Adhyaya 25

Verse 1

श्रीसूत उवाच । शिवतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्याविमोक्षणे । स्वपापजालशांत्यर्थं शंखतीर्थं ततो व्रजेत्

श्रीसूत उवाच—शिवतीर्थे नरः स्नात्वा ब्रह्महत्याविमोक्षणे। स्वपापजालशान्त्यर्थं ततः शंखतीर्थं व्रजेत्॥

Verse 2

यत्र मज्जनमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते । मातॄः पितॄन्गुरूंश्चापि ये न मन्यंति मोहिताः

यत्र मज्जनमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते—ये मोहिताः मातॄन् पितॄन् गुरूंश्चापि न मन्यन्ते।

Verse 3

ये चाप्यन्ये दुरात्मानः कृतघ्ना निरपत्रपाः । ते सर्वे शंखतीर्थे स्मिञ्छुद्ध्यंति स्नानमात्रतः

ये चाप्यन्ये दुरात्मानः कृतघ्ना निरपत्रपाः। ते सर्वे शंखतीर्थेऽस्मिन् स्नानमात्रतः शुद्ध्यन्ति॥

Verse 4

शंखनामा मुनिः पूर्वं गंधमादनपर्वते । अवर्तत तपः कुर्वन्विष्णुं ध्यायन्समाहितः

पूर्वं गन्धमादनपर्वते शङ्खनामा मुनिः निवसन् तपः अकरोत्; समाहितचित्तः विष्णुं ध्यायन् अवर्तत।

Verse 5

स तत्र कल्पयामास स्नानार्थं तीर्थमुत्तमम् । शंखेन निर्मितं तीर्थं शंखतीर्थमितीर्यते

स तत्र स्नानार्थं तीर्थमुत्तमं कल्पयामास; शङ्खेन निर्मितत्वात् तत् तीर्थं ‘शङ्खतीर्थम्’ इति कीर्त्यते।

Verse 6

अत्रेतिहासं वक्ष्यामि पुराणं पापनाशनम्

अत्र पापनाशनं पुराणमितिहासं वक्ष्यामि।

Verse 7

यस्य श्रवणमात्रेण नरो मुक्तिमवाप्नुयात् । पुरा बभूव विप्रेंद्रो वत्सनाभो महामुनिः

यस्य श्रवणमात्रेण नरो मुक्तिमवाप्नुयात्; पुरा वत्सनाभो नाम महामुनिः विप्रेन्द्रः बभूव।

Verse 8

सत्यवाञ्छीलवान्वाग्मी सर्वभूतदयापरः । शत्रुमित्रसमो दांतस्तपस्वी विजितेंद्रियः

स सत्यवान् शीलवान् वाग्मी सर्वभूतदयापरः; शत्रुमित्रसमः दान्तः तपस्वी विजितेन्द्रियः।

Verse 9

परब्रह्मणि निष्णातस्तत्त्वब्रह्मैकसंश्रयः । एवं प्रभावः स मुनिस्तपस्तेपे निजाश्रमे

परब्रह्मणि निष्णातः स तत्त्वब्रह्मैकसंश्रयः । एवं प्रभाववान् मुनिः स्वाश्रमे निजतपः समाचरत् ॥

Verse 10

स वै निश्चलसर्वांगस्तिष्ठंस्तत्रैव भूतले । परमाण्वंतरं वापि न स्वस्थानाच्चचाल सः

स वै निश्चलसर्वाङ्गः स्थित्वा तत्रैव भूतले । परमाण्वन्तरमपि स्वस्थानान्नाचचाल सः ॥

Verse 11

स्थित्वैकत्र तपस्यंतमनेकशतवत्सरान् । तमाचकाम वल्मीकं छादितांगं चकार च

स्थित्वैकत्र तपस्यन्तमनेकशतवत्सरान् । तमाचकाम वल्मीकं छादिताङ्गं चकार च ॥

Verse 12

वल्मीकाक्रांतदेहोपि वत्सनाभो महामुनिः । अकरोत्तप एवासौ वल्मीकं न त्वबुद्ध्यत

वल्मीकाक्रान्तदेहोऽपि वत्सनाभो महामुनिः । अकरोत्तप एवासौ वल्मीकं न त्वबुद्ध्यत ॥

Verse 13

विसृज्य मेघजालानि वर्षयामास वेगवान्

विसृज्य मेघजालानि वर्षयामास वेगवान् ॥

Verse 14

एवं दिनानि सप्तायं स ववर्ष निरं तरम् । आसारेणातिमहता वृष्यमाणोपि वै मुनिः

एवं सप्तदिनानि स निरन्तरं ववर्ष; अतिमहता आसारेण मुनिरपि सर्वतः सिक्तोऽपि धैर्येण तस्थौ।

