Adhyaya 32

Verse 1

श्रीसूत उवाच । भूयोऽपिसंप्रवक्ष्यामि धनुष्कोटेस्तु वैभवम् । युष्माकमादरेणाहं नैमिषारण्यवा सिनः

श्रीसूत उवाच—भूयोऽपि संप्रवक्ष्यामि धनुष्कोटेस्तु वैभवम्। युष्माकमादरेणाहं नैमिषारण्यवासिनः॥

Verse 2

नंदोनाम महाराजः सोमवंशसमुद्भवः । धर्मेण पालयामास सागरांतां धरामिमाम्

नन्दो नाम महाराजः सोमवंशसमुद्भवः। धर्मेण पालयामास सागरान्तां धरामिमाम्॥

Verse 3

तस्य पुत्रः समभवद्धर्मगुप्त इति श्रुतः । राज्य रक्षाधुरं नंदो निजपुत्रे निधाय सः

तस्य पुत्रः समभवद्धर्मगुप्त इति श्रुतः। राज्यरक्षाधुरं नन्दो निजपुत्रे निधाय सः॥

Verse 4

जितेंद्रियो जिताहारः प्रविवेश तपोवनम् । ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः

जितेन्द्रियो जिताहारः प्रविवेश तपोवनम्। ताते तपोवनं याते धर्मगुप्ताभिधो नृपः॥

Verse 5

मेदिनीं पालया मास धर्मज्ञो नीतितत्परः । ईजे बहुविधैर्यज्ञैर्देवानिंद्रपुरोगमान्

मेदिनीं पालयामास धर्मज्ञो नीतितत्परः। ईजे बहुविधैर्यज्ञैर्देवानिन्द्रपुरोगमान्॥

Verse 6

ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं क्षेत्राणि च बहूनि सः । सर्वे स्वधर्मनिरतास्तस्मिन्राजनि शासति

सः ब्राह्मणेभ्यो वित्तं बहूनि च क्षेत्राणि ददौ। तस्मिन्राजनि शासति सर्वे जनाः स्वधर्मनिरताः बभूवुः॥

Verse 7

बभूवुर्नाभवन्पीडास्तस्मिंश्चोरादिसंभवाः । कदाचिद्धर्मगुप्तोऽयमारूढस्तुरगोत्तमम्

तस्मिन्शासति चोरादिसंभवा पीडाः न बभूवुः। कदाचित् धर्मगुप्तोऽयं तुरगोत्तममारूढः॥

Verse 8

वनं विवेश विप्रेंद्रा मृगयारसकौ तुकी । तमालतालहिंतालकुरवाकुलदिङ्मुखे

विप्रेन्द्राः, मृगयारसकौ तुकी स वनं विवेश। तमालताला-हिंताला-कुरवाकुलदिङ्मुखे॥

Verse 9

विचचार वने तस्मिन्सिंहव्याघ्रभयानके । मत्तालिकुलसंनादसंमूर्छितदिगंतरे

सिंहव्याघ्रभयानके तस्मिन्वने स विचचार। मत्तालिकुलसंनादैः संमूर्छितदिगन्तरे॥

Verse 10

पद्म कल्हारकुमुदनीलोत्पलवनाकुलैः । तटाकैरपि संपूर्णे तपस्विजनमंडिते

पद्मकल्हारकुमुदनीलोत्पलवनाकुलैः तटाकैः संपूर्णम्। तपस्विजनमण्डितं तद्वनमभवत्॥

Verse 11

तस्मिन्वने संचरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः । अभूद्विभावरी विप्रास्त मसावृतदिङ्मुखा

तस्मिन्वने विचरतो धर्मगुप्तस्य भूपतेः । निशा समभवद्विप्राः तमसावृतदिङ्मुखा ॥

Verse 12

राजापि पश्चिमां संध्यामुपास्य नियमान्वितः । जजाप तत्र च वने गायत्रीं वेदमातरम्

राजापि पश्चिमां संध्यामुपास्य नियमान्वितः । जजाप तत्र च वने गायत्रीं वेदमातरम् ॥

Verse 13

सिंहव्याघ्रादिभीत्या स्मिन्वृक्षमेकं समास्थिते । राजपुत्रे तदाभ्यागादृक्षः सिंहभयार्दितः

सिंहव्याघ्रादिभीत्या स्मिन्वृक्षमेकं समास्थिते । राजपुत्रे तदाभ्यागादृक्षः सिंहभयार्दितः ॥

Verse 14

अन्वधावतं तं ऋक्षमैकः सिंहो वनेचरः । अनुद्रुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमुपारुहत्

