Adhyaya 37

Verse 1

श्रीसूत उवाच । भोभोस्तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । यावद्रामधनुष्कोटिचक्रतीर्थमुखानि वः

श्रीसूत उवाच । भो भोस्तपोधनाः सर्वे नैमिषारण्यवासिनः । यावद्रामधनुष्कोटिचक्रतीर्थमुखानि वः॥

Verse 2

चतुर्विंशतितीर्थानि कथितानि मयाधुना । इतोऽन्यदद्भुतं यूयं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ

चतुर्विंशतितीर्थानि कथितानि मयाधुना । इतोऽन्यदद्भुतं यूयं किं भूयः श्रोतुमिच्छथ॥

Verse 3

मुनय ऊचुः । क्षीरकुंडस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामहे मुने । यत्समीपे त्वया चक्रतीर्थमित्युदितं पुरा

मुनय ऊचुः—हे मुने, क्षीरकुण्डस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामः। यस्य समीपे त्वया पुरा ‘चक्रतीर्थम्’ इति कथितम्॥

Verse 4

क्षीरकुंडं च तत्कुत्र कीदृशं तस्य वैभवम् । क्षीरकुण्डमिति ख्यातिः कथं वास्य समागता

तच्च क्षीरकुण्डं कुत्र स्थितं, कीदृशं तस्य वैभवम्? ‘क्षीरकुण्डम्’ इति ख्यातिः कथं चास्य समागता॥

Verse 5

एतन्नः श्रद्दधानानां विस्तराद्वक्तुमर्हसि । श्रीसूत उवाच । ब्रवीमि मुनयः सर्वे शृणुध्वं सुसमाहिताः

एतन्नः श्रद्धधानानां विस्तरेण वक्तुमर्हसि। श्रीसूत उवाच—ब्रवीमि; हे मुनयः सर्वे, शृणुध्वं सुसमाहिताः॥

Verse 6

देवीपुरान्महापुण्यात्प्रतीच्यां दिश्यदूरतः । फुल्लग्राममिति ख्यातं स्थानमस्ति महत्तरम्

देवीपुरात् महापुण्यात् प्रतीच्यां दिशि नातिदूरे। ‘फुल्लग्रामम्’ इति ख्यातं स्थानमस्ति महत्तरम्॥

Verse 7

यत आरभ्य रामेण सेतुबन्धो महार्णवे । तद्धि पुण्यतमं क्षेत्रं फुल्लग्रामाभिधं पुरम्

यतः स्थानात् महार्णवे रामेण सेतुबन्ध आरब्धः। तदेव पुण्यतमं क्षेत्रं ‘फुल्लग्राम’ इति नाम्ना पुरम्॥

Verse 8

क्षीरकुण्डं तु तत्रैव महापातकनाशनम् । दर्शनात्स्पर्शनाद्ध्यानात्कीर्तनाच्चापि मोक्षदम्

तत्रैव क्षीरकुण्डं नाम महापातकनाशनम्। दर्शनात् स्पर्शनात् ध्यानात् कीर्तनादपि मोक्षप्रदम्॥

Verse 9

तस्य तीर्थस्य पुण्यस्य क्षीरकुण्डमिति प्रथाम् । भवतां सादरं वक्ष्ये शृणुध्वं श्रद्धया सह

तस्य पुण्यस्य तीर्थस्य ‘क्षीरकुण्डम्’ इति प्रथां सादरं वक्ष्ये। श्रद्धया सह शृणुध्वम्॥

Verse 10

पुरा हि मुद्गलोनाम मुनिर्वेदोक्तमार्गकृत् । दक्षिणांबुनिधेस्तीरे फुल्लग्रामेतिपावने

पुरा मुद्गलनामा मुनिर्वेदोक्तमार्गपरायणः। दक्षिणाम्बुनिधेस्तीरे पावने फुल्लग्रामे न्यवसत्॥

Verse 11

नारायणप्रीतिकरम करोद्यज्ञमुत्तमम् । तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा यागेन परितोषितः