Verse 15

तं वर्षं प्रतिजग्राह निमीलितविलोचनः । महता स्तनितेनाशु तदा बधिरयञ्छ्रुती

स निमीलितविलोचनः तं वर्षं प्रतिजग्राह; महता स्तनितेन तदा तस्य श्रुती शीघ्रं बधिरीकृतेवाभवताम्।

Verse 16

वल्मीकस्योपरिष्टाद्वै निपपात महाशनिः । तस्मिन्वर्षति पर्जन्ये शीतवातातिदुःसहे

तस्मिन्वर्षति पर्जन्ये शीतवातातिदुःसहे, वल्मीकस्योपरिष्टाद्वै महाशनिः निपपात।

Verse 17

वल्मीकशिखरं ध्वस्तं बभूवाशनिताडि तम् । विशीर्णशिखरे तस्मिन्वल्मीकेऽशनिताडिते

अशनिताडितं वल्मीकशिखरं ध्वस्तं बभूव; तस्मिन्विशीर्णशिखरे वल्मीकेऽशनिताडिते।

Verse 18

सेहेतिदुःसहां वृष्टिं वत्सनाभो विचिंतयन् । महर्षौ वर्षधाराभिः पीड्यमाने दिवानि शम्

‘सेहेतिदुःसहां वृष्टिम्’ इति वत्सनाभो विचिन्तयन्; महर्षौ वर्षधाराभिः पीड्यमाने स शान्त्या दिवानि निनाय।

Verse 19

धर्मस्य चेतसि कृपा संबभूवातिभूयसी । स धर्मश्चिंतयामास वत्सनाभे तपस्यति

धर्मस्य हृदयेऽतिशयेन कृपा समुत्पन्ना। स धर्मो वत्सनाभस्य तपस्यतः स्थितिं चिन्तयामास॥

Verse 20

पतत्यप्यतिवर्षेऽयं तपसो न निवर्तते । अहोऽस्य वत्सनाभस्य धर्मैकायत्तचित्तता

अतिवृष्टौ पतत्यपि नायं तपसो निवर्तते। अहो वत्सनाभस्य धर्मैकायत्तचित्तता॥

Verse 21

इति चिंतयतस्तस्य मातिरेवमजायत । अहं वै माहिषं रूपं सुमहांतं मनोहरम्

इति चिन्तयतः तस्य मतिरेवमजायत। ‘अहं वै माहिषं रूपं सुमहान्तं मनोहरम्’॥

Verse 22

वर्षधारानिपातानां सोढारं कठिनत्वचम् । स्वीकृत्य माहिषं रूपं स्थास्याम्युपरि योगिनः

वर्षधारानिपातानां सोढारं कठिनत्वचम्। स्वीकृत्य माहिषं रूपं स्थास्याम्युपरि योगिनः॥

Verse 23

न हि बाधिष्यते वर्षं महावेगयुतं त्वपि । धर्म एवं विनिश्चित्य धाराः पृष्ठेन धारयन्

न हि बाधिष्यते वर्षं महावेगयुतं त्वपि। धर्म एवं विनिश्चित्य धाराः पृष्ठेन धारयन्॥

Verse 24

वत्सनाभोपरि तदा गात्रमाच्छाद्य तस्थिवान् । ततः सप्तदिनांते तु तद्वै वर्षमुपारमत्

तदा स वत्सनाभोपरि स्वगात्रमाच्छाद्य स्थितवान्। ततः सप्तदिनान्ते तु तद्वै वर्षं निरवर्तत॥

Verse 25

ततो महिषरूपी स धर्मोऽतिकृपया युतः । तद्वै वल्मीकमुत्सृज्य नातिदूरे ह्यवर्त्तत

ततः स धर्मो महिषरूपी महाकृपायुतः। तद्वै वल्मीकमुत्सृज्य नातिदूरेऽवर्तत॥

Verse 26

ततो निवृते वर्षे तु वत्सनाभो महामुनिः । निवृत्तस्तपसस्तू र्णं दिशः सर्वा व्यलोकयन्

