Adhyaya 31

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अश्वत्थामा कथं सूत सुप्तमारणमाचरत् । कथं च मुक्तस्तत्पापाद्धनुष्कोटौ निमज्जनात्

ऋषय ऊचुः । अश्वत्थामा कथं सूत सुप्तमारणमाचरत् । कथं च मुक्तस्तत्पापाद्धनुष्कोटौ निमज्जनात् ॥

Verse 2

एतन्नः श्रद्दधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम । तृप्तिर्न जायतेऽ स्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम्

एतन्नः श्रद्धधानानां ब्रूहि पौराणिकोत्तम । तृप्तिर्न जायतेऽस्माकं त्वद्वचोमृतपायिनाम् ॥

Verse 3

व्यास उवाच । एतत्पापस्य शांत्यर्थं प्रायश्चित्तं स्मृतौ न हि

व्यास उवाच—एतत्पापस्य शमनार्थं स्मृतिषु प्रायश्चित्तविधानं न विद्यते।

Verse 4

इति पृष्टस्तदा सूतो नैमिषारण्यवासिभिः । वक्तुं प्रचक्रमे तत्र व्यासं नत्वा गुरुं मुदा । श्रीसूत उवाच । राज्यार्थं कलहे जाते पांडवानां पुरा द्विजाः । धार्तराष्ट्रैर्महायुद्धे महदक्षौहिणीयुते

इति नैमिषारण्यवासिभिर्द्विजैः पृष्टः सूतः तत्र गुरुव्यासं मुदा नत्वा वक्तुं प्रचक्रमे। श्रीसूत उवाच—पुरा द्विजाः, राज्यार्थं पाण्डवानां कलहे जाते, धार्तराष्ट्रैः सह महायुद्धं महदक्षौहिणीयुतं समभवत्।

Verse 5

युद्धं दशदिनं कृत्वा भीष्मे शांतनवे हते । द्रोणे पंचदिनं कृत्वा कर्णे च द्विदिनं तथा

दशदिनं युद्धं कृत्वा शान्तनवे भीष्मे हते, द्रोणे पञ्चदिनं युद्धं कृत्वा, कर्णे च तथा द्विदिनं कृत्वा—

Verse 6

तथैवैकदिनं युद्ध्वा शल्ये च निधनं गते । अष्टादशदिने तत्र रणे दुर्योधने द्विजाः

तथैवैकदिनं युद्ध्वा शल्येऽपि निधनं गते; अष्टादशदिने तत्र रणे दुर्योधने (हते), द्विजाः—

Verse 7

भग्नोरौ भीमगदया पतिते राजसत्तमे । सर्वे नृपतयो विप्रा निवेशाय कृतत्वराः

भीमगदया भग्नोरौ राजसत्तमे पतिते, सर्वे नृपतयो विप्राः निवेशाय कृतत्वराः।

Verse 8

ये जीवितास्तु राजानस्ते ययुर्हृष्टमानसाः । धृष्टद्युम्नशिखंडयाद्याः सृञ्जयाः सर्व एव हि

ये जीविताः राजानः, ते हृष्टमानसाः प्रस्थिताः। धृष्टद्युम्न-शिखण्ड्यादयः सर्वे सृञ्जयाश्चैव हि॥

Verse 9

अन्ये चापि महीपाला जग्मुः स्वशिबिराण्यथ । अथ पार्था महावीरा कृष्णसात्यकिसंयुताः

अन्येऽपि महीपालाः स्वशिबिराणि जग्मुः। अथ पार्था महावीराः कृष्ण-सात्यकिसंयुताः॥

Verse 10

दुर्योधनस्य शिबिरं प्राविशन्निर्जनं द्विजाः । वृद्धैरमात्यैस्तत्रस्थैः षंढैः स्त्रीरक्षकैस्तथा

दुर्योधनस्य शिबिरं निर्जनं प्राविशन् द्विजाः। वृद्धामात्यैस्तत्रस्थैः षंढैः स्त्रीरक्षकैस्तथा॥

Verse 11

कृतांजलिपुटैः प्रह्वैः काषायमलिनांबरैः । प्रणम्यमानास्ते पार्थाः कुरुराजस्य वेश्मनि

कृताञ्जलिपुटैः प्रह्वैः काषायमलिनाम्बरैः। प्रणम्यमानाः ते पार्थाः कुरुराजस्य वेश्मनि॥

