Adhyaya 22

Verse 1

। श्रीसूत उवाच । लक्ष्मीतीर्थे शुभे पुंसां सर्वैश्वर्यैककारणे । स्नात्वा नरस्ततो गच्छेदग्नितीर्थं द्विजोत्तमाः

श्रीसूत उवाच—लक्ष्मीतीर्थे शुभे पुंसां सर्वैश्वर्यैककारणे स्नात्वा, नरोऽथ गच्छेदग्नितीर्थं, हे द्विजोत्तमाः।

Verse 2

अग्नितीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम् । तीर्थानामुत्तमं तीर्थं सर्वाभीष्टैकसाधनम् । तत्र स्नायान्नरो भक्त्या स्वपापपरिशुद्धये

अग्नितीर्थं महापुण्यं महापातकनाशनम्। तीर्थेष्वुत्तमं तीर्थं सर्वाभीष्टैकसाधनम्। तत्र भक्त्या नरः स्नात्वा स्वपापानां परिशुद्धिं लभते॥

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अग्निर्तार्थमितिख्यातिः कथं तस्य मुनीश्वर

ऋषय ऊचुः— मुनीश्वर, ‘अग्नितीर्थम्’ इति तस्य ख्यातिः कथं जाता?

Verse 4

कुत्रैदमग्नितीर्थं च कीदृशं तस्य वैभवम् । एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि

अग्नितीर्थं कुत्र स्थितं, तस्य वैभवं कीदृशम्? श्रद्धधानानां नः एतद् विस्तरेण वक्तुमर्हसि।

Verse 5

श्रीसूत उवाच । सम्यक्पृष्टं हि युष्माभिः शृणुध्वं मुनिपुंगवाः । पुरा हि राघवो हत्वा रावणं सपरिच्छदम्

श्रीसूत उवाच— युष्माभिः सम्यक् पृष्टम्; शृणुध्वं मुनिपुङ्गवाः। पुरा राघवः सपरिच्छदं रावणं हत्वा…

Verse 6

स्थापयित्वा तु लंकायां भर्तारं च विभीषणम् । सीतासौमित्रिसंयुक्तो रामो दशरथात्मजः

लङ्कायां विभीषणं भर्तारं स्थापयित्वा, सीतासौमित्रिसंयुक्तो दशरथात्मजः रामः प्रस्थितवान्।

Verse 7

सिद्धचारणगंधवैर्देवैरप्सरसां गणैः । स्तूयमानो मुनिगणैः सत्याशीस्तीर्थकौतुकी

सिद्धचारणगन्धर्वैर्देवैरप्सरसां गणैः । मुनिगणैश्च स्तूयमानः सत्याशीः तीर्थकौतुकः प्रस्थितवान् ॥

Verse 8

धारयंल्लीलया चापं रामोऽसह्यपराक्रमः । आत्मनः शुद्धिमाधातुं जानकीं शोधितु तथा

लीलयैव चापं धारयन् रामोऽसह्यपराक्रमः । आत्मनः शुद्धिमाधातुं जानकीं शोधनाय च ॥

Verse 9

इंद्रादिदेववृन्दैश्च मुनिभिः पितृभिस्तथा । विभीषणेन सहितः सर्वेरपि च वानरैः

इन्द्रादिदेववृन्दैश्च मुनिभिः पितृभिस्तथा । विभीषणेन सहितः सर्वैश्चापि वानरैः ॥

Verse 10

आययौ सेतुमार्गेण गंधमादनपर्वतम् । लक्ष्मीतीर्थतटे स्थित्वा जानकीशोधनाय सः

सेतुमार्गेण स आययौ गन्धमादनपर्वतम् । लक्ष्मीतीर्थतटे स्थित्वा जानकीशोधनाय तत्परः ॥

Verse 11

अग्निमावाहयामास देवर्षिपितृसन्निधौ । अथोत्तस्थौ महांभोधेर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः

देवर्षिपितृसन्निधौ सोऽग्निमावाहयामास । अथ लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः महांभोधेरग्निरुत्तस्थौ ॥

Verse 12

पश्यत्सु सर्वलोकेषु लिहन्नंभांसि पावकः । आताम्रलोचनः पीतवासा धनुर्धरः

पश्यत्सु सर्वलोकेषु पावकः सलिलानि लेलिहानः प्रादुरभवत्। तत्र धनुर्धरः वीरः आताम्रलोचनः पीतवासा च तस्थौ॥

Verse 13

सप्तभिश्चैव जिह्वाभिर्लेलिहानो दिशो दश । दृष्ट्वा रघुपतिं शूरं लीलामानुषरूपिणम्

सप्तभिश्चैव जिह्वाभिर्दश दिशो लेलिहानः स्फुरन्। स रघुपतिं शूरं दृष्टवान्, लीलया मानुषरूपिणम्॥

