, राज्ञापि परीक्षितः। नृपः प्रोवाच—‘अयं कृमिः किमद्य मां दशेत्?’॥

Verse 54

निदधे तत्फलं कर्णे सकृमि द्विजसत्तमाः । तक्षकोऽस्मिन्स्थितः पूर्वं कृमिरूपी फले तदा

हे द्विजसत्तमाः, स कृमिसहितं तत्फलं कर्णे निदधे। तदा तस्मिन्फले कृमिरूपेण पूर्वमेव तक्षकः स्थित आसीत्॥

Verse 55

निर्गत्य तत्फलादाशु नृपदे हमवेष्टयत् । तक्षकावेष्टिते भूपे पार्श्वस्था दुद्रुवुर्भयात्

स तस्मात्फलादाशु निर्गत्य नृपदेहमवेष्टयत्। तक्षकेनावेष्टिते भूपे पार्श्वस्थाः भयात् दुद्रुवुः॥

Verse 56

अनंतरं नृपो विप्रास्तक्षकस्य विषाग्निना । दग्धोऽभूद्भस्मसादाशु सप्रासादो बलीयसा

अनन्तरं हे विप्राः, तक्षकस्य विषाग्निना बलीयसा नृपोऽपि सप्रासादः क्षणादेव दग्धो भस्मसादभूत्।

Verse 57

कृत्वोर्ध्वदैहिकं तस्य नृपस्य सपुरोहिताः । मंत्रिणस्तत्सुतं राज्ये जनमेजयनामकम्

तस्य नृपस्योर्ध्वदैहिकं कृत्वा सपुरोहिता मंत्रिणः तत्सुतं जनमेजयनामकं राज्येऽभ्यषिञ्चन्।

Verse 58

राजानमभ्यषिंचन्वै गजद्रक्ष णवांछया । तक्षकाद्रक्षितुं भूपमायातः काश्यपाभिधः

राजानं वै अभ्यषिञ्चन् गजद्रक्षणवाञ्छया; तक्षकाद् भूपं रक्षितुम् काश्यपाभिधो ब्राह्मणोऽपि समायातः।

Verse 59

यो ब्राह्मणो मुनिश्रेष्ठाः स सर्वैर्निंदितो जनैः । बभ्राम सकलान्देशाञ्छिष्टैः सर्वैश्च दूषितः

हे मुनिश्रेष्ठाः, स ब्राह्मणः सर्वैर्जनैर्निन्दितः; शिष्टैः सर्वैश्च दूषितः स सकलान् देशान् बभ्राम।

Verse 60

अवस्थानं न लेभेऽसौ ग्रामे वाप्याश्रमेऽपि वा । यान्यान्देशानसौ यातस्तत्रतत्रमहाजनैः

स ग्रामे न वा आश्रमेऽपि वा अवस्थानं न लेभे; यान्यान् देशान् असौ यातः तत्रतत्र महाजनैः स समभ्ययुज्यत।

Verse 61

तत्तद्देशान्निरस्तः स शाकल्यं शरणं ययौ । प्रणम्य शाकल्यमुनिं काश्यपो निन्दितो जनैः । इदं विज्ञापयामास शाकल्याय महात्मने

ततः स देशे देशे निरस्तः शाकल्यं शरणं ययौ। जनैर्निन्दितः काश्यपः शाकल्यमुनिं प्रणम्य तस्मै महात्मने इदं निवेदयामास॥

Verse 62

काश्यप उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ शाकल्य हरिवल्लभ

काश्यप उवाच— भगवन् सर्वधर्मज्ञ शाकल्य हरिवल्लभ।

Verse 63

मुनयो ब्राह्मणाश्चान्ये मां निंदंति सुहृज्जनाः । नास्याहं कारणं जाने किं मां निंदंति मानवाः

मुनयो ब्राह्मणाश्चान्ये मां निन्दन्ति सुहृज्जनाः। नास्याहं कारणं जाने किं मां निन्दन्ति मानवाः॥

Verse 64

ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुस्त्रीगमनं तथा । स्तेयं संसर्गदोषो वा मया नाचरितः क्वचित्

ब्रह्महत्या सुरापानं गुरुस्त्रीगमनं तथा। स्तेयं संसर्गदोषो वा मया नाचरितः क्वचित्॥

Verse 65

अन्यान्यपि हि पापानि न कृतानि मया मुने । तथापि निंदंति जना वृथा मां बांधवादयः

अन्यान्यपि हि पापानि न कृतानि मया मुने। तथापि निन्दन्ति जना वृथा मां बान्धवादयः॥

Verse 66

जानासि चेत्त्वं शाकल्य मया दोषं कृतं वद । उक्तोऽथ काश्यपेनैवं शाकल्याख्यो महामुनिः । क्षणं ध्यात्वा बभाषे तं काश्यपं द्विजसत्तमाः