नारायणप्रीतिकरं स मुनिरुत्तमं यज्ञं चकार। तेन यागेन विष्णुः प्रसन्नात्मा परितोषितोऽभवत्॥

Verse 12

प्रादुर्बभूव पुरतो यज्ञवाटे द्विजोत्तमाः । तं दृष्ट्वा मुद्गलो विष्णुं लक्ष्मीशोभितविग्रहम्

यज्ञवाटे पुरतः प्रादुर्बभूव स हरिः, द्विजोत्तमाः। तं लक्ष्मीशोभितविग्रहं विष्णुं दृष्ट्वा मुद्गलो विस्मितोऽभवत्॥

Verse 13

कालमेघतनुं कांत्या पीतांबरविराजितम् । विनतानंदनारूढं कौस्तुभालंकृतोरसम्

कालमेघसमप्रख्यतनुः काञ्चनकान्त्या विराजमानः पीताम्बरशोभितः। विनतानन्दनारूढः कौस्तुभमणिभूषितोरस्कः॥

Verse 14

शंखचक्रगदापद्मराजद्बाहुचतु ष्टयम् । भक्त्या परवशो दृष्ट्वा पुलकांकुरमंडितः । मुद्गलः परितुष्टाव शब्दैः श्रोत्रसुखावहैः

शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं राजद्बाहुचतुष्टयम्। भक्त्या परवशो दृष्ट्वा पुलकाङ्कुरमण्डितो मुद्गलः श्रोत्रसुखावहैः शब्दैः परितुष्टाव॥

Verse 15

मुद्गल उवाच । प्रथमं जगतः स्रष्ट्रे पालकाय ततः परम्

मुद्गल उवाच—प्रथमं जगतः स्रष्ट्रे नमोऽस्तु ते; ततः परं जगतः पालकाय नमः॥

Verse 16

संहर्त्रे च ततः पश्चान्नमो नारायणाय ते । नमः शफररूपाय कमठाय चिदात्मने

ततः संहर्त्रे च पश्चान्नमोऽस्तु ते नारायण। शफररूपाय ते नमः, कमठाय चिदात्मने नमः॥

Verse 17

नमो वराहवपुषे नमः पंचास्यरूपिणे । वामनाय नमस्तुभ्यं जमदग्निसुताय ते

वराहवपुषे नमस्तुभ्यं, पञ्चास्यरूपिणे नमः। वामनाय नमस्तुभ्यं, जमदग्निसुताय ते नमः॥

Verse 18

राघवाय नमस्तुभ्यं बलभद्राय ते नमः । कृष्णाय कल्कये तुभ्यं नमो विज्ञानरूपिणे

राघवाय नमस्तुभ्यं बलभद्राय ते नमः । कृष्णाय कल्कये तुभ्यं नमो विज्ञानरूपिणे ॥

Verse 19

रक्ष मां करुणासिंधो नारायण जगत्पते । निर्लज्जं कृपणं क्रूरं पिशुनं दांभिकं कृशम्

रक्ष मां करुणासिंधो नारायण जगत्पते । निर्लज्जं कृपणं क्रूरं पिशुनं दांभिकं कृशम् ॥

Verse 20

परदारपरद्रव्यपरक्षेत्रैकलो लुपम् । असूयाविष्टमनसं मां रक्ष कृपया हरे

परदारपरद्रव्यपरक्षेत्रैकलो लुपम् । असूयाविष्टमनसं मां रक्ष कृपया हरे ॥

Verse 21

इति स्तुतो हरिः साक्षान्मुद्गलेन द्विजोत्तमाः । तमाह मुद्गलमुनिं मेघगंभीरया गिरा

इति स्तुतो हरिः साक्षान्मुद्गलेन द्विजोत्तमाः । तमाह मुद्गलमुनिं मेघगंभीरया गिरा ॥

Verse 22

श्रीहरिरुवाच । प्रीतोऽस्म्यनेन स्तोत्रेण मुद्गल क्रतुना च ते । प्रत्यक्षेण हविर्भोक्तुमहं ते क्रतुमागतः