Verse 14

जगाद वचनं रम्यं जानकीशुद्धिकारणात् । रामराम महाबाहो राक्षसानां भयावह

जानकीशुद्धिकारणात् स रम्यं वचनं जगाद। “राम राम महाबाहो, राक्षसानां भयावह”॥

Verse 15

पातिव्रत्येन जानक्या रावणं हतवान्भवान् । सत्यंसत्यं पुनः सत्यं नात्र कार्या विचारणा

पातिव्रत्येन जानक्या रावणं हतवान् भवान्। सत्यं सत्यं पुनः सत्यं, नात्र कार्या विचारणा॥

Verse 16

कमलेयं जगन्माता लीलामानुषविग्रहा । देवत्वे देवदेहेयं मनुष्यत्वे च मानुषी

इयं कमलेया जगन्माता लीलामानुषविग्रहा। देवत्वे देवदेहेयं, मनुष्यत्वे च मानुषी॥

Verse 17

विष्णोर्देहानुरूपां वै करोत्ये षात्मनस्तनुम् । यदायदा जगत्स्वामिन्देवदेव जनार्द्दन

विष्णोः देहानुरूपां वै सा स्वात्मनस्तनुं करोति। यदा यदा जगत्स्वामिन् देवदेव जनार्दन, त्वं यां यां मूर्तिं गृह्णासि, तदा तद्रूपमेव सा सम्यगनुरूपं देहं विधत्ते॥

Verse 18

अवतारान्करोषि त्वं तदेयं त्वत्सहायिनी । यदा त्वं भार्गवो रामस्तदाभूद्धरणी त्वियम्

त्वं यदा यदा अवतारान् करोṣi, तदा एषा त्वत्सहायिनी भवति। यदा त्वं भार्गवो रामोऽभूः, तदा इयं धरणी एवाभवत्॥

Verse 19

अधुना जानकी जाता भवित्री रुक्मिणी ततः । अन्येषु चावतारेषु विष्णोरेषा सहायिनी

अधुना सा जानकी जाता, ततः रुक्मिणी भविष्यति। अन्येषु च अवतारेषु विष्णोः एषा नित्यं सहायिनी सहचरी च॥

Verse 20

तस्मामद्वचनादेनां प्रति गृह्णीष्व राघव । पावकस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा देवा महर्षयः

तस्मात् मम वचनाद् एनां प्रति गृह्णीष्व, हे राघव। पावकस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा देवा महर्षयश्च साक्षिणोऽभवन् हृष्टाश्च॥

Verse 21

विद्याधराश्च गंधर्वा मानवाः पन्नगास्तथा । अन्ये च भूतनिवहा रामं दश रथात्मजम्

विद्याधराश्च गन्धर्वा मानवाः पन्नगास्तथा। अन्ये च भूतनिवहाः रामं दशरथात्मजं पर्यवारयन्॥

Verse 22

जानकीं मैथिलीं चैव प्रशशंसुः पुनःपुनः । रामोऽग्निवचनात्सीतां प्रतिजग्राह निर्मलाम्

जानकीं मैथिलीं चैव प्रशशंसुः पुनःपुनः । रामोऽग्निवचनात्सीतां प्रतिजग्राह निर्मलाम् ॥

Verse 23

एवं सीताविशुद्ध्यर्थं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । आवाहने कृते वह्निर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः

एवं सीताविशुद्ध्यर्थं रामेणाक्लिष्टकर्मणा । आवाहने कृते वह्निर्लक्ष्मीतीर्थाद्विदूरतः ॥

Verse 24

यतः प्रदेशादुत्तस्थावंबुधेर्द्विजसत्तमाः । अग्नितीर्थं विजानीत तं प्रदेशमनुत्तमम्

यतः प्रदेशादुत्तस्थावंबुधेर्द्विजसत्तमाः । अग्नितीर्थं विजानीत तं प्रदेशमनुत्तमम् ॥

Verse 25

ततो विनिर्गमादग्नेरग्नितीर्थमितीर्यते । अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वह्नेस्तीर्थे विमुक्तिदे

ततो विनिर्गमादग्नेरग्नितीर्थमितीर्यते । अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या वह्नेस्तीर्थे विमुक्तिदे ॥

Verse 26

उपोष्य वेदविदुषो ब्राह्मणा नपि भोजयेत् । तेभ्यो वस्त्रं धनं भूमिं दद्यात्कन्यां च भूषिताम्

उपोष्य वेदविदुषो ब्राह्मणा नपि भोजयेत् । तेभ्यो वस्त्रं धनं भूमिं दद्यात्कन्यां च भूषिताम् ॥

Verse 27

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । अग्नितीर्थस्य कूलेस्मि न्नन्नदानं विशिष्यते

सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । अग्नितीर्थस्य कूलेऽस्मिन्नन्नदानं विशिष्यते ॥

Verse 28

अग्नितीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । दुष्पण्योपि महापापो यत्र स्नानात्पिशाचताम्

अग्नितीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । दुष्पण्योऽपि महापापो यत्र स्नानात्पिशाचताम् ॥

Verse 29

परित्यज्य महा घोरां दिव्यं रूपमवाप्तवान् । पशुमान्नाम वैश्योऽभूत्पुरा पाटलिपुत्रके

परित्यज्य महाघोरां दिव्यं रूपमवाप्तवान् । पशुमान्नाम वैश्योऽभूत्पुरा पाटलिपुत्रके ॥

Verse 30

स वै धर्मपरो नित्यं ब्राह्मणाराधने रतः । कृषिं निरंतरं कुर्वन्गो रक्षां चैव सर्वदा

स वै धर्मपरो नित्यं ब्राह्मणाराधने रतः । कृषिं निरन्तरं कुर्वन्गोरक्षां चैव सर्वदा ॥

Verse 31

पण्यवीथ्यां च विक्रीणन्कांचनादीनि धर्मतः । पशुमन्नामधेयस्य वणिक्छ्रेष्ठस्य तस्य वै

पण्यवीथ्यां च विक्रीणन्काञ्चनादीनि धर्मतः । पशुमन्नामधेयस्य वणिक्श्रेष्ठस्य तस्य वै ॥

Verse 32

बभूव भार्यात्रितयं पतिशुश्रूषणे रतम् । ज्येष्ठा त्रीन्सुषुवे पुत्रान्वैश्यवंशविवर्द्धनान्

तस्य भार्यात्रितयं पतिशुश्रूषापरायणम् । ज्येष्ठा तु त्रीन् सुषुवे पुत्रान् वैश्यवंशविवर्धनान् ॥

Verse 33

सुपण्यं पण्यवतं च चारुपण्यं तथैव च । मध्यमा सुषुते पुत्रौ सुकोश बहुकोशकौ

सुपण्यं पण्यवतं चैव चारुपण्यं तथैव च । मध्यमा सुषुते पुत्रौ सुकोशं बहुकोशकम् ॥

Verse 34

तृतीयायां त्रयः पुत्रास्तस्य वैश्यस्य जज्ञिरे । महापण्यो महाकोशो दुष्पण्य इति विश्रुताः

तृतीयायां त्रयः पुत्रा वैश्यस्यास्य समजज्ञिरे । महापण्यो महाकोशो दुष्पण्य इति विश्रुताः ॥

Verse 35

एवं पशुमतस्तस्य वैश्यस्य द्विजसत्तमाः । बभूवुरष्टौ तनयास्तासु स्त्रीषु तिसृष्वपि

एवं पशुमतो वैश्यस्य द्विजसत्तमाः । अष्टौ तनयाः संजज्ञिरे तिसृष्वपि स्त्रीषु तास्विह ॥

Verse 36

ते सुपण्यमुखाः सर्वे पुत्रा ववृधिरे क्रमात । धूलिकेलिं वितन्वन्तः पित रौ तोषयंति ते

ते सुपण्यमुखाः सर्वे पुत्रा ववृधिरे क्रमात् । धूलिकेलिं वितन्वन्तः पितरौ तोषयन्ति ते ॥

Verse 37

पंचहायनतां प्राप्ताः क्रमात्ते वैश्यनंदनाः । पशुमानपि वैश्येंद्रः सर्वानपि च तान्सुतान्

क्रमेण ते वैश्यनन्दनाः पञ्चहायनतां प्राप्ताः। वैश्येन्द्रः पशुमान् सर्वान् तान् सुतान् समालोक्य तेषां मार्गदर्शनं कर्तुं प्रववृते॥

Verse 38

बाल्यमारभ्य सततं स्वकृत्येषु व्यशिक्षयत् । कृषिगोत्राणवाणिज्यकर्मसु क्रमशिक्षिताः

बाल्यादारभ्य सदा स्वकृत्येषु तान् व्यशिक्षयत्। कृषिगोरक्षणवाणिज्यकर्मसु ते क्रमशः शिक्षिताः॥

Verse 39

सुपण्यमुख्याः सप्तैव पितृवाक्यमशृण्वत । पशुमान्वक्ति यत्कार्यं तत्क्ष णान्निरवर्तयन्

सुपण्यमुख्याः सप्तैव पितृवाक्यमशृण्वत। पशुमान् यत् कार्यं वक्ति तत् क्षणादेव निरवर्तयन्॥

Verse 40

नैपुण्यं प्रापुरत्यंतं ते सुवर्णक्रियास्वपि । दुष्पण्यस्त्वष्टमः पुत्रो बाल्यमारभ्य संततम्