अन्वधावतं तं ऋक्षमैकः सिंहो वनेचरः । अनुद्रुतः स सिंहेन ऋक्षो वृक्षमुपारुहत् ॥

Verse 15

आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम् । वृक्षस्थितं महात्मानं महाबलपराक्रमम्

आरुह्य ऋक्षो वृक्षं तं ददर्श जगतीपतिम् । वृक्षस्थितं महात्मानं महाबलपराक्रमम् ॥

Verse 16

उवाच भूपतिं दृष्ट्वा ऋक्षोयं वनगोचरः । मा भीतिं कुरु राजेंद्र वत्स्यावो रजनीमिह

भूपतिं दृष्ट्वा वनगोचर ऋक्ष उवाच— “मा भीतिं कुरु राजेन्द्र; इहैव रजनीं वत्स्यावः।”

Verse 17

महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रासमाकुलः । वृक्षमूलं समायातः सिंहो यमतिभीषणः

महासत्त्वो महाकायो महादंष्ट्रासमाकुलः । यमवत् अतिभीषणः सिंहो वृक्षमूलं समायातः ॥

Verse 18

रात्र्यर्धं भज निद्रा त्वं रक्ष्यमाणो मयादितः । ततः प्रसुप्तं मां रक्ष शर्वर्यर्धं महामते

“रात्र्यर्धं निद्रां भज त्वं, मया आदितो रक्ष्यमाणः। ततः प्रसुप्तं मां रक्ष, शर्वर्यर्धं महामते।”

Verse 19

इति तद्वाक्यमादाय सुप्ते नंदसुते हरिः । प्रोवाच ऋक्षं सुप्तोऽयं नृपश्च त्यज्यतामिति

इति तद्वाक्यमादाय, सुप्ते नन्दसुते नृपे। हरिः ऋक्षं प्रोवाच— “सुप्तोऽयं नृपः; त्यज्यताम्” इति ॥

Verse 20

तं सिंहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमाः । भवान्धर्मं न जानीषे मृगराज वनेचर

तं सिंहमब्रवीदृक्षो धर्मज्ञो द्विजसत्तमः— “भवान् धर्मं न जानीषे, मृगराज वनेचर।”

Verse 21

विश्वासघातिनां लोके महाकष्टा भवंति हि । न हि मित्रद्रुहां पापं नश्येयज्ञायुतैरपि

विश्वासघातिनां लोके महाकष्टं भवत्येव। मित्रद्रोहकृतं पापं न नश्यति यज्ञायुतैरपि॥

Verse 22

ब्रह्महत्यादिपापानां कथंचिन्निष्कृतिर्भवेत् । विश्वस्तघातिनां पापं न नश्येज्जन्मकोटिभिः

ब्रह्महत्यादिपापानां कथञ्चिन्निष्कृतिर्भवेत्। विश्वस्तघातिनां पापं न नश्येज्जन्मकोटिभिः॥

Verse 23

नाहं मेरुं महाभारं मन्ये पंचास्य भूतले । महाभारमिमं मन्ये लोके विश्वासघातकम्

नाहं मेरुं महाभारं मन्ये पञ्चास्य भूतले। महाभारमिमं मन्ये लोके विश्वासघातकम्॥

Verse 24

एवमुक्तेऽथ ऋक्षेण सिंहस्तूष्णीमभूत्तदा । धर्मगुप्ते प्रबुद्धे तु ऋक्षः सुष्वाप भूरुहे

एवमुक्तेऽथ ऋक्षेण सिंहस्तूष्णीमभूत्तदा। धर्मगुप्ते प्रबुद्धे तु ऋक्षः सुष्वाप भूरुहे॥

Verse 25

ततः सिंहोऽब्रवीद्भूपमेनमृक्षं त्यजस्व मे । एवमुक्तेऽथ सिंहेन राजा सुप्तमशंकितः

ततः सिंहोऽब्रवीद्भूपमेनमृक्षं त्यजस्व मे। एवमुक्तेऽथ सिंहेन राजा सुप्तमशङ्कितः॥

Verse 26

स्वांकन्यस्तशिरस्कं तमृक्षं तत्याज भूतले । पात्यमानस्ततो राज्ञा नखालंबितपादपः

स्वाङ्कन्यस्तशिरस्कं तमृक्षं नृपो भूतले न्यपातयत्। पात्यमानः स राज्ञा नखैर्वृक्षं समालम्ब्य पादपः स लम्बमानोऽभवत्॥