श्रीहरिरुवाच । प्रीतोऽस्म्यनेन स्तोत्रेण मुद्गल क्रतुना च ते । प्रत्यक्षेण हविर्भोक्तुमहं ते क्रतुमागतः ॥

Verse 23

इत्युक्तो हरिणा तत्र मुद्गलस्तुष्टमानसः । उवाचाधोक्षजं विप्रो भक्त्या परमया युतः

इत्युक्तो हरिणा तत्र मुद्गलस्तुष्टमानसः । उवाचाधोक्षजं विप्रो भक्त्या परमया युतः ॥

Verse 24

मुद्गल उवाच । कृतार्थोऽस्मि हृषीकेश पत्नी मे धन्यतां ययौ । अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलं तपः

मुद्गल उवाच । कृतार्थोऽस्मि हृषीकेश पत्नी मे धन्यतां ययौ । अद्य मे सफलं जन्म ह्यद्य मे सफलं तपः ॥

Verse 25

अदय मे सफलो वंशो ह्यद्य मे सफलाः सुताः । आश्रमः सफलोऽद्यैव सर्वं सफलमद्य मे

अद्य मे सफलो वंशो ह्यद्य मे सफलाः सुताः । आश्रमः सफलोऽद्यैव सर्वं सफलमद्य मे ॥

Verse 26

यद्भवान्यज्ञवाटं मे हविर्भोक्तुमिहागतः । योगिनो योगनिरता हृदये मृगयंति यम्

यद्भवान्यज्ञवाटं मे हविर्भोक्तुमिहागतः । योगिनो योगनिरता हृदये मृगयंति यम् ॥

Verse 27

तमद्य साक्षात्त्वां पश्ये सफ लोऽयं मम क्रतुः । इतीरयित्वा तं विष्णुमर्चयित्वाऽसनादिभिः

तमद्य साक्षात्त्वां पश्ये सफलोऽयं मम क्रतुः । इतीरयित्वा तं विष्णुमर्चयित्वाऽसनादिभिः ॥

Verse 28

चंदनैः कुसुमैरन्यैर्दत्त्वा चार्घ्यं स विष्णवे । प्रददौ विष्णवे प्रीत्या पुरो डाशादिकं हविः

चन्दनैः कुसुमैश्चान्यैर्मङ्गलद्रव्यसंयुतैः । विष्णवेऽर्घ्यं प्रदायाथ प्रीत्या विष्णवेऽर्पयत् ॥ पुरोडाशादिकं हव्यं ॥

Verse 29

स्वयमेव समादाय पाणिना लोकभावनः । हविस्तद्बुभुजे विष्णुर्मुद्गलेन समर्पितम्

स्वयमेव करग्राह्यं पाणिना लोकभावनः । मुद्गलेन समर्पितं हवीं विष्णुर्बुभुजे ॥

Verse 30

तस्मिन्हविषि भुक्ते तु विष्णुना प्रभविष्णुना । साग्नयस्त्रिदशाः सर्वे तृप्ताः समभवन्द्विजाः

तस्मिन्हविषि भुक्ते तु विष्णुना प्रभविष्णुना । साग्नयस्त्रिदशाः सर्वे तृप्ताः समभवन् द्विजाः ॥

Verse 31

ऋत्विजो यजमानश्च तत्रत्या ब्राह्मणास्तथा । यत्किंचित्प्राणिलोकेऽ स्मिंश्चरं वा यदि वाऽचरम्

ऋत्विजो यजमानश्च तत्रत्या ब्राह्मणास्तथा । यत्किञ्चित्प्राणिलोकेऽस्मिंश्चरं वा यदि वाऽचरम् ॥

Verse 32

सर्वमेव जगत्तृप्तं भुक्ते हविषि विष्णुना । ततो हरिः प्रसन्नात्मा मुद्गलं प्रत्यभाषत

सर्वमेव जगत्तृप्तं भुक्ते हविषि विष्णुना । ततो हरिः प्रसन्नात्मा मुद्गलं प्रत्यभाषत ॥