ते सुवर्णक्रियास्वपि अत्यन्तं नैपुण्यं प्रापुः। दुष्पण्यस्त्वष्टमः पुत्रो बाल्यादारभ्य निरन्तरम्॥

Verse 41

दुर्मार्गनिरतो भूत्वा नाशृणोत्पितृभा षितम् । धूलिकेलिं समारभ्य दुर्मार्गनिरतोऽभवत्

स दुर्मार्गनिरतो भूत्वा पितृभाषितं नाशृणोत्। धूलिकेलिं समारभ्य दुर्मार्गेऽधिकतरं रतः अभवत्॥

Verse 42

स बाल एव सन्पुत्रो बालानन्यानबाधत । दुष्कर्मनिरतं दृष्ट्वा तं पिता पशुमांस्तथा

स बाल एव सन्पुत्रो बालानन्यानबाधत । दुष्कर्मनिरतं दृष्ट्वा तं पिता पशुमांस्तथा

Verse 43

उपेक्षा मेवकृतवान्बालिशोऽयमितीरयन् । अथाष्टावपि वैश्यस्य प्रापुर्यौवनमात्मजाः

उपेक्षा मेवकृतवान्बालिशोऽयमितीरयन् । अथाष्टावपि वैश्यस्य प्रापुर्यौवनमात्मजाः

Verse 44

ततोऽयमष्टमः पुत्रो दुष्णयो बलिनां वरः । गृहीत्वा पाणियु गलेबालान्नगरवर्तिनः

ततोऽयमष्टमः पुत्रो दुष्णयो बलिनां वरः । गृहीत्वा पाणियु गलेबालान्नगरवर्तिनः

Verse 45

निचिक्षेप स कूपेषु सरित्सु च सरःस्वपि । न कोऽपि तस्य जानाति दुश्चरित्रमिदं जनः

निचिक्षेप स कूपेषु सरित्सु च सरःस्वपि । न कोऽपि तस्य जानाति दुश्चरित्रमिदं जनः

Verse 46

यावन्म्रियंते ते बालास्तावन्निक्षिप्तवाञ्जले । तेषां मृतानां बालानां पितरो मातरस्तथा

यावन्म्रियंते ते बालास्तावन्निक्षिप्तवाञ्जले । तेषां मृतानां बालानां पितरो मातरस्तथा

Verse 47

गवेषयंति तान्सर्वान्नगरेषु हि सर्वशः । तान् दृष्ट्वा च मृतान्पुत्रान्के वलं प्रारुदञ्जनाः

सर्वशो नगरेषु तान् सर्वान् गवेषयन्ति स्म। तान् मृतान् पुत्रान् दृष्ट्वा जनाः केवलं प्ररुदन् विललापुश्च॥

Verse 48

जलेष्वथ शवान्दृष्ट्वा जनाश्चक्रुर्यथोचितम् । एवं प्रतिदिनं बालान्दुष्पण्यो मारयन्पुरे

अथ जलेषु शवान् दृष्ट्वा जनाः यथोचितं कर्म चक्रुः। एवं प्रतिदिनं पुरे दुष्पण्यः स बालान् मारयामास॥

Verse 49

जनैरप्यपरिज्ञातश्चिरमेवमवर्तत । म्रियमाणेषु बालेषु वैश्यपुत्रस्य कर्मणा

जनैरपरिज्ञातः स चिरमेवमवर्तत। वैश्यपुत्रस्य कर्मणा म्रियमाणेषु बालेषु॥

Verse 50

प्रजानां वृद्धिराहित्याच्छून्यप्रायमभूत्पुरम् । ततः समेत्य पौरास्तद्वृत्तं राज्ञे न्यवेद यन्

प्रजानां वृद्धिराहित्याच्छून्यप्रायमभूत्पुरम्। ततः समेत्य पौरास्तद्वृत्तं राज्ञे न्यवेदयन्॥

Verse 51

श्रुत्वा नृपस्तद्वचनमाहूय ग्रामपालकान् । कारणं बालमरणे चिंत्यतामिति सोऽन्वशात्

श्रुत्वा नृपस्तद्वचनमाहूय ग्रामपालकान्। बालमरणकारणं चिन्त्यतामिति सोऽन्वशात्॥

Verse 52

ग्रामपालास्तथेत्युक्त्वा तत्र तत्र व्यवस्थिताः । सम्यग्गवेषयामासुः कारणं बालमारणे

"तथास्तु" इति तैः प्रोक्त्वा ग्रामपालाः पृथक् पृथक् तत्र तत्र व्यवस्थिताः। बालमारणस्य कारणं सम्यग् अन्वेषयामासुः॥