Verse 27

ऋक्षः पुण्यवशाद्वृक्षान्न पपात महीतले । स ऋक्षो नृपमभ्येत्य कोपाद्वाक्यमभाषत

पुण्यप्रभावादृक्षो वृक्षात् न पपात महीतले। ततः स ऋक्षो नृपमभ्येत्य कोपेन वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 28

कामरूपधरो राजन्नहं भृगुकुलोद्भवः । ध्यानकाष्ठाभिधो नाम्ना ऋक्षरूपमधारयम्

कामरूपधरोऽहं राजन् भृगुकुलोद्भवः। ध्यानकाष्ठ इति नाम्ना ऋक्षरूपमधारयम्॥

Verse 29

यस्मादनागसं सुप्तमत्याक्षीन्मां भवान्नृप । मच्छापात्त्वमतः शीघ्रमुन्मत्तश्चर भूपते

यस्मादनागसं सुप्तं मामत्याक्षीर्भवान्नृप। तस्मान्मच्छापतः शीघ्रमुन्मत्त इव चर भूपते॥

Verse 31

हिमवद्गिरिमासाद्य कदाचित्त्वं वधूसखः । अज्ञानाद्गौतमाभ्याशे विहारमतनोर्मुदा

हिमवद्गिरिमासाद्य कदाचित्त्वं वधूसखः। अज्ञानाद्गौतमाभ्याशे मुदा विहारमकरोः॥

Verse 32

गौतमोप्युटजाद्दैवात्समिदाहरणाय वै । निर्गतस्त्वां विवसनं दृष्ट्वा शापमुदाहरत्

गौतमोऽपि दैवयोगात् स्वाश्रमाद् समिदाहरणाय निर्गतः। त्वां विवसनं तत्र स्थितं दृष्ट्वा शापवचनमुदाहरत्॥

Verse 33

यस्मान्ममाश्रमेऽद्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि । अतः सिंहत्वमद्यैव भविता ते न संशयः

यस्मान्ममाश्रमेऽद्य त्वं विवस्त्रः स्थितवानसि। अतः सिंहत्वमद्यैव भविता ते न संशयः॥

Verse 34

इति गौतमशापेन सिंहत्वमगमत्पुरा । कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा

इति गौतमशापेन सिंहत्वमगमत्पुरा। कुबेरसचिवो यक्षो भद्रनामा भवान्पुरा॥

Verse 35

कुबेरो धर्मशीलो हि तद्भृत्याश्च तथैव हि । अतः किमर्थं त्वं हंसि मामृषिं वनगोचरम्

कुबेरो धर्मशीलो हि तद्भृत्याश्च तथैव हि। अतः किमर्थं त्वं हंसि मामृषिं वनगोचरम्॥

Verse 36

एतत्सर्वमहं ध्याना ज्जानामीह मृगाधिप । इत्युक्ते ध्यानकाष्ठेन त्यक्त्वा सिंहत्वमाशु सः

एतत्सर्वमहं ध्यानाज्जानामीह मृगाधिप। इत्युक्ते ध्यानकाष्ठेन त्यक्त्वा सिंहत्वमाशु सः॥

Verse 37

यक्षरूपं गतो दिव्यं कुबेरसचिवात्मकम् । ध्यानकाष्ठमसावाह प्रांजलिः प्रणतो मुनिम्

स दिव्यं यक्षरूपं प्राप्य कुबेरसचिवस्वभावं बभूव। प्राञ्जलिः प्रणतः सन् मुनिं नमस्कृत्य ध्यानकाष्ठं प्रति वचनमब्रवीत्॥

Verse 38

अद्य ज्ञातं मया सर्वं पूर्ववृत्तं महामुने । गौतमः शापकाले मे शापांतमपि चोक्तवान्

अद्य मया सर्वं पूर्ववृत्तं ज्ञातं महामुने। गौतमोऽपि शापकाले मे शापान्तं च व्याजहार॥

Verse 39

ध्यानकाष्ठे न संवाद ऋक्षरूपेण ते यदा । तदा निर्धूय सिंहत्वं यक्षरूपमवाप्स्यसि

यदा त्वया ऋक्षरूपेण स्थितेन ध्यानकाष्ठेन सह संवादो भविष्यति। तदा सिंहत्वं निर्धूय यक्षरूपं प्राप्स्यसि॥

Verse 40

इति मामब्रवीद्ब्रह्मन्गौतमो मुनिपुंगवः । अद्य सिंहत्वनाशान्मे जानामि त्वां महामुने

इति मां ब्रह्मन् गौतमो मुनिपुङ्गवोऽब्रवीत्। अद्य मे सिंहत्वनाशात् त्वां महामुने परिचिनोमि॥

