Adhyaya 26

Verse 1

। श्रीसूत उवाच । विधायाभिषवं मर्त्याः शंखतीर्थे द्विजोत्तमाः । यमुनां चैव गंगां च गयां चापि क्रमाद्व्रजेत्

श्रीसूत उवाच—हे द्विजोत्तमाः, शंखतीर्थे विधिवदभिषेकं कृत्वा मर्त्यः क्रमशो यमुनां गङ्गां च तथा गयां च गच्छेत्।

Verse 2

यमुनाख्यं महातीर्थं गंगातीर्थमनुत्तमम् । गयातीर्थं च मर्त्यानां महापातकनाशनम्

यमुनाख्यं महातीर्थं, गङ्गातीर्थमनुत्तमम्; गयातीर्थं च मर्त्यानां महापातकनाशनम्।

Verse 3

एतत्तीर्थत्रयं पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वरोगनिबर्हणम्

एतत्तीर्थत्रयं पुण्यं सर्वलोकेषु विश्रुतम्; सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वरोगनिबर्हणम्।

Verse 4

एतद्धि तीर्थत्रितयं सकलाज्ञाननाशनम् । अविद्यायां विनष्टायां तथा ज्ञानप्रदं नृणाम्

एतद्धि तीर्थत्रितयं सकलाज्ञाननाशनम्; अविद्यायां विनष्टायां तथा ज्ञानप्रदं नृणाम्।

Verse 5

जानश्रुतिर्महाराज एषु तीर्थेषु वै पुरा । स्नात्वा रैक्वाद्द्विजश्रेष्ठात्प्राप्तवाञ्ज्ञानमुत्तमम्

जानश्रुतिर्महाराज एषु तीर्थेषु वै पुरा; स्नात्वा रैक्वाद्द्विजश्रेष्ठात्प्राप्तवान् ज्ञानमुत्तमम्।

Verse 6

ऋषय ऊचुः । सूत सर्वार्थतत्त्वज्ञ व्यासशिष्य महामते । यमुना चैव गंगा च गया चैवेति विश्रुतम्

ऋषय ऊचुः—हे सूत, सर्वार्थतत्त्वज्ञ, व्यासशिष्य महामते! यमुना गङ्गा गया चेति त्रयम् अत्यन्तं पुण्यं विश्रुतम्।

Verse 7

एतत्तीर्थत्रयं कस्मादागतं गंधमादने । जानश्रुतेश्च राजर्षेः स्नानात्तीर्थत्रयेऽपि च । ज्ञानावाप्तिः कथं रैक्वादस्माकं सूत तद्वद

एतत्तीर्थत्रयं कस्मादागतं गन्धमादने? जानश्रुते राजर्षेः स्नानात् तत्रैव त्रीषु तीर्थेषु ज्ञानावाप्तिः कथं रैक्वात्? हे सूत, तद् अस्मान् वद।

Verse 8

श्रीसूत उवाच । रैक्वनामा महर्षिस्तु पुरा वै गन्धमादने

श्रीसूत उवाच—पुरा वै गन्धमादने रैक्वनामा महर्षिरासीदिति।

Verse 9

तपस्सुदुश्चरं कुर्वन्न्यवसत्तपसां निधिः । दीर्घकालं तपः कुर्वन्स वै रैक्वो महामुनिः

स तपस्सुदुश्चरं कुर्वन् तपसां निधिर्न्यवसत्। दीर्घकालं तपः कुर्वन् स वै रैक्वो महामुनिः।

Verse 10

तपोबलेन महता दीर्घमायुरवाप्तवान् । जन्मना पंगुरेवासीद्रैक्वनामा महामुनिः

तपोबलेन महता दीर्घमायुरवाप्तवान्। जन्मना पङ्गुरेवासीद् रैक्वनामा महामुनिः।

Verse 11

पंगुत्वादसमर्थोऽभूद्गंतुं तीर्थान्यसौ मुनिः । संति यानि तु तीर्थानि गन्धमादनपर्वते

पङ्गुत्वात् स मुनिरन्यतीर्थगमनाय नाशकत्; गन्धमादनपर्वते तु सन्ति बहूनि पुण्यतीर्थानि।