Verse 53

ते वै गवेषंयतोऽपि नाविंदन्बालमारकम् । ते पुनर्नृपमासाद्य भीता वाक्यमथाब्रु वन्

तेऽपि गवेषयन्तो न अविन्दन् बालमारकम्। ततः पुनर्नृपं प्राप्य भीताः वाक्यम् अब्रुवन्॥

Verse 54

गवेषयंतोऽपि वयं तन्न विंदामहे नृप । यो बालान्नगरे स्थित्वा सततं मारयत्यपि

गवेषयन्तोऽपि वयं न तं विंदामहे नृप। यो नगरे स्थित्वा बालान् सततं मारयत्यपि॥

Verse 55

पुनश्च नागराः सर्वे राजानं प्राप्य दुःखिताः । पुनः प्रजानां मरणमब्रुवन्वाष्पसंकुलाः

पुनश्च सर्वे नागराः दुःखिताः राजानं प्राप्य। पुनः प्रजानां मरणं वाष्पसंकुलाः अब्रुवन्॥

Verse 56

राजा तत्कारणाज्ञानात्तूष्णीमास्ते विचिंत्य तु । कदाचिद्वैश्यपुत्रोयं पंचभिर्बा लकैः सह

राजा तु तत्कारणाज्ञानात् तूष्णीम् आस्ते विचिन्त्य। कदाचिद् वैश्यपुत्रोऽयं पञ्चभिः बालकैः सह॥

Verse 57

तटाकांतिकमापेदे पंकजाहरणच्छलात् । बलाद्गृहीत्वा तान्बालान्दुष्पण्यः क्रोशतस्तदा

सरोजाहरणच्छलेन तटाकसमीपं जगाम दुष्पण्यः। स बलात् तान् बालान् गृहीत्वा तदा दुःखार्तान् क्रोशयामास॥

Verse 58

क्रूरात्मा मज्जयामास कंठ दघ्ने सरोजले । मृतान्मत्वा च ताञ्छीघ्रं दुष्पण्यः स्वगृहं ययौ

क्रूरात्मा स दुष्पण्यः कण्ठदघ्ने सरोजले तान् मज्जयामास। मृतान् मत्वा च तान् शीघ्रं स्वगृहं जगाम॥

Verse 59

पञ्चानां पितरस्तेषां मार्गयंतः सुतान्पुरे । तेषु वै मार्गमाणेषु पंच तेना तिबालकाः

तेषां पञ्चानां पितरः पुरे सुतान् मार्गयन्तः पर्यटन्। तेषु मार्गमाणेषु पञ्च तेऽतिबालकाः तत्रैव स्थिताः॥

Verse 60

निक्षिप्ता अपि तोयेषु नाम्रियंत यदृच्छया । ते शनैः कूलमासाद्य पंचापि क्लिन्नमौलयः

तोयेषु निक्षिप्ता अपि ते यदृच्छया न म्रियन्ते स्म। शनैः कूलम् आसाद्य पञ्चापि क्लिन्नमौलयः स्थिताः॥

Verse 61

अशक्ता नगरं गंतुं बाल्यात्तत्रैव बभ्रमुः । दूरादुच्चार्यमाणानि स्वनामानि स्वबंधुभिः

बाल्यात् नगरं गन्तुम् अशक्ताः ते तत्रैव बभ्रमुः। दूरात् स्वबन्धुभिः उच्चार्यमाणानि स्वनामानि शुश्रुवुः॥

Verse 62

श्रुत्वा पंचापि ते बालाः प्रतिशब्दमकुर्वत । ततस्तत्पितरः श्रुत्वा तत्रागत्यसरस्तटे

श्रुत्वा तेषां नामानि पञ्चापि बालाः प्रतिशब्दं कृत्वा प्रत्याह्वयन्। ततः पितरस्तान् प्रतिशब्दान् श्रुत्वा तत्रागत्य सरस्तटे समुपस्थिताः॥

Verse 63

पुत्रान्दृष्ट्वा तु सप्राणान्प्रहर्षमतुलं गताः । किमेतदिति पित्राद्यैः पृष्टास्ते बालकास्तदा

पुत्रान् सप्राणान् दृष्ट्वा तेऽतुलप्रहर्षं जग्मुः। ततः पित्राद्यैः ‘किमेतत्, किं जातम्?’ इति पृष्टास्ते बालकास्तदा॥

Verse 64

दुष्पण्यस्याथ दुष्कृत्यं बन्धुभ्यस्ते न्यवेदयन् । ततो विदितवृत्तांता राजानं प्राप्य नागराः

अथ ते बन्धुभ्यः दुष्पण्यस्य दुष्कृत्यं न्यवेदयन्। ततः विदितवृत्तान्ता नागराः राजानं प्राप्य समुपेताः॥

Verse 65

पंचभिः कथितं वृत्तं दुष्पण्यस्य न्यवेदयन् । ततो राजा समाहूय पशुमंतं वणिग्वरम् । पौरेष्वपि च शृण्वत्सु वाक्यमेतदभाषत