“यदि त्वं जानासि, हे शाकल्य, मया कृतं दोषं वद।” इति काश्यपेनोक्तः शाकल्याख्यो महामुनिः क्षणं ध्यात्वा तं काश्यपं द्विजसत्तमं प्रत्युवाच।

Verse 67

शाकल्य उवाच । परीक्षितं महाराजं तक्षकाद्रक्षितुं भवान्

शाकल्य उवाच— “भवान् तक्षकात् परीक्षितं महाराजं रक्षितुं नियुक्तः आसीत्।”

Verse 68

अयासीदर्धमार्गे तु तक्षकेण निवारितः । चिकित्सितुं समर्थोऽपि विषरोगादिपीडितम्

“भवान् प्रस्थितः, किन्तु अर्धमार्गे तक्षकेण निवारितः; विषरोगादिभिः पीडितं नरं चिकित्सितुं समर्थोऽपि।”

Verse 69

यो न रक्षति लोभेन तमाहुर्ब्रह्मघातकम् । क्रोधात्कामाद्भयाल्लोभान्मात्सर्यान्मोहतोऽपि वा

“यो लोभेन न रक्षति, तं ब्रह्मघातकं प्राहुः; क्रोधात् कामात् भयात् लोभात् मात्सर्यात् मोहतोऽपि वा।”

Verse 70

यो न रक्षति विप्रेंद्र विषरोगातुरं नरम् । ब्रह्महा स सुरापी च स्तेयी च गुरुतल्पगः

“हे विप्रेन्द्र, यो विषरोगातुरं नरं न रक्षति, स ब्रह्महा, सुरापी, स्तेयी, गुरुतल्पगश्च इव पापी भवति।”

Verse 71

संसर्गदोषदुष्टश्च नापि तस्य हि निष्कृतिः । कन्याविक्रयिणश्चापि हयविक्रयिणस्तथा

संसर्गदोषेण दुष्टस्य न हि तस्य कदाचन निष्कृतिः। कन्याविक्रयिणो ये च तथा हयविक्रयिणोऽपि निन्द्याः॥

Verse 72

कृतघ्न स्यापि शास्त्रेषु प्रायश्चित्तं हि विद्यते । विषरोगातुरं यस्तु समर्थोपि न रक्षति

कृतघ्नस्यापि शास्त्रेषु प्रायश्चित्तं हि विद्यते। विषरोगातुरं यस्तु समर्थोऽपि न रक्षति॥

Verse 73

न तस्य निष्कृतिः प्रोक्ता प्रायश्चित्तायुतैरपि । न तेन सह पंक्तौ च भुंजीत सुकृती जनः

न तस्य निष्कृतिः प्रोक्ता प्रायश्चित्तायुतैरपि। न तेन सह पंक्तौ च भुञ्जीत सुकृती जनः॥

Verse 74

न तेन सह भाषेत न पश्येत्तं नरं क्वचित् । तत्संभाषणमात्रेण महापातकभाग्भवेत्

न तेन सह भाषेत न पश्येत्तं नरं क्वचित्। तत्संभाषणमात्रेण महापातकभाग्भवेत्॥

Verse 75

परीक्षित्स महाराजः पुण्यश्लोकश्च धार्मिकः । विष्णुभक्तो महायोगी चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता

परीक्षित्स महाराजः पुण्यश्लोकः स धार्मिकः। विष्णुभक्तो महायोगी चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता॥

Verse 76

व्यासपुत्राद्धरिकथां श्रुतवान्भक्तिपूर्वकम् । अरक्षित्वा नृपं तं त्वं वचसा तक्षकस्य यत्

व्यासपुत्रात् भक्तिपूर्वकं हरिकथां श्रुत्वापि, तक्षकवचननिमित्तं तं नृपं त्वं न रक्षितवान्।

Verse 77

निवृत्तस्तेन विप्रेंद्रैर्बांधवैरपि दूष्यसे । स परीक्षिन्महाराजो यद्यपि क्ष णजीवितः

एवं निवृत्तस्त्वं विप्रेन्द्रैर्बान्धवैश्चापि दूष्यसे; स च महाराजः परीक्षित् यद्यपि क्षणजीवितः।

Verse 78

तथापि यावन्मरणं बुधैः कार्यं चिकित्सनम् । यावत्कण्ठगताः प्राणा मुमूर्षोर्मानवस्य हि