Verse 12

तानि गच्छति सामीप्याच्छकटेनैव संचरन् । स यद्रैक्वो मुनिवरो युग्वेन सह वर्तते

समीपस्थानि तानि तीर्थानि शकटेनैव सञ्चरन् स गच्छति; स मुनिवरः रैक्वो युग्वेन सहैव अवसत्।

Verse 13

तपस्वी वैदिकैर्लोके सयुग्वैत्यभिधीयते । युग्वेति शकटं प्रोक्तं स तेन सह वर्तते

वैदिकजनैर्लोके स तपस्वी ‘सयुग्व’ इति कथ्यते; ‘युग्व’ इति शकटं प्रोक्तं, तस्मात् स तेन सह वर्तते।

Verse 14

स खल्वेवं मुनिश्रेष्ठः सयुग्वानाम वै मुनिः । पूर्णज्ञानस्तपस्तेपे गन्धमादनपर्वते

एवं स मुनिश्रेष्ठः ‘सयुग्वा’ इति नाम्ना प्रसिद्धो मुनिः, पूर्णज्ञानवान् सन् गन्धमादनपर्वते तपस्तेपे।

Verse 15

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थः सोऽतप्यत महत्तपः । वर्षायां कण्ठदघ्नेषु जलेषु समवर्तत

ग्रीष्मे पञ्चाग्निमध्यस्थः स महत्तपः अतप्यत; वर्षाकाले कण्ठदघ्नेषु जलेषु स समवर्तत।

Verse 16

तपसा शोषिते गात्रे पामा तस्य व्यजायत । कण्डूयत स पामानं दिवारात्रं मुनीश्वरः

तपसा शोषिते गात्रे तस्य पामा समुत्थिता। स मुनीश्वरः पामानं कण्डूयन् दिवारात्रं नात्यजत्॥

Verse 17

कण्डूयमान एवायं पामानं न तपोऽत्यजत् । अजायत मनस्त्वेवं तस्य सयुग्वनो मुनेः

कण्डूयमानोऽपि सदा पामानं न तपोऽत्यजत्। एवं सायु्ग्वनः मुनेर्मनसि चिन्ता समजायत॥

Verse 18

यमुनायां च गंगायां गयायां चाधुनैव हि । अस्मिंस्तीर्थे त्रये पुण्ये स्नातव्यं हि मया त्विति

यमुनायां च गङ्गायां गयायां चाधुनैव हि। अस्मिन्पुण्यत्रितीर्थेऽस्मिन् स्नानं कर्तव्यमेव मे॥

Verse 19

एवं विचिंत्य स मुनिरन्यां चिंतामथाकरोत् । अहं हि जन्मना पंगुरतः स्नानं हि दुर्लभम्

एवं विचिन्त्य स मुनिरन्यां चिन्तामथाकरोत्। अहं जन्मना पङ्गुः, ततो मे स्नानं दुर्लभम्॥

Verse 20

अतिदूरं मया गन्तुं शकटेन न शक्यते । किं करोम्यधुनेत्येवं स वितर्क्य महामतिः

अतिदूरं मया गन्तुं शकटेनापि न शक्यते। किं करोम्यधुनेत्येवं स महामतिः अवितर्कयत्॥

Verse 21

तीर्थत्रयेषु स्नानार्थं कर्तव्यं निश्चिकाय वै । अप्रसह्यमनाधृष्यं विद्यते मे तपोबलम्

स निश्चिकाय दृढं मनसा—तीर्थत्रयेषु स्नानार्थं कर्तव्यमेव; मम तपोबलं विद्यतेऽप्रसह्यमनाधृष्यमिति।

Verse 22

तेनैवावाहयिष्यामि तद्धि तीर्थत्रयं त्विह । इति निश्चित्य मनसा प्राङ्मुखो नियतेंद्रियः

तदेव तपोबलमाश्रित्याहं तीर्थत्रयमिहैव आवाहयिष्यामि—इति मनसा निश्चित्य प्राङ्मुखो नियतेन्द्रियः स्थितः।