पञ्चभिः कथितं वृत्तं ते राज्ञे दुष्पण्यस्य न्यवेदयन्। ततः राजा पशुमन्तं वणिग्वरं समाहूय, पौरेष्वपि शृण्वत्सु, वाक्यमेतदभाषत॥

Verse 66

राजोवाच । दुष्पण्यनामा पशुमन्बहुप्रजमिदं पुरम्

राजोवाच— दुष्पण्यनामा पशुमान्, बहुप्रजमिदं पुरम्…

Verse 67

शून्यप्रायं कृतं पश्य त्वत्पुत्रेण दुरात्मना । इदानीं बालिशानेतान्मज्जयामास वै जले

पश्य—त्वत्पुत्रेण दुरात्मना एतत्स्थानं शून्यप्रायं कृतम्। इदानीं स बालिशान् निर्दोषान् जनान् जले मज्जयामास वै॥

Verse 68

यदृच्छया च सप्राणाः पुनरप्या गताः पुरम् । अस्मिन्नित्थं गते कार्ये किं कर्तव्यं वदाधुना

यदृच्छया ते सप्राणाः पुनरपि पुरं प्राप्ताः। अस्मिन्नित्थं गते कार्ये, अधुना किं कर्तव्यं वद॥

Verse 69

अद्य त्वामेव पृच्छामि यतस्त्वं धर्मतत्परः । इत्युक्तः पशुमान्राज्ञा धर्मज्ञो युक्तमब्रवीत्

अद्य त्वामेव पृच्छामि, यतः त्वं धर्मतत्परः। इत्युक्तः राज्ञा, धर्मज्ञः पशुमान् युक्तमब्रवीत्॥

Verse 70

पशुमानुवाच । पुरं निःशेषितं येन वधमेवायमर्हति । न ह्यत्र विषये किंचित्प्रष्टव्यं विद्यते नृप

पशुमानुवाच—येन पुरं निःशेषितं, स वधमेव अर्हति। न ह्यत्र विषये किंचित् प्रष्टव्यं विद्यते, नृप॥

Verse 71

न ह्ययं मम पुत्रः स्याच्छत्रुरेवातिपापकृत् । न ह्यस्य निष्कृतिं पश्ये येन निःशेषितं पुरम्

न ह्ययं मम पुत्रः स्यात्; शत्रुरेवातिपापकृत्। न ह्यस्य निष्कृतिं पश्ये, येन निःशेषितं पुरम्॥

Verse 72

वध्यतामेव दुष्टात्मा सत्यमेव ब्रवीम्यहम् । श्रुत्वा पशुमतो वाक्यं नागराः सर्व एव हि

वध्यतामेवायं दुष्टात्मा—सत्यमेवाहं ब्रवीमि। पशुमतो वचः श्रुत्वा नागराः सर्व एव हि प्रत्यवदन्॥

Verse 73

वणिग्वरं श्लाघमाना राजानमिदमूचिरे । न वध्यतामयं दुष्टस्तूष्णीं निर्वास्यतां पुरात्

वणिग्वरं श्लाघयन्तो नागराः राजानमूचिरे। न वध्यतामयं दुष्टः, तूष्णीं निर्वास्यतां पुरात्॥

Verse 74

ततः स राजा दुष्पण्यं समाहूयेदमब्रवीत् । अस्माद्देशाद्भवाञ्छीघ्रं दुष्टात्मन्गच्छ सांप्रतम्

ततः स राजा दुष्पण्यं समाहूयेदमब्रवीत्। अस्माद्देशाद्भवान् शीघ्रं दुष्टात्मन् गच्छ सांप्रतम्॥

Verse 75

यदि तिष्ठेस्त्वमत्रैव दण्डयेयं वधेन वै । इति राज्ञा विनिर्भर्त्स्य दूतैर्निर्वासितः पुरात्

यदि तिष्ठसि त्वमत्रैव दण्डयेयं वधेन वै। इति राज्ञा विनिर्भर्त्स्य दूतैर्निर्वासितः पुरात्॥

Verse 76

दुष्पण्यस्त्वथ तं देशं परित्यज्य भयान्वितः । मुनिमंडलसंबाधं वनमेव ययौ तदा

दुष्पण्यस्तु ततः देशं परित्यज्य भयान्वितः। मुनिमण्डलसंबाधं वनमेव ययौ तदा॥

Verse 77

तत्राप्येकं मुनिसुतं स तोयेषु न्यमज्जयत् । केल्यर्थमागता दृष्ट्वा मुनिपुत्रा मृतं शिशुम्