Verse 33

प्रीतोऽहं वरदोऽस्म्येष वरं वरय सुव्रत । इत्युक्ते केशवेनाथ महर्षिस्तमभाषत

प्रीतोऽहं वरदोऽस्म्येष; वरं वरय सुव्रत। इत्युक्ते केशवेनाथ, महर्षिस्तमभाषत॥

Verse 34

मुद्गल उवाच । यत्त्वया मे हविर्भुक्तं यागे प्रत्यक्षरूपिणा । अनेनैव कृतार्थोऽस्मि किमस्मादधिकं वरम्

मुद्गल उवाच—यत्त्वया मे हविर्भुक्तं यागे प्रत्यक्षरूपिणा। अनेनैव कृतार्थोऽस्मि; किमस्मादधिकं वरम्॥

Verse 35

तथापि भगवन्विष्णो त्वयि मे निश्चला सदा । भक्तिर्निष्कपटा भूयादिदं मे प्रथमं वरम्

तथापि भगवन् विष्णो, त्वयि मे निश्चला सदा। भक्तिर्निष्कपटा भूयाद्—इदं मे प्रथमं वरम्॥

Verse 36

माधवाहं प्रतिदिनं सायंप्रातरिहाग्नये । त्वद्रूपाय तव प्रीत्यै सुरभेः पयसा हरे

माधव, अहं प्रतिदिनं सायंप्रातरिहाग्नये। त्वद्रूपाय तव प्रीत्यै सुरभेः पयसा हरे॥

Verse 37

होतुमिच्छामि वरद तन्मे देहि वरांतरम् । पयसा नित्यहोमो हि द्विकालं श्रुतिचोदितः

होतुमिच्छामि वरद, तन्मे देहि वरान्तरम्। पयसा नित्यहोमो हि द्विकालं श्रुतिचोदितः॥

Verse 38

न मे सुरभयः संति तापसस्याधनस्य च । इत्युक्ते मुद्गलेनाथ देवो नारायणो हरिः

ततः मुद्गलेन तपसा धनेन च रहितेनोक्ते—“सुरभे, मम भयाः न सन्ति” इति—देवो नारायणो हरिः प्रत्युवाच।

Verse 39

आहूय विश्वकर्माणं त्वष्टारममृताशिनम् । एकं सरः कारयित्वा शिल्पिना तेन शोभनम्

अमृताशिनं त्वष्टारं विश्वकर्माणम् आहूय, तेन शिल्पिना शोभनं एकं सरः कारयामास।

Verse 40

स्फटिकादि शिलाभेदैस्तेनासौ विश्वकर्मणा । समीचकार च पुनस्तत्प्राकाराद्यलंकृतम् । तत आहूय भगवान्सुरभिं वाक्यमब्रवीत्

स्फटिकादि-शिलाभेदैः स विश्वकर्मणा तत् सरः सम्यक् निर्मितम्, प्राकारादिभिश्च पुनरलंक्रिय च। ततः भगवान् सुरभिम् आहूय वाक्यमब्रवीत्।

Verse 41

श्रीहरिरुवाच । मुद्गलो मम भक्तोऽयं सुरभे प्रत्यहं मुदा

श्रीहरिरुवाच—सुरभे, अयं मुद्गलो मम भक्तः; प्रत्यहं स हर्षेण…

Verse 42

मत्प्रीत्यर्थं पयोहोमं कर्तुमिच्छति सांप्रतम् । मत्प्रीत्यर्थमितो देवि त्वमतो मत्प्रचोदिता

मत्प्रीत्यर्थं स साम्प्रतं पयोहोमं कर्तुमिच्छति। अतः देवि, मत्प्रीत्यर्थं त्वमितो मया प्रचोदिता।

Verse 43

सायंप्रातरिहागत्य प्रत्यहं सुरभे शुभे । पयसा त्वत्प्रसूतेन सर एतत्प्रपूरय

हे शुभे सुरभे! सायं प्रातश्च प्रत्यहं इह आगत्य, त्वत्प्रसूतेन पयसा एतत् सरः सम्यक् प्रपूरय।