Verse 12

तत्रत्यद्रव्यजातानि समादाय महा बलाः । सुयोधनस्य शिबिरे न्यवसंत सुखेन ते

तत्रत्यद्रव्यजातानि समादाय महाबलाः। सुयोधनस्य शिबिरे न्यवसन् सुखेन ते॥

Verse 13

अथ तानब्रवीत्पार्थाञ्छ्रीकृष्णः प्रीणयन्निव । मंगलार्थाय चास्माभिर्वस्तव्यं शिबिराद्बहिः

अथ श्रीकृष्णः पार्थान् प्रीणयन्निवाब्रवीत्—मङ्गलार्थं हि अस्माभिः शिबिरात् बहिः रजनीं वस्तव्यम्।

Verse 14

इत्युक्ता वासुदेवेन तथेत्युक्त्वाथ पांडवाः । कृष्णसात्यकिसंयुक्ताः प्रययुः शिबिराद्बहिः

वासुदेवेनैवमुक्ताः पाण्डवाः “तथेति” उक्त्वा, कृष्णसात्यकिसंयुक्ताः शिबिरात् बहिः प्रययुः।

Verse 15

वासुदेवेन सहिता मंगलार्थं हि पांडवाः । ओघवत्याः समासाद्य तीरं नद्या नरोत्तमाः

वासुदेवेन सहिता मङ्गलार्थं पाण्डवाः; नरोत्तमाः ओघवत्याः नद्याः तीरं समासाद्य तस्थुः।

Verse 16

ऊषुस्तां रजनीं तत्र हतशत्रुगणाः सुखम् । कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्तथा दुर्योधनांतिकम्

तत्र ते रजनीं सुखम् ऊषुः, हतशत्रुगणाः; कृतवर्मा कृपः द्रौणिश्च दुर्योधनान्तिके तस्थुः।

Verse 17

आदित्यास्तमयात्पूर्वमपराह्णे समाययुः । सुयोधनं तदा दृष्ट्वा रणपांसुषु रूषितम्

अपराह्णे आदित्यास्तमयात् पूर्वं ते समाययुः; तदा रणपांसुषु रूषितं सुयोधनं दृष्ट्वा शोकक्रोधसमन्विताः अभवन्।

Verse 18

भग्नोरुदण्डं गदया भीमसेन स्य भीमया । रुधिरासिक्तसर्वांगं चेष्टमानं महीतले

भीमसेनस्य भीमया गदया भग्नोरुदण्डः स रुधिरासिक्तसर्वाङ्गो महीतले चेष्टमानोऽपतत्।

Verse 19

अशोचंत तदा तत्र द्रोणपुत्रादयस्त्रयः । शुशोच सोऽपि तान्दृष्ट्वा रणे दुर्योधनो नृपः

तदा तत्र द्रोणपुत्रादयस्त्रयः शोचन्ति स्म; तान् रणे दृष्ट्वा नृपो दुर्योधनोऽपि शुशोच।

Verse 20

दृष्ट्वा तथा तु राजानं बाष्पव्याकुललोचनम् । अश्वत्थामा तदा कोपाज्ज्वलन्निव महानलः

तथा राजानं बाष्पव्याकुललोचनं दृष्ट्वा अश्वत्थामा कोपाज्ज्वलन्निव महानलः।

Verse 21

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य क्रोध विस्फारितेक्षणः । अश्रुविक्लवया वाचा दुर्योधनमभाषत

पाणौ पाणिं विनिष्पिष्य क्रोधविस्फारितेक्षणः; अश्रुविक्लवया वाचा स दुर्योधनमभाषत।

Verse 22

पिता मे पातितः क्षुद्रैश्छलेनैव रणाजिरे । न तथा तेन शोचामि यथा निष्पातिते त्वयि

पिता मे क्षुद्रैः छलेनैव रणाजिरे पातितः; न तेन तथा शोचामि यथा त्वयि निष्पातिते।

Verse 23

शृणु वाक्यं ममाद्य त्वं यथार्थं वदतो नृप । सुकृतेन शपे चाहं सुयोधन महामते

शृणु वाक्यं ममाद्य त्वं यथार्थं वदतो नृप । सुकृतेन शपे चाहं सुयोधन महामते

Verse 24

अद्य रात्रौ हनिष्यामि पांडवा न्सह सृंजयैः । पश्यतो वासुदेवस्य त्वमनुज्ञां प्रयच्छ मे

अद्य रात्रौ हनिष्यामि पांडवा न्सह सृंजयैः । पश्यतो वासुदेवस्य त्वमनुज्ञां प्रयच्छ मे

Verse 25

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रौणिं राजा तदाऽब्रवीत् । तथास्त्विति पुनः प्राह कृपं राजा द्विजोत्तमाः

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रौणिं राजा तदाऽब्रवीत् । तथास्त्विति पुनः प्राह कृपं राजा द्विजोत्तमाः