Verse 41

ध्यानकाष्ठाभिधं शुद्धं कामरूपधरं सदा । इत्युक्त्वा तं प्रणम्याथ ध्यानकाष्ठं स यक्षराट्

इत्युक्त्वा स यक्षराट् तं प्रणम्य, सदा कामरूपधरं शुद्धं ध्यानकाष्ठाभिधं मुनिं नत्वा स्थितवान्॥

Verse 42

विमानवरमा रुह्य प्रययावलकापुरीम् । तस्मिन्गते तु यक्षेशे ध्यानकाष्ठो महामुनिः

विमानवरमारुह्य यक्षेशोऽलकापुरीम् प्रययौ। तस्मिन्गते तु यक्षेन्द्रे ध्यानकाष्ठो महामुनिः तत्रैव स्थितवान्॥

Verse 43

अव्याहतेष्टगमनो यथेष्ठः प्रययौ महीम् । ध्यानकाष्ठे गते तस्मि न्कामरूपधरे मुनौ

अव्याहतेष्टगमनः यथेष्टः स महीतले प्रययौ। ध्यानकाष्ठे गते तस्मिन् कामरूपधरे मुनौ॥

Verse 44

धर्मगुप्तौ मुनेः शापादुन्मत्तः प्रययौ पुरीम् । उन्मत्तरूपं तं दृष्ट्वा मंत्रिणस्तु नृपोत्तमम्

मुनेः शापात् धर्मगुप्त उन्मत्तः पुरीं प्रययौ। तं उन्मत्तरूपं दृष्ट्वा मन्त्रिणो नृपोत्तमम् उपेत्य॥

Verse 45

पितुः सकाशमा निन्यू रेवातीरे मनोरमे । तस्मै निवेदयामासुर्मतिभ्रंशं सुतस्य ते

ते तं पितुः सकाशं निन्युः रेवातीरे मनोरमे। तस्मै निवेदयामासुः सुतस्य मतिभ्रंशं तदा॥

Verse 46

ज्ञात्वा तु पुत्रवृत्तांतं नन्दस्तस्य पिता तदा । पुत्रमादाय तरसा जैमिनेरन्तिकं ययौ । तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः

पुत्रवृत्तान्तं ज्ञात्वा नन्दः पिता तदा। पुत्रमादाय तरसा जैमिनेरन्तिकं ययौ॥ तस्मै निवेदयामास पुत्रवृत्तान्तमादितः॥

Verse 47

भगवञ्जैमिने पुत्रो ममाद्योन्मत्ततां गतः

भगवन् जैमिने, मम पुत्रोऽद्य उन्मत्ततां गतः।

Verse 48

अस्योन्मादविनाशाय ब्रूह्युपायं महामुने । इति पृष्टश्चिरं दध्यौ जैमिनिर्मुनिपुंगवः

अस्योन्मादविनाशाय ब्रूहि उपायं महामुने। इति पृष्टो जैमिनिर्मुनिपुङ्गवः चिरं दध्यौ।

Verse 49

ध्यात्वा तु सुचिरं कालं नृपं नंदमथाब्रवीत् । ध्यानकाष्ठस्य शापेन ह्युन्म त्तस्ते सुतोऽभवत्

सुचिरं कालं ध्यात्वा स नन्दं नृपतिं अब्रवीत्। ध्यानकाष्ठस्य शापेन ह्युन्मत्तस्ते सुतोऽभवत्।

Verse 50

तस्य शापस्य मोक्षार्थमुपायं प्रब्रवीमि ते । दक्षिणांबुनिधौ सेतौ पुण्ये पापविनाशने

तस्य शापस्य मोक्षार्थम् उपायं प्रब्रवीमि ते। दक्षिणाम्बुनिधौ सेतौ पुण्ये पापविनाशने।

Verse 51

धनुष्कोटिरिति ख्यातं तीर्थमस्ति महत्तरम् । पवित्राणां पवित्रं च मंगलानां च मंगलम्

धनुष्कोटिरिति ख्यातं तीर्थमस्ति महत्तरम्। पवित्राणां पवित्रं च मङ्गलानां च मङ्गलम्।

Verse 52

श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्यादिशोधकम् । नीत्वा तत्र सुतं तेऽद्य स्नापयस्व महीपते

श्रुतिसिद्धं महापुण्यं ब्रह्महत्यादिदोषशोधकं तद्व्रतम्। अद्य तत्र तव सुतं नीत्वा स्नापयस्व, हे महीपते॥

Verse 53

उन्मादस्तत्क्षणादेव तस्य नश्येन्न संशयः । इत्युक्तस्तं प्रणम्यासौ जैमिनिं मुनिपुंगवम्