Verse 23

त्रिराचम्य च सयुग्वान्दध्यौ क्षणमतंद्रितः । तस्य मंत्रप्रभावेन यमुना सा महानदी

सयुग्वान् त्रिराचम्य क्षणमेकं अनतन्द्रितो ध्यायामास; तस्य मन्त्रप्रभावेन सा महानदी यमुना प्रादुरभवत्।

Verse 24

गंगा च जह्नुतनया गया सा पापनाशिनी । भूमिं निर्भिद्य तिस्रोपि पातालात्सहसोत्थिताः

गङ्गा च जह्नुतनया गया च पापनाशिनी—तिस्रोऽपि भूमिं निर्भिद्य पातालात् सहसैवोत्थिताः।

Verse 25

मानुषं रूपमास्थाय सयुग्वानमुपेत्य च । ऊचुः परमसंहृष्टा हर्षयंत्यश्च तं मुनिम्

ताः मानुषरूपमास्थाय सयुग्वानमुपेत्य परमसंहृष्टाः; तं मुनिं हर्षयन्त्यः प्रोचुः।

Verse 26

सयुग्वन्रैक्व भद्रं ते ध्यानादस्मादुपारम । त्वन्मत्रेण समाकृष्टा वयमत्र समागताः

हे सयुग्वन् हे रैक्व भद्रं ते; अस्माद् ध्यानाद् उपारम। त्वन्मात्रेण समाकृष्टा वयमत्र समागताः॥

Verse 27

कि कर्तव्यं तवास्माभिस्तद्वदस्व मुनीश्वर । इति तासां वचः श्रुत्वा सयुग्वान्हि महामुनिः

किं कर्तव्यं तवास्माभिस्तद्वदस्व मुनीश्वर। इति तासां वचः श्रुत्वा सयुग्वान् हि महामुनिः॥

Verse 28

ध्यानादुपारमत्तूर्णं ताश्चापश्यत्पुरः स्थिताः । स ताः संपूज्य विधिवद्रैक्वो वाचमभाषत

ध्यानादुपारमत्तूर्णं ताश्चापश्यत्पुरः स्थिताः। स ताः संपूज्य विधिवद्रैक्वो वाचमभाषत॥

Verse 29

यमुने देवि हे गंगे हे गये पापनाशिनि । सन्निधानं कुरुध्वं मे गन्धमादनपर्वते

यमुने देवि हे गंगे हे गये पापनाशिनि। सन्निधानं कुरुध्वं मे गन्धमादनपर्वते॥

Verse 30

यत्र भूमिं विनिर्भिद्य भवत्य इह निर्गताः । तानि पुण्यानि तीर्थानि भवेयुर्वोऽभिधानतः

यत्र भूमिं विनिर्भिद्य भवत्य इह निर्गताः। तानि पुण्यानि तीर्थानि भवेयुर्वोऽभिधानतः॥

Verse 31

सहसांतरधीयंत तथास्त्वित्येव तत्र ताः । तदाप्रभृति तीर्थानि तानि त्रीण्यपि भूतले

सहसैव तत्र ताः “तथास्तु” इति वदन्त्यः अन्तर्धीयन्त; तदाप्रभृति भूतले तानि तीर्थानि त्रीण्यपि प्रादुर्भूतानि।

Verse 32

तेनतेनाभिधानेन गीयन्ते सर्वदा जनैः । यत्र भूमिं विनिर्भिद्य यमुना निर्गता तदा

तेन तेनैव नाम्ना जनैः सर्वदा गीयन्ते; यत्र भूमिं विनिर्भिद्य यमुना निर्गता तदा तत्रैव।

Verse 33

यमुनातीर्थमिति वै तज्जनैरभिधीयते । यतो वै पृथिवीरंध्राज्जाह्नवी सहसोत्थिता

तत् स्थानं जनैः “यमुनातीर्थम्” इति वै अभिधीयते; यतः पृथिवीरन्ध्रात् जाह्नवी सहसा उत्थिता।

Verse 34

गंगातीर्थमिति ख्यातं तल्लोके पापनाशनम् । गया हि मानुषं रूपं यत आस्थाय निर्ययौ

तत् लोके “गङ्गातीर्थम्” इति ख्यातं पापनाशनम्; यतः गया मानुषं रूपम् आस्थाय निर्ययौ।