Verse 26

आचार्यैनं द्रोणपुत्रं कलशोत्थेन वारिणा । सैनापत्येऽभिषिंचस्वेत्यथ सोपि तथाऽकरोत्

आचार्यैनं द्रोणपुत्रं कलशोत्थेन वारिणा । सैनापत्येऽभिषिंचस्वेत्यथ सोपि तथाऽकरोत्

Verse 27

सोभिषिक्तस्तदा द्रौणिः परिष्वज्य नृपोत्तमम् । कृतवर्मकृपाभ्यां च सहितस्त्वरितं ययौ

सोभिषिक्तस्तदा द्रौणिः परिष्वज्य नृपोत्तमम् । कृतवर्मकृपाभ्यां च सहितस्त्वरितं ययौ

Verse 28

ततस्ते तु त्रयो वीराः प्रयाता दक्षिणोन्मुखाः । आदित्यास्तमयात्पूर्वं शिबिरांतिकमासत

ततः ते त्रयो वीराः दक्षिणोन्मुखाः प्रयाताः। आदित्यास्तमयात् पूर्वं शिबिरस्य अन्तिकम् आसत्॥

Verse 29

पार्थानां भीषणं शब्दं श्रुत्वा तत्र जयैषिणः । पांडवानुद्रुता भीतास्तदा द्रौण्यादयस्त्रयः

तत्र पार्थानां भीषणं शब्दं श्रुत्वा जयैषिणः। द्रौण्यादयस्त्रयः भीताः पाण्डवैः प्रतिहताः दुद्रुवुः॥

Verse 30

प्राङ्मुखा दुद्रुवुर्भीत्या कियद्दूरं श्रमातुराः । मुहुर्तं ते ततो गत्वा क्रोधामर्षवशानुगाः

प्राङ्मुखाः ते भीत्या कियद्दूरं दुद्रुवुः श्रमातुराः। मुहूर्तं गत्वा ततो क्रोधामर्षवशं गताः॥

Verse 31

दुर्योधनवधार्तास्ते क्षणं तत्रावतस्थिरे । ततोऽपश्यन्नरण्यं वै नानातरुलतावृतम्

दुर्योधनवधदुःखार्ताः ते क्षणं तत्रावतस्थिरे। ततः नानातरुलतावृतम् अरण्यं वै अपश्यन्॥

Verse 32

अनेकमृगसंबाधं क्रूरपक्षिगणाकुलम् । समृद्धजलसंपूर्णतटाकपरिशोभितम्

अनेकमृगसंबाधं क्रूरपक्षिगणाकुलम्। समृद्धजलसम्पूर्णतटाकपरिशोभितम्॥

Verse 33

पद्मेंदीवरकह्लारसरसी शतसंकुलम् । तत्र पीत्वा जलं ते तु पाययित्वा हयांस्तथा

पद्मेन्दीवरकह्लारैः शतशः संकुलां सरसीं ददृशुः। तत्र ते जलं पीत्वा स्वयम्, हयानपि तद्वत् पाययामासुः॥

Verse 34

अनेकशाखासंबाधन्यग्रोधं ददृशुस्ततः । संप्राप्य तु महावृक्षं न्यग्रोधं ते त्रयस्तदा

ततः स बहुशाखाभिः सुसंबाधो न्यग्रोधो ददृशे। तं महावृक्षं संप्राप्य ते त्रयः समागताः॥

Verse 35

अवतीर्य रथेभ्यश्च मोचयित्वा तुरंगमान् । उपस्पृश्य जलं तत्र सायंसंध्यामुपासत

रथेभ्यः अवतीर्य ते तुरङ्गमान् विमोच्य च। तत्र जलमुपस्पृश्य सायंसन्ध्यामुपासिरे॥

Verse 36

अथ चास्तगिरिं भानुः प्रपेदे च गतप्रभः । ततश्च रजनी घोरा समभूत्तिमिराकुला

अथास्तगिरिं भानुः गतप्रभोऽभ्यगच्छत। ततः समभवद् रात्रिः घोरा तिमिरसंकुला॥

Verse 37

रात्रिचराणि सत्त्वानि संचरंति ततस्ततः । दिवाचराणि सत्त्वानि निद्रावशमुपा ययुः

रात्रिचराणि भूतानि ततस्ततः सञ्चरन्ति। दिवाचराणि भूतानि निद्रावशमुपाययुः॥

Verse 38

कृतवर्मा कृपो द्रौणिः प्रदोषसमये हि ते । न्यग्रोधस्योपविविशुरंतिके शोककर्शिताः

प्रदोषसमये कृतवर्मा कृपश्च द्रौणिश्च ते शोककर्शिताः न्यग्रोधस्य समीपे उपविविशुः।

Verse 39

कृपभोजौ तदा निद्रां भेजातेऽतिप याक्रमौ । सुखोचितास्त्वदुःखार्हा निषेदुर्धरणीतले

तदा कृपभोजौ अतिपराक्रमौ श्रान्तबलौ निद्रां भेजाते; सुखोचितौ अदुःखार्हौ धरणीतले निषेदतुः।