तत्रापि स वैश्यनन्दनः क्रीडार्थं मुनिसुतमेकं तोयेषु न्यमज्जयत्। केल्यर्थमागता मुनिपुत्र्यस्तं मृतं शिशुं दृष्ट्वा व्यथिताः।

Verse 78

तत्पित्रे कथयामासुरभ्येत्य भृशदुःखिताः । तत उग्रश्रवाः श्रुत्वा तेभ्यः पुत्रं जले मृतम्

अत्यन्तदुःखिताः सा मुनिपुत्र्यः पितरं प्रत्यागत्य तत्सर्वं न्यवेदयन्। ताभ्यः श्रुत्वा उग्रश्रवाः स्वपुत्रं जले मृतं शोकाकुलोऽभवत्।

Verse 79

तपोमहिम्ना दुष्प ण्यचरितं तदमन्यत । उग्रश्रवाः शशापैनं दुष्पण्यं वैश्यनंदनम्

तपोमहिम्ना स उग्रश्रवाः तदकृत्यं दुष्पण्यचरितमिति निश्चिन्त्य। ततः स वैश्यनन्दनं दुष्पण्यं शापेनाभ्यधावत्।

Verse 80

उग्रश्रवा उवाच । मत्सुतं पयसि क्षिप्य यत्त्वं मारि तवानसि । तवापि मरणं भूयाज्जल एव निमज्जनात्

उग्रश्रवा उवाच— मत्सुतं पयसि क्षिप्य यत्त्वं दुष्ट मारीतवानसि। तवापि मरणं भूयाज्जल एव निमज्जनात्॥

Verse 81

मृतश्च सुचिरं कालं पिशाचस्त्वं भविष्यसि । इति शापे श्रुते सद्यो दुष्पण्यः खिन्नमानसः

मृतश्च सुचिरं कालं पिशाचस्त्वं भविष्यसि—इति शापे श्रुते सद्यो दुष्पण्यः खिन्नमानसोऽभवत्।

Verse 82

तद्वै वनं परित्यज्य घोरमन्यद्वनं ययौ । सिंहादिक्रूरसत्वाढ्यं तस्मिन्प्राप्ते वनांतरम्

तत् वनं परित्यज्य स घोरमन्यद्वनं ययौ। सिंहादिक्रूरसत्त्वाढ्ये तस्मिन् वनान्तरे प्राप्ते सर्वतो भयमाविशत्॥

Verse 83

पांसुवर्षं मह्द्वर्षन्वृक्षानामोटय न्मुहुः । वज्रघातसमस्पर्शो ववौ झंझानिलो महान्

पांसुवर्षं महद्वर्षन् वृक्षान् मुहुरोटयन्। वज्रघातसमस्पर्शो ववौ झंझानिलो महान्॥

Verse 84

वेगेन गात्रं भिंदन्ती वृष्टिश्चासीत्सुदुःसहा । तद्दृष्ट्वा स तु दुष्पण्यश्चिंतयन्भृशदुः खितः

वेगेन गात्रं भिन्दन्ती वृष्टिरासीद् सुदुःसहा। तद्दृष्ट्वा दुष्पण्यस्तु चिन्तयन् भृशदुःखितः॥

Verse 85

मृतं शुष्कं महाकायं गजमेकमपश्यत । महावातं महावर्षं तदा सोढुमशक्नुवन्

मृतं शुष्कं महाकायं गजमेकमपश्यत्। महावातं महावर्षं तदा सोढुमशक्नुवन्॥

Verse 86

गजास्यविवरेणैव विवेशोदरगह्वरम् । तस्मिन्प्रविष्टमात्रे तु वृष्टिरासीत्सुभूयसी

गजास्यविवरेणैव विवेशोदरगह्वरम्। तस्मिन् प्रविष्टमात्रे तु वृष्टिरासीद् सुभूयसी॥

Verse 87

ततो वर्षजलैः सर्वैः प्रवाहः सुमहानभूत् । स प्रवाहो वने तस्मिन्नदी काचिदजायत

ततः सर्ववर्षजलसमुद्भूतः सुमहान् प्रवाहोऽभवत्; स एव प्रवाहस्तस्मिन् वने नदीरूपेणाजायत।

Verse 88

अथ तैर्वर्षसलिलैः स गजः पूरितोदरः । प्लवमानो महापूरे नीरंध्रः समजायत

अथ तैर्वर्षसलिलैः स गजोदरपूरितः; महापूरे प्लवमानो नीरन्ध्रः समजायत।

Verse 89

ततो निर्विवरस्यास्य जलपूर्णोदरस्य च । गजस्य जठरात्सोऽयं निर्गंतु न शशाक ह

ततो निर्विवरस्यास्य जलपूर्णोदरस्य च गजस्य जठरात् सोऽयं निर्गन्तुं न शशाक ह।

Verse 90

ततश्च वृष्टितोयानां प्रवाहो भीमवेगवान् । उदरस्थितदुष्पण्यं समुद्रं प्रापयद्गजम्

ततश्च वृष्टितोयानां भीमवेगवान् प्रवाह उदरस्थितदुष्पण्यं गजं समुद्रं प्रापयत्।

Verse 91

दुष्पण्यः सलिले मग्नः क्षणात्प्राणैर्व्ययुज्यत । मृत एव स दुष्पण्यः पिशाचत्वमवाप्तवान्