Verse 44

तेनासौ पयसा नित्यं सायंप्रातश्च होष्यति । ओमित्युक्त्वाथ सुरभिरेवं नारयणेरिता

तेन पयसा असौ नित्यं सायंप्रातश्च होष्यति। ‘ॐ’ इत्युक्त्वा, नारायणेरिता सुरभिः एवं प्रत्यनुज्ञातवती।

Verse 45

अथ नारायणो देवो मुद्गलं प्रत्यभाषत । सुरभेः पयसा नित्यमस्मिन्सरसि तिष्ठता

अथ देवो नारायणो मुद्गलं प्रत्यभाषत— ‘सुरभेः पयसा नित्यं, अस्मिन् सरसि तिष्ठत्या उपलब्धेन…’

Verse 46

सायंप्रातः प्रतिदिनं मत्प्रीत्यर्थमिहाग्नये । जुहुधि त्वं महाभाग तेन प्रीणाम्यहं तव

सायंप्रातः प्रतिदिनं मत्प्रीत्यर्थम् इह अग्नये जुहुधि त्वं महाभाग; तेन अहं तव प्रीणामि।

Verse 47

मत्प्रीत्या तेऽखिला सिद्धिर्भविष्यति च मुद्गल । इदं क्षीरसरोनाम तीर्थं ख्यातं भविष्यति

मत्प्रीत्या तेऽखिला सिद्धिर्भविष्यति, मुद्गल। इदं ‘क्षीरसरो’ नाम तीर्थं ख्यातं भविष्यति।

Verse 48

अस्मिन्क्षीरसरस्तीर्थे स्नातानां पंचपातकम् । अन्यान्यपि च पापानि नाशं यास्यंति तत्क्षणात्

अस्मिन् क्षीरसरस्तीर्थे स्नातानां पञ्चमहापातकं तथा अन्यान्यपि पापानि तत्क्षणादेव नश्यन्ति।

Verse 49

मुद्गल त्वं च मां याहि देहांते मुक्तबंधनः । इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुस्तं समालिंग्य मुद्गलम्

“मुद्गल, त्वमपि देहान्ते मयि यास्यसि, बन्धनात् मुक्तः।” इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुः मुद्गलं समालिङ्ग्य।

Verse 50

नमस्कृतश्च तेनायं तत्रैवांतरधीयत । मुद्गलोऽपि गते विष्णावनेकशतवत्सरम्

तेन नमस्कृतः स भगवान् तत्रैव अन्तरधीयत। विष्णौ गते तु मुद्गलोऽपि अनेकशतवत्सरं तत्रावसत्।

Verse 51

सुरभेः पयसा जुह्वन्नग्नये हरितुष्टये । उवास प्रयतो नित्यं फुल्ल ग्रामे विमुक्तिदे । देहांते मुक्तिमगमद्विष्णुसायुज्यरूपिणीम्

सुरभेः पयसा अग्नये जुह्वन् हरितोषणाय, प्रयतः स नित्यं फुल्लग्रामे विमुक्तिदे उवास। देहान्ते स विष्णुसायुज्यरूपिणीं मुक्तिमगमत्।

Verse 52

श्रीसूत उवाच । एवमेतद्द्विजवरा युष्माकं कथितं मया

श्रीसूत उवाच—एवमेव, द्विजवराः, युष्माकं मया एतत् कथितम्।

Verse 53

यथा क्षीरसरो नाम तीर्थस्यास्य पुराऽभवत् । इदं क्षीरसरः पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम्

यथा पुरा अस्य तीर्थस्य ‘क्षीरसरः’ इति नामाभवत्, तथा वक्ष्यामि। इदं पुण्यं क्षीरसरः सर्वलोकेषु विश्रुतम्॥

Verse 54

काश्यपस्य मुनेः पत्नी कद्रूर्यत्र द्विजोत्तमाः । स्नात्वा स्वभर्तृवाक्येन नोदिता नियमान्विता