तस्योन्मादस्तत्क्षणादेव नश्येत्—न संशयः। इत्युक्तः स तं मुनिपुङ्गवं जैमिनिं प्रणनाम॥

Verse 54

नंदः पुत्रं समादाय धनुष्कोटिं ययौ तदा । तत्र च स्नापयामास पुत्रं नियमपूर्वकम्

नन्दः पुत्रं समादाय तदा धनुष्कोटिं ययौ। तत्र नियमपूर्वकं पुत्रं स्नापयामास॥

Verse 55

स्नानमात्रात्ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत्सुतः । स्वयं सस्नौ स नन्दोपि धनुष्कोटौ सभक्तिकम्

स्नानमात्रात् ततः सद्यो नष्टोन्मादोऽभवत् सुतः। नन्दोऽपि स्वयं धनुष्कोटौ सभक्तिकं सस्नौ॥

Verse 56

उषित्वा दिनमेकं तु सपुत्रस्तु पिता तदा । सेवित्वा रामनाथं च सांबमूर्तिं घृणानिधिम्

ततः पिता सपुत्रः दिनमेकं तत्रोषितवान्। रामनाथं च सांबमूर्तिं घृणानिधिं सेवित्वा॥

Verse 57

पुत्रमापृच्छय नंदस्तं प्रययौ तपसे वनम् । गते पितरि पुत्रोऽपि धर्मगुप्तो नृपो द्विजाः

पुत्रं समापृच्छ्य नन्दस्तपसे वनं जगाम। पितरि गते पुत्रोऽपि—धर्मगुप्तो नृपो द्विजाः—

Verse 58

प्रददौ रामनाथाय बहुवित्तानि भक्तितः । ब्राह्मणेभ्यो धनं धान्यं क्षेत्राणि च ददौ तदा

रामनाथाय भक्त्या बहुवित्तानि प्रददौ। ततः ब्राह्मणेभ्यो धनं धान्यं क्षेत्राणि च ददौ तदा॥

Verse 59

प्रययौ मंत्रिभिः सार्धं स्वां पुरीं तदनंतरम् । धर्मेण पालयामास राज्यं निहतकण्टकम्

तदनन्तरं मन्त्रिभिः सार्धं स्वां पुरीं प्रययौ। धर्मेण पालयामास राज्यं निहतकण्टकम्॥

Verse 60

पितृपैतामहं विप्रा धर्मगुप्तोऽतिधार्मिकः । उन्मादैरप्यपस्मारैर्ग्रहैर्दुष्टैश्च ये नराः

पितृपैतामहं विप्रा धर्मगुप्तोऽतिधार्मिकः। उन्मादैरप्यपस्मारैर्ग्रहैर्दुष्टैश्च ये नराः—

Verse 61

ग्रस्ता भवंति विप्रेंद्रास्तेऽपि चात्र निमज्जनात् । धनुष्कोटौ विमुक्ताः स्युः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

ग्रस्ता भवन्ति विप्रेन्द्रास्तेऽपि चात्र निमज्जनात्। धनुष्कोटौ विमुक्ताः स्युः सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥

Verse 62

परित्यज्य धनुष्कोटिं तीर्थमन्यद्व्रजेत्तु यः । सिद्धं स गोपयस्त्यक्त्वा स्नुहीक्षीरं प्रयाचते

यो धनुष्कोटितीर्थं परित्यज्य तीर्थान्तरं व्रजति, स सिद्धं गोपयः त्यक्त्वा स्नुहीक्षीरं याचते इव मूढः।

Verse 63

धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिर्धनुष्कोटिरिति द्विजाः । त्रिः पठन्तो नरा ये तु यत्र क्वापि जलाशये

हे द्विजाः, ये नराः यत्र कुत्रापि जलाशये ‘धनुष्कोटिः धनुष्कोटिः धनुष्कोटिः’ इति त्रिः पठन्ति।

Verse 64

स्नांति सर्वे नरास्ते वै यास्यंति ब्रह्मणः पदम् । एवं वः कथिता विप्रा धर्मगुप्तकथा शुभा

ते सर्वे नराः स्नाताः इव भवन्ति, ब्रह्मणः पदं यास्यन्ति। एवं वः, विप्राः, धर्मगुप्तकथा शुभा कथिता।

Verse 65

यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति । स्वर्णस्तेयादयश्चान्ये नश्येयुः पापसंचयाः

यस्याः श्रवणमात्रेण ब्रह्महत्या विनश्यति, स्वर्णस्तेयादयश्चान्ये पापसञ्चयाः अपि नश्यन्ति।