Verse 40

द्रोणपुत्रस्तु कोपेन कलुषीकृतमानसः । ययौ न निद्रां विप्रेंद्रा निश्वसन्नुरगो यथा

द्रोणपुत्रस्तु कोपेन कलुषीकृतमानसः; हे विप्रेन्द्र, स उरगो यथा निश्वसन् निद्रां न ययौ।

Verse 41

ततोऽवलोकयांचक्रे तदरण्यं भयानकम् । न्यग्रोधं च ततोऽपश्यद्बहुवायससंकुलम्

ततः स तद्भयानकं अरण्यं समन्तात् अवलोकयामास; ततश्च बहुवायससंकुलं न्यग्रोधं अपश्यत्।

Verse 42

तत्र वायसवृन्दानि निशायां वासमाय युः । सुखं भिन्नासु शाखासु सुषुपुस्ते पृथक्पृथक्

तत्र निशायां वायसवृन्दानि वासम् आययुः; भिन्नासु शाखासु सुखं ते पृथक्पृथक् सुषुपुः।

Verse 43

काकेषु तेषु सुप्तेषु विश्वस्तेषु समंततः । ततोऽपश्यत्समायांतं भासं द्रौणिर्भयंकरम्

काकेषु तेषु सुप्तेषु विश्वस्तेषु समंततः । ततोऽपश्यत्समायांतं भासं द्रौणिर्भयंकरम्

Verse 44

कूरशब्दं क्रूरकायं बभ्रुपिंगकलेवरम् । स भासोऽथ भृशं शब्दं कृत्वालीयत शाखिनि

कूरशब्दं क्रूरकायं बभ्रुपिंगकलेवरम् । स भासोऽथ भृशं शब्दं कृत्वालीयत शाखिनि

Verse 45

उत्प्लुत्य तस्य शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः । सुप्तान्काकान्निजघ्नेऽसावनेकान्वायसांतकः

उत्प्लुत्य तस्य शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः । सुप्तान्काकान्निजघ्नेऽसावनेकान्वायसांतकः

Verse 46

काकानामभिनत्पक्षान्स केषांचिद्विहंगमः । इतरेषां च चरणाञ्छिरांसि चरणा युधः

काकानामभिनत्पक्षान्स केषांचिद्विहंगमः । इतरेषां च चरणाञ्छिरांसि चरणा युधः

Verse 47

विचकर्त क्षणेनासावुलूको वलवान्द्विजाः । स भिन्नदेहावयवैः काकानां बहुभिस्तदा

विचकर्त क्षणेनासावुलूको वलवान्द्विजाः । स भिन्नदेहावयवैः काकानां बहुभिस्तदा

Verse 48

समंतादावृतं सर्वं न्यग्रोधपरि मण्डलम् । वायसांस्तान्निहत्यासावुलूको मुमुदे तदा

समन्तात् सर्वं न्यग्रोधस्य परिमण्डलं आवृतम् आसीत्; तान् वायसान् निहत्य स उलूकः तदा मुमुदे।

Verse 49

द्रौणिर्दृष्ट्वा तु तत्कर्म भासेनैवं कृतं निशि । करिष्याम्यहमप्येवं शत्रूणां निधनं निशि

द्रौणिः तु निशि भासेनैवं कृतं तत्कर्म दृष्ट्वा मनसि चकार—अहमपि एवं निशि शत्रूणां निधनं करिष्यामि।

Verse 50

इत्यचिंतयदेकः सन्नुपदेशमिमं स्मरन् । जेतुं न शक्याः पार्था हि ऋजुमार्गेण युद्ध्यता

इति एकाकी सन् उपदेशमिमं स्मरन् अचिन्तयत्—ऋजुमार्गेण युद्ध्यतः पार्थाः जेतुं न शक्याः।

Verse 51

मया तच्छद्मना तेऽथ हंतव्या जितकाशिनः । सुयोधनसकाशे च प्रतिज्ञातो मया वधः

तस्मात् तच्छद्मना ते जितकाशिनः मया हन्तव्याः; सुयोधनसकाशे च मया तेषां वधः प्रतिज्ञातः।