निवृत्ते वर्षे तु वत्सनाभो महामुनिः। तपसो निवृत्तः शीघ्रं दिशः सर्वा व्यलोकयत्॥

Verse 27

स्थितोऽहं वृष्टिसंपाते कुर्वन्नद्य महत्तपः । पृथिवी सलिलाक्लिन्ना दृश्यते सर्वतोदिशम्

वृष्टिसंपातेऽहं स्थित्वा महत्तप इदं कृतवान्। पृथिवी सलिलाक्लिन्ना दृश्यते सर्वतोदिशम्॥

Verse 28

शिखराणि गिरीणां च वना न्युपवनानि च । आश्रमाणि महर्षीणामाप्लुतानि जलैर्नवैः

गिरीणां शिखराणि च वनान्युपवनानि च। महर्षीणामाश्रमाश्च जलैर्नवैः समाप्लुताः॥

Verse 29

एवमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा प्रमुदितोऽभवत् । चिंतयामास धर्मात्मा वत्सना भो महामुनिः

एवमादीनि सर्वाणि दृष्ट्वा प्रमुदितोऽभवत् । धर्मात्मा महामुनिर्वत्सनाभः पुनश्चिन्तयामास ॥

Verse 30

अहमस्मिन्महावर्षे नूनं केनापि रक्षितः । वर्षत्यस्मिन्महावर्षे जीवितं त्वन्यथा कुतः

अहमस्मिन्महावर्षे नूनं केनापि रक्षितः । वर्षत्यस्मिन्महावर्षे जीवितं त्वन्यथा कुतः ॥

Verse 31

विचिंत्यैवं मुनिश्रेष्ठः सर्वत्र समलोकयत् । ततोऽपश्यन्महाकायमदूरादग्रतः स्थितम्

विचिन्त्यैवं मुनिश्रेष्ठः सर्वत्र समलोकयत् । ततोऽपश्यन्महाकायमदूरादग्रतः स्थितम् ॥

Verse 32

महिषं नीलवर्णं च वत्सनाभस्तपोधनः । महिषं तं समुद्दिश्य मनसा समचिंतयत्

महिषं नीलवर्णं च वत्सनाभस्तपोधनः । महिषं तं समुद्दिश्य मनसा समचिन्तयत् ॥

Verse 33

तिर्यग्योनिष्वपि कथं दृश्यते धर्मशीलता । यतो ह्यहं महावर्षान्महिषेणाभिरक्षितः

तिर्यग्योनिष्वपि कथं दृश्यते धर्मशीलता । यतो ह्यहं महावर्षान्महिषेणाभिरक्षितः ॥

Verse 34

दीर्घमायुरमुष्यास्तु यन्मां रक्षितवानिह । इत्यादि स विचिंत्यैवं तपसे पुनरुद्ययौ

दीर्घमायुरमुष्यास्तु—यो मामिह रक्षितवान्। इत्यादि बहुधा चिन्तयन् स पुनस्तपसि समुद्ययौ॥

Verse 35

तं पुनश्च तपस्यंतं दृष्ट्वा महिषरूपधृक् । रोमांचावृतसर्वांगः प्रमोदमगमद्भृशम्

तं पुनस्तपसि लीनं दृष्ट्वा महिषरूपधृक्। रोमाञ्चिततनुः सर्वः प्रमोदं परमं ययौ॥

Verse 36

वत्सनाभस्य हि मुनेः पुनश्चैव तपस्यतः । मनः पूर्ववदेकाग्रं परब्रह्मणि नाभवत्

वत्सनाभस्य मुनेः पुनस्तपसि वर्ततः। मनः पूर्ववदेकाग्रं परब्रह्मणि नाभवत्॥

Verse 37

स विषण्णमना भूत्वा वत्सनाभो व्यचिंतयत् । न भवेद्यदि नैर्मल्यं तदा स्याच्चंचलं मनः

स विषण्णहृदयो भूत्वा वत्सनाभोऽचिन्तयत्। नैर्मल्यं यदि न स्यात्तर्हि चञ्चलं मनो भवेत्॥

Verse 38

मनश्च पापबाहुल्ये निर्मलं नैव जायते । पापलेशोपि मे नास्ति कथं लोला यते मनः

पापबाहुल्ये मनो निर्मलं नैव जायते। पापलेशोऽपि मे नास्ति कथं लोला यते मनः॥

Verse 39

अचिंतयद्दोषहेतुं वत्सनाभः पुनःपुनः । स विचिंत्य विनिश्चित्य निनिंदात्मानमंजसा

वत्सनाभः पुनःपुनर्दोषहेतुं विचिन्तयामास। स सम्यग्विचार्य विनिश्चित्य स्वात्मानमञ्जसा निनिन्द।