तथापि यावन्मरणं बुधैश्चिकित्सनं कार्यम्; यावत् मुमूर्षोर्मानवस्य प्राणा न कण्ठगताः।

Verse 79

तावच्चिकित्सा कर्तव्या कालस्य कुटिला गतिः । इति प्राहुः पुरा श्लोकं भिषग्वैद्याब्धिपारगाः

तावच्चिकित्सा कर्तव्या, कालस्य कुटिला गतिः; इति पुरा भिषग्वैद्याब्धिपारगाः श्लोकं प्राहुः।

Verse 80

अतश्चिकित्साशक्तोऽपि यस्मादकृतभेषजः । अर्धमार्गे निवृत्तस्त्वं तेन तं हतवानसि । शाकल्येनैवमुदितः काश्यपः प्रत्यभाषत

अतः चिकित्साशक्तोऽपि त्वम् अकृतभेषजः; अर्धमार्गे निवृत्तस्त्वं तेन तं हतवानसि। शाकल्येनैवमुदितः काश्यपः प्रत्यभाषत।

Verse 81

काश्यप उवाच । ममैतद्दोषशांत्यर्थमुपायं वद सुव्रत

काश्यप उवाच—सुव्रत, ममैतद्दोषशान्त्यर्थं य उपायदः, तं मे वद।

Verse 82

येन मां प्रतिगृह्णीयुर्बांधवाः ससुहृज्जनाः

येनोपायेन मां बान्धवाः ससुहृज्जनाः पुनः प्रतिगृह्णीयुः?

Verse 83

कृपां मयि कुरुष्व त्वं शाकल्य हरिवल्लभ । काश्यपेनैवमुक्तस्तु शाकल्योपि मुनीश्वरः । क्षणं ध्यात्वा जगादैवं काश्यपं कृपया तदा

हरिवल्लभ शाकल्य, त्वं मयि कृपां कुरु। इति काश्यपेनोक्तः शाकल्यो मुनीश्वरः क्षणं ध्यात्वा कृपया काश्यपं प्रत्युवाच।

Verse 84

शाकल्य उवाच । अस्य पापस्य शात्यर्थमुपायं प्रवदामि ते

शाकल्य उवाच—अस्य पापस्य शान्त्यर्थं यथोचितमुपायं ते प्रवदामि।

Verse 85

तत्कर्त्तव्यं त्वया शीघ्रं विलंबं मा कृथा द्विज । दक्षिणांबुनिधौ सेतौ गंधमादनपर्वते

द्विज, तत् त्वया शीघ्रं कर्तव्यं; विलम्बं मा कृथाः। दक्षिणाम्बुनिधौ सेतौ गन्धमादनपर्वते…

Verse 86

अस्ति तीर्थद्वयं विप्रा गायत्री च सरस्वती । तत्र त्वं स्नानमात्रेण शुद्धो भूयाश्च तत्क्षणे

अस्ति तीर्थद्वयं विप्र—गायत्री सरस्वती च। तत्र स्नानमात्रेण त्वं तत्क्षणादेव शुद्धो भूयाः॥

Verse 87

गायत्र्या च सरस्वत्या जलवात स्पृशो नरः । विधूय सर्वपापानि स्वर्गं यास्यंति निर्मलाः

गायत्र्या सरस्वत्या च जलवातस्पृशो नराः। विधूय सर्वपापानि स्वर्गं यान्ति निर्मलाः॥

Verse 88

तद्याहि शीघ्र विप्र त्वं गायत्रीं च सरस्वतीम् । इत्युक्तः काश्यपस्तेन शाकल्येन द्विजोत्तमाः

तस्मात् शीघ्रं गच्छ विप्र गायत्रीं सरस्वतीम्। इत्युक्तः शाकल्येन काश्यपः द्विजोत्तमः॥

Verse 89

नत्वा मुनिं च शाकल्यं तमापृच्छ्य मुनीश्वरम् । तेन चैवाभ्यनुज्ञातः प्रययौ गन्धमादनम्

नत्वा शाकल्यं मुनिं तं चापृच्छ्य मुनीश्वरम्। तेनैवाभ्यनुज्ञातः प्रययौ गन्धमादनम्॥

Verse 90

तत्र गत्वा च गायत्रीसरस्वत्यौ च काश्यपः । नत्वा तीर्थद्वयं भक्त्या दण्डपाणिं च भैरवम्

तत्र गत्वा काश्यपो गायत्रीसरस्वत्यौ। भक्त्या नत्वा तीर्थद्वयं दण्डपाणिं च भैरवम्॥

Verse 91

संकल्पपूर्वं तत्तीर्थे सस्नौ नियमसंयुतः । तीर्थद्वये स्नानमात्रान्मुक्तपापोऽथ काश्यपः