हे द्विजोत्तमाः, अत्रैव काश्यपमुनेः पत्नी कद्रूः स्वभर्तृवाक्येन प्रेरिता स्नात्वा नियमान् अनुतिष्ठत्॥

Verse 55

छलेन मुमुचे सद्यः सपत्नीजयदोषतः । अतोऽत्र तीर्थे ये स्नांति मानवाः शुदमानसाः

सा छलेन सद्यः सपत्नीजयदोषतः प्रमुमोच। अतः अत्र तीर्थे ये शुद्धमानसाः मानवाः स्नान्ति, ते तादृशदोषात् विमुच्यन्ते॥

Verse 56

तेषां विमुक्तबंधानां मुक्तानां पुण्यकर्मिणाम् । किं यागैः किमु वा वेदैः किं वा तीर्थनिषेवणैः

तेषां विमुक्तबन्धानां मुक्तानां पुण्यकर्मिणाम्। किं यागैः किमु वा वेदैः किं वा तीर्थनिषेवणैः॥

Verse 57

जपैर्वा नियमैर्वापि क्षीर कुंडविलोकिनाम् । क्षीरकुंडस्य वातेन स्पृष्टदेहो नरो द्विजाः

जपैर्वा नियमैर्वापि क्षीरकुण्डविलोकिनाम्। क्षीरकुण्डस्य वातेन स्पृष्टदेहो नरो, हे द्विजाः, पावनतां याति॥

Verse 58

ब्रह्मलोकमनुप्राप्य तत्रैव परिमुच्यते । निमग्नाः क्षीरकुंडेऽस्मिन्नवमत्यापि भास्करिम्

ब्रह्मलोकं समनुप्राप्य तत्रैव परिमुच्यते। अस्मिन् क्षीरकुण्डे निमग्नाः भास्करिमप्यवमत्य परमां गतिमाप्नुवन्ति॥

Verse 59

तस्य मूर्द्धनि तिष्ठेयुर्ज्वलतः पावकोपमाः । मग्नानां क्षीरकुंडेस्मिञ्छीता वैतरणी नदी

तस्य मूर्ध्नि ज्वलतः पावकोपमा ज्वालाः स्थिताः। क्षीरकुण्डे निमग्नानां शीतैव वैतरणी नदी भवति॥

Verse 60

सर्वाणि नरकाण्यद्धा व्यर्थानि च भवंति हि । कामधेनुसमे तस्मिन्क्षीरकुंडे स्थितेप्यहो

सर्वाणि नरकाण्यद्धा व्यर्थानि भवन्ति हि। कामधेनुसमं तस्मिन् क्षीरकुण्डे स्थितेऽप्यहो॥

Verse 61

योन्यत्र भ्रमते स्नातुं स नरो विप्रसत्तमाः । गोक्षीरे विद्यमानेऽपि ह्यर्कक्षीराय गच्छति

योऽन्यत्र भ्रमते स्नातुं स नरो विप्रसत्तमाः। गोक्षीरे विद्यमानेऽपि ह्यर्कक्षीराय गच्छति॥

Verse 62

स्नातानां क्षीरकुंडेऽस्मिन्नालभ्यं किंचिदस्ति हि । करप्राप्तैव मुक्तिः स्यात्किमन्यैर्बहुभाषणैः

स्नातानां क्षीरकुण्डेऽस्मिन्नालभ्यं किंचिदस्ति हि। करप्राप्तेव मुक्तिः स्यात् किमन्यैर्बहुभाषणैः॥

Verse 63

ब्रवीमि भुजमुद्धत्य सत्यंसत्यं ब्रवीमि वः । यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः । स क्षीरकुंडस्नानस्य लभते फलमुत्तमम्

भुजमुद्धत्य वः सर्वान् सत्यं सत्यं ब्रवीम्यहम्। यः पठेदिममध्यायं शृणुयाद्वा समाहितः॥ स क्षीरकुण्डस्नानस्य परमं फलमश्नुते॥