दुष्पण्यः सलिले मग्नः क्षणात् प्राणैर्व्ययुज्यत; मृत एव स दुष्पण्यः पिशाचत्वमवाप्तवान्।

Verse 92

पीडितः क्षुत्पिपासाभ्यां दुर्गमं वनमाश्रितः । घोरेषु घर्मकालेषु समाक्रोशन्भयानकम्

स क्षुत्पिपासाभ्यां पीडितो दुर्गमं वनमाश्रितः। घोरघर्मकालेषु भयानकं समाक्रोशत्॥

Verse 93

अतिष्ठद्गहनेऽरण्ये दुःखान्यनुभवन्बहु । कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च

स गहनेऽरण्ये स्थित्वा बहूनि दुःखान्यनुभवत्। कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च॥

Verse 94

स पिशाचो महादुःखी न्यवसद्घोरकानने । वनाद्वनांतरं धावन्देशाद्देशाद्देशांतरं तथा

स पिशाचो महादुःखी घोरकानने न्यवसत्। वनाद्वनान्तरं धावन् देशाद्देशान्तरं तथा॥

Verse 95

सर्वत्रानुभवन्दुःखमाययौ दण्डकान्क्रमात् । अगस्त्यादाश्रमात्पुण्यान्नातिदूरे स संचरन्

स सर्वत्र दुःखमनुभवन् क्रमाद्दण्डकानाययौ। अगस्त्यस्य पुण्याश्रमात् नातिदूरे स संचरन्॥

Verse 96

नदन्भैरवनादं च वाक्यमुच्चैरभाषत । भोभोस्तपोधनाः सर्वे शृणुध्वं मामकं वचः

स भैरवनादं नदन् उच्चैर्वाक्यमभाषत। ‘भो भो तपोधनाः सर्वे, शृणुध्वं मम वचः’॥

Verse 97

भवन्तो हि कृपावन्तः सर्वभूतहिते रताः । कृपादृष्ट्यानुगृह्णीत मां दुःखैरतिपीडितम्

भवन्तो हि कृपावन्तः सर्वभूतहिते रताः । कृपादृष्ट्यानुगृह्णीत मां दुःखैरतिपीडितम्

Verse 98

पुरा दुष्पण्यनामाहं वैश्यः पाटलिपुत्रके । पुत्रः पशु मतश्चापि बहून्बालानमारयम्

पुरा दुष्पण्यनामाहं वैश्यः पाटलिपुत्रके । पुत्रः पशु मतश्चापि बहून्बालानमारयम्

Verse 99

ततो विवासितो राज्ञा तस्माद्देशाद्वनं गतः । अमारयं जले पुत्रं तत्रोग्रश्रवसो मुनेः

ततो विवासितो राज्ञा तस्माद्देशाद्वनं गतः । अमारयं जले पुत्रं तत्रोग्रश्रवसो मुनेः

Verse 100

स मुनिर्दत्त वाञ्छापं ममापि मरणं जले । पिशाचतां च मे घोरां दत्तवान्दुःखभूयसीम्

स मुनिर्दत्त वाञ्छापं ममापि मरणं जले । पिशाचतां च मे घोरां दत्तवान्दुःखभूयसीम्

Verse 101

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतान्यपि । पिशाच तानुभूतेयं शून्यकाननभूमिषु

कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतान्यपि । पिशाच तानुभूतेयं शून्यकाननभूमिषु

Verse 102

नाहं सोढुं समर्थोऽस्मि पिपासां क्षुधमेव च । रक्षध्वं कृपया यूयमतो मां बहुदुःखिनम्

नाहं पिपासां क्षुधं च सोढुं समर्थोऽस्मि। अतः कृपया यूयं मां बहुदुःखिनं रक्षध्वम्॥

Verse 110

अगस्त्येनैवमुक्तस्तु सुतीक्ष्णो गन्धमादनम् । प्राप्याग्नितीर्थे संकल्प्य पिशाचार्थं कृपानिधिः

अगस्त्येनैवमुक्तः सुतीक्ष्णः कृपानिधिः। गन्धमादनं प्राप्याग्नितीर्थे पिशाचार्थं संकल्पं चकार॥

Verse 119

इह भुक्त्वा महाभोगान्परत्रापि सुखं लभेत्

इह महाभोगान् भुक्त्वा परत्रापि सुखं लभेत्॥