Verse 52

ऋजुमार्गेण युद्धे मे प्राणनाशो भविष्यति । छलेन युध्यमानस्य जयश्चास्य रिपुक्षयः

ऋजुमार्गेण युद्धे मे प्राणनाशो भविष्यति; छलेन तु युध्यमानस्य जयः स्यात्, रिपुक्षयश्च।

Verse 53

यच्च निंद्यं भवेत्कार्यं लोके सर्वजनैरपि । कार्यमेव हि तत्कर्म क्षत्रधर्मानुवर्तिना

यच्च निंद्यं भवेत्कार्यं लोके सर्वजनैरपि । कार्यमेव हि तत्कर्म क्षत्रधर्मानुवर्तिना

Verse 54

पार्थैरपि छलेनैव कृतं कर्म सुयोधने । अस्मिन्नर्थे पुराविद्भिः प्रोक्ताः श्लोका भवंति हि

पार्थैरपि छलेनैव कृतं कर्म सुयोधने । अस्मिन्नर्थे पुराविद्भिः प्रोक्ताः श्लोका भवंति हि

Verse 55

परिश्रांते विदीर्णे च भुंजाने च रिपोर्बले । प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं न संशयः

परिश्रांते विदीर्णे च भुंजाने च रिपोर्बले । प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं न संशयः

Verse 56

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा त्यक्तायुधं रणे । भिन्नयोधं बलं सर्वं प्रहर्तव्यमरातिभिः

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा त्यक्तायुधं रणे । भिन्नयोधं बलं सर्वं प्रहर्तव्यमरातिभिः

Verse 57

एवं स नियमं कृत्वा सुप्तमारणकर्मणि । प्राबोधयद्भोजकृपौ सुप्तौ रात्रौ स साहसी । द्रौणिर्ध्यात्वा मुहूर्तं तु तावुभावभ्यभाषत

एवं स नियमं कृत्वा सुप्तमारणकर्मणि । प्राबोधयद्भोजकृपौ सुप्तौ रात्रौ स साहसी । द्रौणिर्ध्यात्वा मुहूर्तं तु तावुभावभ्यभाषत

Verse 58

अश्वत्थामोवाच । मृतः सुयोधनो राजा महाबलपराक्रमः

अश्वत्थामोवाच । मृतः सुयोधनो राजा महाबलपराक्रमः

Verse 59

शुद्धकर्मा हतः पार्थैर्बहुभिः क्षुद्रकर्मभिः । भीमेनातिनृशंसेन शिरो राज्ञः पदा हतम्

शुद्धकर्मा हतः पार्थैर्बहुभिः क्षुद्रकर्मभिः । भीमेनातिनृशंसेन शिरो राज्ञः पदा हतम्

Verse 60

ततोऽद्य रात्रौ पार्थानां समेत्य पटमण्डपम् । सुखसुप्तान्हनिष्यामः शस्त्रैर्नानाविधैर्वयम् । कृपः प्रोवाच तत्रैन मिति श्रुत्वा द्विजोत्तमाः

ततोऽद्य रात्रौ पार्थानां समेत्य पटमण्डपम् । सुखसुप्तान्हनिष्यामः शस्त्रैर्नानाविधैर्वयम् । कृपः प्रोवाच तत्रैन मिति श्रुत्वा द्विजोत्तमाः

Verse 61

कृप उवाच । सुप्तानां मारणं लोके न धर्मो न च पूज्यते

कृप उवाच । सुप्तानां मारणं लोके न धर्मो न च पूज्यते

Verse 62

तथैव त्यक्तशस्त्राणां संत्यक्तरथवाजि नाम् । शृणु मे वचनं वत्स मुच्यतां साहसं त्वया

तथैव त्यक्तशस्त्राणां संत्यक्तरथवाजि नाम् । शृणु मे वचनं वत्स मुच्यतां साहसं त्वया

Verse 63

वयं तु धृतराष्टं च गांधारीं च पतिव्रताम् । पृच्छामो विदुरं चापि तदुक्तं करवा महे । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः कृपं प्रोवाच वै पुनः

वयं तु धृतराष्ट्रं च गांधारीं च पतिव्रताम् । विदुरं चापि पृच्छामः; तदुक्तं करिष्यामः । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः कृपं प्रति पुनर्वचः प्रोवाच ।

Verse 64

अश्वत्थामोवाच । पांडवैश्च पुरा यन्मे छलाद्युद्धे पिता हतः

अश्वत्थामोवाच । पाण्डवैः पुरा मे पिता छलयुद्धे हतः ।

Verse 65

तन्मे सर्वाणि मर्माणि निकृन्तति हि मातुल । द्रोणहंताहमित्येतद्धृष्टद्युमस्य यद्वचः