Verse 40

धिङ्मामद्य दुरात्मानमहो मूढोस्म्यहं भृशम् । कृतघ्नता महादोषो मामद्य समुपागतः

धिक् मामद्य दुरात्मानम्! अहोऽहं भृशं मूढोऽस्मि। कृतघ्नतारूपो महादोषो मामद्य समुपागतः।

Verse 41

यदीदृशान्महावर्षात्त्रातारं महिषोत्तमम् । तिष्ठाम्यपूजयन्नेव ततो मे भूत्कृतघ्नता

यदीदृशान्महावर्षात् त्रातारं महिषोत्तमम् अपूजयन्नेव तिष्ठामि, तदा मे नूनं कृतघ्नता जाता।

Verse 42

कृतघ्नता महान्दोषः कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः । कृतघ्नस्य न वै लोकाः कृतघ्नस्य न बांधवाः

कृतघ्नता महान्दोषः; कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः। कृतघ्नस्य न वै लोकाः, कृतघ्नस्य न बांधवाः।

Verse 43

कृतघ्नतादोष वलान्मम चित्तं मलीमसम् । कृतघ्ना नरकं यांति ये च विश्वस्तघातिनः

कृतघ्नतादोषबलान्मम चित्तं मलीमसम्। कृतघ्ना नरकं यान्ति, ये च विश्वस्तघातिनः।

Verse 44

निष्कृतिं नैव पश्यामि कृतघ्नानां कथंचन । ऋते प्राणपरित्यागाद्धर्मज्ञानां वचो यथा

कृतघ्नानां तु निष्कृतिं कथञ्चन न पश्यामि; प्राणपरित्यागं विना नास्ति, यथा धर्मज्ञा वदन्ति।

Verse 45

पित्रोरभरणं कृत्वा ह्यदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

पित्रोरभरणं कृत्वा गुरुदक्षिणां च न दत्त्वा, कृतघ्नतां प्राप्य—तस्य निष्कृतिः खलु मरणान्ता भवति।

Verse 46

तस्मात्प्राणान्परित्यज्य प्रायश्चित्तं चराम्यहम् । इति निश्चित्य मनसा वत्सनाभो महामुनिः

तस्मात् प्राणान् परित्यज्य प्रायश्चित्तं चराम्यहम्—इति मनसा निश्चित्य वत्सनाभो महामुनिः।

Verse 47

तृणीकृत्य निजान्प्राणान्निःसंगेनांतरा त्मना । मेरोः शिखरमारूढः प्रायश्चित्तचिकीर्षया

निजान् प्राणान् तृणीकृत्य निःसङ्गेनान्तरात्मना, प्रायश्चित्तचिकीर्षया मेरोः शिखरमारुरोह।

Verse 48

सुमेरुशिखरात्तस्मादियेष पतितुं मुनिः । तस्मिन्पतितुमारब्धे मा त्वरिष्ठा इति ब्रुवन् । त्यक्तमाहिषरूपः सन्धर्म एव न्यवारयत्

सुमेरुशिखरात् तस्मात् पतितुं मुनिरैच्छत्; पतितुमारब्धे ‘मा त्वरिष्ठाः’ इति ब्रुवन्, त्यक्तमाहिषरूपः स धर्म एव न्यवारयत्।

Verse 49

धर्म उवाच । वत्सनाभ महाप्राज्ञ जीवस्व बहुवत्सरान्

धर्म उवाच—वत्सनाभ महाप्राज्ञ, बहुवत्सरान् जीवस्व।

Verse 50

परितुष्टोऽस्मि भद्रं ते देहत्यागचिकीर्षया । न हि त्वद्धर्मकक्षायां लोके कश्चित्समोऽस्ति वै

भद्रं ते; देहत्यागचिकीर्षया परितुष्टोऽस्मि। न हि त्वद्धर्मकक्षायां लोके कश्चित्समोऽस्ति वै।

Verse 51

यद्यपि प्राणसंत्यागः कृतघ्ने निष्कृतिर्भवेत् । तथापि धर्मशीलत्वात्तवान्यां निष्कृतिं वदे

यद्यपि प्राणसंत्यागः कृतघ्ने निष्कृतिर्भवेत्, तथापि धर्मशीलत्वात् तवान्यां निष्कृतिं वदे।