सङ्कल्पपूर्वं तस्मिंस्तीर्थे नियमसंयुतः सस्नौ काश्यपः। तीर्थद्वये स्नानमात्रेण स पापैर्विमुक्तोऽभवत्॥

Verse 92

तीर्थद्वयस्य तीरेऽसौ किंचित्कालं तु तस्थिवान् । तस्मिन्काले च गायत्रीसरस्वत्यौ मुनीश्वराः

तीर्थद्वयस्य तीरेऽसौ किञ्चित्कालं तु तस्थिवान्। तस्मिन्काले मुनीश्वराः गायत्रीसरस्वत्यौ प्रादुर्भावाय समुपस्थिते॥

Verse 93

प्रादुर्बभूवतुर्मूर्ते सर्वाभरणभूषिते । देव्यौ ते स नमस्कृत्य काश्यपो भक्तिपूर्वकम्

प्रादुर्बभूवतुर्देव्यौ मूर्तिमत्यौ मनोहरौ। सर्वाभरणभूषिते ताभ्यां स भक्त्या काश्यपो नमस्कृतवान्॥

Verse 94

के युवां रूपसंपन्ने सर्वालंकारसंयुते । इति पप्रच्छ दृष्ट्वा ते काश्यपो हृष्टमानसः । तेन पृष्टे च गायत्रीसरस्वत्यौ तमूचतुः

के युवां रूपसम्पन्ने सर्वालङ्कारसंयुते? इति दृष्ट्वा हृष्टमानसः काश्यपः पप्रच्छ। तेन पृष्टे गायत्रीसरस्वत्यौ तमूचतुः॥

Verse 95

गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः । काश्यपावां हि गायत्रीसरस्वत्यौ विधिप्रिये

गायत्रीसरस्वत्यावूचतुः—काश्यप, विधिप्रिये, आवां हि गायत्रीसरस्वत्यौ इति निश्चितम्॥

Verse 96

एतत्तीर्थस्वरूपेण नित्यं वर्तावहे त्वतः । अत्र तीर्थद्वये स्नानादावां तुष्टे तवाधुना

वयं त्वत्रास्मिन् तीर्थस्वरूपेण नित्यं वर्तामहे। अस्मिन् तीर्थद्वये तव स्नानात् अद्यावां तव प्रति तुष्टौ स्मः॥

Verse 97

वरं मत्तो वृणीष्व त्वं यदिष्टं काश्यप द्विज । स्नांति तीर्थद्वये येऽत्र दास्यावस्तदभीप्सितम्

अस्मत्तो वरं वृणीष्व त्वं यदिष्टं काश्यप द्विज। येऽत्र तीर्थद्वये स्नान्ति तेषां वाञ्छितं दास्यावः॥

Verse 98

श्रुत्वा वचस्तद्गायत्रीसरस्वत्योः स काश्यपः । तुष्टाव वाग्भिरग्र्याभिस्ते देव्यौ वेधसः प्रिये

गायत्रीसरस्वत्योर्वचः श्रुत्वा स काश्यपः। वेधसः प्रिये ते देव्यौ अग्र्याभिर्वाग्भिः स्तुतवान्॥

Verse 99

काश्यप उवाच । चतुराननगेहिन्यौ जगद्धात्र्यौ नमाम्यहम् । विद्यास्वरूपे गायत्री सरस्वत्यौ शुभे उभे

काश्यप उवाच। चतुराननगेहिन्यौ जगद्धात्र्यौ नमाम्यहम्। विद्यास्वरूपे गायत्रीसरस्वत्यौ शुभे उभे॥

Verse 100

सृष्टिस्थित्यंतकारिण्यौ जगतो वेदमातरौ । हव्यकव्यस्वरूपे च चंद्रादित्यविलोचने

सृष्टिस्थित्यन्तकारिण्यौ जगतो वेदमातरौ। हव्यकव्यस्वरूपे च चन्द्रादित्यविलोचने॥

Verse 110

काश्यपोऽपि कृतार्थः सन्स्व देशं प्रति निर्ययौ । बांधवा ब्राह्मणाः सर्वे काश्यपं गतकिल्बिषम्

काश्यपोऽपि कृतार्थः सन् स्वदेशं प्रति निर्ययौ। सर्वे च बांधवा ब्राह्मणाः काश्यपं गतकिल्बिषं समर्चयन्॥

Verse 113

यो गायत्र्यां सरस्वत्यां स स्नातफलमश्नुते

यो गायत्र्यां सरस्वत्यां च स्नाति स स्नानस्य पूर्णफलं प्राप्नोति॥