तन्मे सर्वाणि मर्माणि निकृन्तति हि मातुल । ‘द्रोणहन्ताहम्’ इत्येतद्धृष्टद्युम्नस्य यद्वचः ।

Verse 66

कथं जनसमक्षे तद्वचनं संशृणोम्यहम् । तैरेव पांडवैः पूर्वं धर्मसेतुर्निराकृतः

कथं जनसमक्षे तद्वचनं संशृणोम्यहम् । तैरेव पाण्डवैः पूर्वं धर्मसेतुर्निराकृतः ।

Verse 67

समक्षमेव युष्माकं सर्वेषामेव भूभृताम् । त्यक्तायुधो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः

समक्षमेव युष्माकं सर्वेषामेव भूभृताम् । त्यक्तायुधो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः ।

Verse 68

तथा शांतनवो भीष्मस्त्यक्तचापो निरायुधः । शिखंडिनं पुरोधाय निहतः सव्यसाचिना

तथैव शान्तनवो भीष्मः त्यक्तचापो निरायुधः । शिखण्डिनं पुरतः कृत्वा सव्यसाचिना निहतः ॥

Verse 69

एवमन्येऽपि भूपालाश्छलेनैव हतास्तु तैः । तथैवाहं करिष्यामि सुप्तानां मारणं निशि

एवमन्येऽपि भूपालाः छलनैव हतास्तु तैः । तथैवाहं करिष्यामि सुप्तानां मारणं निशि ॥

Verse 70

एवमुक्त्वा तदा द्रौणिः संयुक्ततुरगं रथम् । प्रायादभिमुखः शत्रून्समारुह्य क्रुधा ज्वलन्

एवमुक्त्वा तदा द्रौणिः संयुक्ततुरगं रथम् । समारुह्य क्रुधा ज्वलन् शत्रूनभिमुखः प्रायात् ॥

Verse 71

तं यांतम न्वगातां तौ कृतवर्मकृपावुभौ । ययुश्च शिबिरे तेषां संप्रसुप्तजनं तदा

तं यान्तमन्वगातां तौ कृतवर्मकृपावुभौ । ययुश्च शिबिरे तेषां संप्रसुप्तजनं तदा ॥

Verse 72

शिबिरद्वारमासाद्य द्रोणपुत्रो व्यतिष्ठत । रात्रौ तत्र समाराध्य महादेवं घृणानिधिम्

शिबिरद्वारमासाद्य द्रोणपुत्रो व्यतिष्ठत । रात्रौ तत्र समाराध्य महादेवं घृणानिधिम् ॥

Verse 73

अवाप विमलं खङ्गं महादेवाद्वरप्रदात् । ततो द्रौणिरवस्थाप्य कृतवर्मकृपावुभौ

अथ महादेवात् वरप्रदात् विमलं खङ्गमवाप। ततः द्रौणिः कृतवर्माणं कृपं च यथास्थानं न्यवस्थापयत्॥

Verse 74

द्वारदेशे महावीरः शिबि रांतः प्रविष्टवान् । प्रविष्टे शिबिरे द्रौणौ कृतवर्मकृपावुभौ

द्वारदेशे महावीरः शिबिरान्तः प्रविष्टवान्। प्रविष्टे द्रौणौ शिबिरे कृतवर्मकृपावुभौ॥

Verse 75

द्वारदेशे व्यतिष्ठेतां यत्तौ परमधन्विनौ । अथ द्रौणिः सुसंक्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव

द्वारदेशे व्यतिष्ठेतां यत्तौ परमधन्विनौ। अथ द्रौणिः सुसंक्रुद्धस्तेजसा प्रज्वलन्निव॥

Verse 76

खङ्गं विमलमादाय व्यचरच्छिबिरे निशि । ततस्तु धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं मंदमाययौ

विमलं खङ्गमादाय स निशि शिबिरे व्यचरৎ। ततस्तु धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं मन्दमाययौ॥

Verse 77

धृष्टद्युम्नादयस्तत्र महायुद्धेन कर्शिताः । सुषुपुर्निशि विश्वस्ताः स्वस्वसैन्यसमावृताः

धृष्टद्युम्नादयस्तत्र महायुद्धेन कर्शिताः। निशि विश्वस्ताः सुषुपुः स्वस्वसैन्यसमावृताः॥

Verse 78

धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं प्रविश्य द्रौणिरस्त्रवित् । तं सुप्तं शयने शुभ्रे ददर्शारान्महाबलम्