Verse 52

शंखतीर्थाभिधं तीर्थमस्ति वै गंधमादने । शांत्यर्थमस्य पापस्य तत्र स्नाहि समाहितः

गन्धमादने शंखतीर्थाभिधं तीर्थमस्ति वै। अस्य पापस्य शान्त्यर्थं तत्र समाहितः स्नाहि।

Verse 53

प्राप्स्यसे चित्तशुद्धिं त्वमतो विगतकल्मषः । ततश्च लब्धविज्ञानः प्राप्स्यसे शाश्वतं पदम्

ततः चित्तशुद्धिं प्राप्स्यसे, विगतकल्मषो भविष्यसि। ततश्च लब्धविज्ञानः शाश्वतं पदं प्राप्स्यसे।

Verse 54

अहं धर्मोस्मि योगीन्द्र सत्यमेव ब्रवीमि ते । इति धर्मवचः श्रुत्वा वत्सनाभो महामुनिः

अहं धर्मोऽस्मि योगीन्द्र, सत्यमेव ब्रवीमि ते। इति धर्मवचः श्रुत्वा वत्सनाभो महामुनिः…

Verse 55

स्नातुकामः शंखतीर्थे गंधमादनमन्वगात् । शंखतीर्थं च संप्राप्य तत्र सस्नौ महामुनिः

स्नातुकामः शंखतीर्थे गन्धमादनमन्वगात्। शंखतीर्थं समासाद्य तत्र सस्नौ महामुनिः॥

Verse 56

ततो विगतपापस्य मनो निर्मलतां गतम् । ततोऽचिरेण कालेन ब्रह्मभूयमगान्मुनिः

ततो विगतपापस्य मनो निर्मलतां गतम्। ततोऽचिरेण कालेन ब्रह्मभूयमगान्मुनिः॥

Verse 57

एवं वः कथितं विप्राः शंखतीर्थस्य वैभवम् । यत्र हि स्नानमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते

एवं वः कथितं विप्राः शंखतीर्थस्य वैभवम्। यत्र हि स्नानमात्रेण कृतघ्नोऽपि विमुच्यते॥

Verse 58

मातृद्रोही पितृद्रोही गुरुद्रोही तथैव च । अन्ये कृतघ्ननिवहा मुच्यंतेऽत्र निमज्जनात्

मातृद्रोही पितृद्रोही गुरुद्रोही तथैव च। अन्ये कृतघ्ननिवहा मुच्यन्तेऽत्र निमज्जनात्॥

Verse 59

अतः कृतघ्नैर्मनुजैः सेवनीयमिदं सदा । अहो तीर्थस्य माहात्म्यं यत्कृतघ्नोपि मुच्यते

अतः कृतघ्नैरपि मनुजैः सदैवेदं तीर्थं सेवनीयम्। अहो अस्य तीर्थस्य माहात्म्यं—यत् कृतघ्नोऽपि अनेन पापात् प्रमुच्यते॥

Verse 60

अकृत्वा भरणं पित्रोरदत्त्वा गुरुदक्षिणाम् । कृतघ्नतां च संप्राप्य मरणांता हि निष्कृतिः

पित्रोर्भरणं न कृत्वा गुरुदक्षिणां च न दत्त्वा कृतघ्नतां समापन्नस्य—तस्य निष्कृतिः मरणान्ता हि कथ्यते॥

Verse 61

इह तु स्नानमात्रेण कृतघ्नस्यापि निष्कृतिः । कृतघ्नतापि तत्तीर्थे स्नानमात्राद्विनश्यति

इह तु स्नानमात्रेण कृतघ्नस्यापि निष्कृतिः। तत्तीर्थे स्नानमात्रादेव कृतघ्नतापि विनश्यति॥

Verse 62

अन्येषां तुच्छपापानां सर्वेषां किमुताधुना

अन्येषां तुच्छपापानां सर्वेषां किमुताधुना॥

Verse 63

अध्यायमेनं पठेद्भक्तियुक्तः कृतघ्नोपि मर्त्याः स पापाद्विमुक्तः । विशुद्धांतरात्मा गतः सत्यलोकं समं ब्रह्मणा मोक्षमप्याशु गच्छेत्

अध्यायमेनं भक्तियुक्तः पठेत्—कृतघ्नोऽपि मर्त्यः स पापाद्विमुक्तः। विशुद्धान्तरात्मा सत्यलोकं गत्वा ब्रह्मणा समो भूत्वा मोक्षमप्याशु गच्छेत्॥