धृष्टद्युम्नस्य शिबिरं प्रविश्य द्रौणिरस्त्रविशारदः । स तं महाबलं सुप्तं शयने शुभ्रशोभने ददर्श ॥

Verse 79

पादेनाघातयद्रोषात्स्वपंतं द्रोणनंदनः । स बुद्धश्चरणाघातादुत्थाय शयनादथ

क्रोधात् पादेनाघातयत् स्वपन्तं द्रोणनन्दनः । स चरणाघातबुद्धः शयनादुत्थितोऽभवत् ॥

Verse 80

व्यलोकयत्तदा वीरो द्रोणपुत्रं पुरः स्थितम् । तमुत्पतंतं शयनाद्द्रोणाचार्यसुतो बली

तदा स वीरो व्यलोकयद् द्रोणपुत्रं पुरः स्थितम् । शयनादुत्पतन्तं तं बली द्रौणिरभ्यतिष्ठत् ॥

Verse 81

केशेष्वाकृष्य बाहुभ्यां निष्पिपेष धरातले । धृष्टद्युम्नस्तदा तेन निष्पिष्टः स भया तुरः

केशेष्वाकृष्य बाहुभ्यां निष्पिपेष धरातले । तेन धृष्टद्युम्नो निष्पिष्टो भया तूरोऽभवत् ॥

Verse 82

निद्रांधः पादघातातो न शशाक विचेष्टितुम् । द्रौणिस्त्वाक्रम्य तस्योरः कण्ठं बद्ध्वा धनुर्गुणैः

निद्रान्धः पादघातेन न शशाक विचेष्टितुम् । द्रौणिस्त्वाक्रम्य तस्योरः कण्ठं बद्ध्वा धनुर्गुणैः ॥

Verse 83

नदंतं विस्फुरंतं तं पशुमारममारयत् । तस्य सैन्यानि सर्वाणि न्यवधीच्च तथैव सः

नदन्तं विस्फुरन्तं तं पशुमारममारयत् । तस्य सैन्यानि सर्वाणि न्यवधीच्च तथैव सः ॥

Verse 84

युधामन्युं महावीर्यममुत्तमौजसमेव च । तथैव द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्

युधामन्युं महावीर्यममुत्तमौजसमेव च । तथैव द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान् ॥

Verse 85

शिखंडिप्रमुखानन्यान्खङ्गेनामारयद्बहून् । तद्भयाद्द्वारनिर्यातान्सर्वानेव च सैनिकान्

शिखंडिप्रमुखानन्यान्खङ्गेनामारयद्बहून् । तद्भयाद्द्वारनिर्यातान्सर्वानेव च सैनिकान् ॥

Verse 86

प्रापयामासतुर्मृत्युं कृतवर्मकृपा वुभौ । एवं निहतसैन्यं तच्छिबिरं तैर्महाबलैः

प्रापयामासतुर्मृत्युं कृतवर्मकृपा वुभौ । एवं निहतसैन्यं तच्छिबिरं तैर्महाबलैः ॥

Verse 87

तत्क्षणे शून्यमभवत्त्रिजगत्प्रलये यथा । एवं हत्वा ततः सर्वान्द्रोणपुत्रादयस्त्रयः

तत्क्षणे शून्यमभवत्त्रिजगत्प्रलये यथा । एवं हत्वा ततः सर्वान्द्रोणपुत्रादयस्त्रयः ॥

Verse 88

निरगुः शिबिरात्तस्मात्पार्थभीता भयातुराः । सर्वे पृथक्पृथग्देशान्दुद्रुवुः शीघ्रगामिनः

तस्माच्छिबिरान्निरगुः पार्थभीता भयातुराः । सर्वे पृथक्पृथग्देशान् दुद्रुवुः शीघ्रगामिनः ॥

Verse 89

अथ द्रौणिर्ययौ विप्रा रेवातीरं मनोरमम् । तत्र ह्यनेकसाहस्रा ऋषयो वेदवादिनः

अथ द्रौणिर्ययौ विप्रा रेवातीरं मनोरमम् । तत्र ह्यनेकसाहस्रा ऋषयो वेदवादिनः ॥

Verse 90

कथयंतः कथाः पुण्यास्तपश्चक्रुरनुत्तमम् । तत्रायं प्रययौ द्रौणिरृषीणामाश्रमेष्वथ

कथयन्तः कथाः पुण्यास्तपश्चक्रुरनुत्तमम् । तत्रायं प्रययौ द्रौणिरृषीणामाश्रमेष्वथ ॥

Verse 91

प्रविष्टमात्रे तस्मिंस्तु मुनयो ब्रह्मवादिनः । द्रौणेर्दुश्चरितं ज्ञात्वा प्राहुर्योगबलेन तम्

प्रविष्टमात्रे तस्मिंस्तु मुनयो ब्रह्मवादिनः । द्रौणेर्दुश्चरितं ज्ञात्वा प्राहुर्योगबलेन तम् ॥

Verse 92

सुप्तमा रणकृत्पापी द्रौणे त्वं ब्राह्मणाधमः । त्वद्दर्शनेन ह्यस्माकं पातित्यं भवति ध्रुवम्

सुप्तमा रणकृत्पापी द्रौणे त्वं ब्राह्मणाधमः । त्वद्दर्शनेन ह्यस्माकं पातित्यं भवति ध्रुवम् ॥

Verse 93

त्वत्संभाषणमात्रेण ब्रह्महत्यायुतं भ वेत् । अतोऽस्मदाश्रमेभ्यस्त्वं निर्गच्छ पुरुषाधम

त्वया सह संभाषणमात्रेणैव ब्रह्महत्यापापानां कोटिरिव समुत्पद्येत। अतः अस्मदाश्रमेषु त्वं क्षणादेव निर्गच्छ, हे पुरुषाधम॥

Verse 94

इत्यब्रुवंस्तदा द्रौणिं तत्रत्या मुनयो द्विजाः । इतीरितस्ततो द्रौणिर्मुनिभिर्ब्रह्म वादिभिः

इत्येवं तत्रवासिनो मुनयो द्विजाः द्रौणिं प्रति तदा अब्रुवन्। एवं मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः इतीरितो द्रौणिस्ततः (प्रचालितोऽभवत्)॥

Verse 95

लज्जितो निलात्तस्मादाश्रमान्मुनिसेवितात् । एवं काश्यादितीर्थेषु पुण्येषु प्रययौ च सः

स लज्जितः तस्मात् मुनिसेवितात् आश्रमात् निर्गत्य प्रययौ। एवं स काश्यादितीर्थेषु पुण्येषु विचचार॥

Verse 96

तत्रतत्र द्विजैः सर्वै र्निंदितोऽसौ महात्मभिः । व्यासं शरणमापेदे प्रायश्चित्तचिकीर्षया

तत्रतत्र सर्वैर्द्विजैर्महात्मभिः स निन्दितोऽभवत्। प्रायश्चित्तं कर्तुमिच्छन् स व्यासं शरणमापेदे॥

Verse 97

ततो बदरिकारण्ये समासीनं महामुनिम् । द्वैपायनं समागम्य प्रणनाम सभक्तिकम्

ततः स बदरिकारण्ये समासीनं महामुनिं द्वैपायनं समागम्य भक्त्या प्रणनाम॥

Verse 98

ततो व्यासोऽब्रवीदेनं द्रोणाचार्यसुतं मुनिः । त्वमस्मदाश्रमादद्रौणे निर्याहि त्वरया त्विति

ततः मुनिर्व्यासः द्रोणाचार्यसुतं द्रौणिं प्रति उवाच— “त्वं ममाश्रमात्, हे द्रौणे, शीघ्रं निर्याहि” इति।

Verse 99

सुप्तमारण दोषेण महापातकवान्भवान् । अतो मे भवतालापान्महत्पापं भविष्यति । इत्युक्तः स तदा द्रौणिः प्रोवाचेदं वचो मुनिः

“सुप्तानां मरणदोषेण भवान् महापातकयुक्तः। अतः भवता सह मे संवादात् महत् पापं मम भविष्यति।” इत्युक्तः स द्रौणिः तदा मुनिं प्रति इदं वचनं प्रोवाच।

Verse 100

अश्वत्थामोवाच । भगवन्निंदितः सर्वैस्त्वामस्मि शरणं गतः

अश्वत्थामा उवाच— “भगवन्, सर्वैर्निन्दितोऽहं त्वामेव शरणं गतः।”

Verse 110

स्नानं कुरुष्व द्रौणे त्वं मासमात्रं निरं तरम् । सुप्तमारणदोषात्त्वं सद्यः पूतो भविष्यसि

“हे द्रौणे, त्वं मासमात्रं निरन्तरं स्नानं कुरु। सुप्तमारणदोषात् त्वं सद्य एव पूतो भविष्यसि।”

Verse 132

यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स विधूयेह पापानि शिवलोके महीयते

यः समाहितचित्तः इममध्यायं पठेत् शृणुयाद्वा, स इहैव पापानि विधूय शिवलोके महीयते।