Verse 35

तदेव भूमिविवरं गयातीर्थं प्रचक्षते । एवमेतन्महापुण्यं तीर्थत्रयमनुत्तमम्

तदेव भूमिविवरं “गयातीर्थम्” इति प्रचक्षते; एवम् एतत् महापुण्यं तीर्थत्रयम् अनुत्तमम्।

Verse 36

रैक्वमंत्रप्रभावेण पृथिव्याः सहसोत्थितम् । अत्र तीर्थत्रये स्नानं ये कुर्वंति नरोत्तमाः

रैक्वमन्त्रप्रभावेण भूमेः सहसैव समुत्थितं पावनं स्थानमिदम्। अत्र तीर्थत्रये ये नरोत्तमाः स्नानं कुर्वन्ति, ते महत् पुण्यफलम् आप्नुवन्ति।

Verse 37

तेषामज्ञाननाशः स्याज्ज्ञानमप्युदयं लभेत् । स्वमंत्रेण समाकृष्टे तत्र तीर्थत्रये मुनिः

तेषामज्ञाननाशः स्यात्, ज्ञानमप्युदयं लभेत्। स्वमन्त्रेण समाकृष्टे तस्मिन् तीर्थत्रये मुनिः रैक्वो न्यवसत्।

Verse 38

स्नानं समाचरन्नित्यं स कालानत्यवाहयत् । एतस्मिन्नेव काले तु राजा जानश्रुतिर्महान्

स नित्यं स्नानं समाचरन् तत्र कालानत्यवाहयत्। एतस्मिन्नेव काले तु जानश्रुतिनाम राजा महान् आसीत्।

Verse 39

पुत्रसंज्ञस्य राजर्षेः पौत्रो धर्मैकतत्परः । देयमन्नादि स तदा ह्यर्थिभ्यः श्रद्धयैव यत्

पुत्रसंज्ञस्य राजर्षेः पौत्रः स धर्मैकतत्परः। तदा स श्रद्धयैव अर्थिभ्यः देयमन्नादि यथोचितं ददौ।

Verse 40

तस्मादेनं नजालोके श्रद्धादेयं प्रचक्षते । यतो बहुतरं वाक्यमन्नाद्यस्य महीपतेः

तस्मादेनं जनाः लोके ‘श्रद्धादेय’ इति प्रचक्षते। यतो महीपतेः अन्नाद्यविषये वाक्यं बहुतरं व्यापकं च आसीत्।

Verse 41

अर्थिनां क्षुधितानां तु तृप्त्यर्थं वर्तते गृहे । अतोयमर्थिभिः सर्वैर्बहुवाक्य इतीर्यते

अर्थिनां क्षुधितानां च तृप्त्यर्थं तस्य गेहके । सर्वैरर्थिभिराख्यातो बहुवाक्य इति स्मृतः

Verse 42

स वै पौत्रायणो राजा जानश्रुतसुतो बली । प्रियातिथिर्बभूवासौ बहुदायी तथाऽभवत्

स वै पौत्रायणो राजा जानश्रुतिसुतो बली । प्रियातिथिर्बभूवासौ बहुदायी च सोऽभवत्

Verse 43

नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च । चतुष्पथेषु सर्वेषु महामार्गेषु सर्वशः

नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च । चतुष्पथेषु सर्वेषु महामार्गेषु सर्वशः

Verse 44

बह्वन्नपान संयुक्तं सूपशाकादिसंयुतम् । आतिथ्यं कल्पयामास तृप्तयेऽर्थिजनस्य वै

बह्वन्नपानसंयुक्तं सूपशाकादिसंयुतम् । आतिथ्यं कल्पयामास तृप्तयेऽर्थिजनस्य वै

Verse 45

अन्नपानादिकं सर्वमुपयुड्ध्वमिहार्थिनः । इत्यसौ घोषयामास तत्र तत्र जनास्पदे

अन्नपानादिकं सर्वमुपयुङ्ध्वमिहार्थिनः । इति घोषयामासासौ तत्र तत्र जनास्पदे

Verse 46

तस्य प्रियातिथेरेव नृपस्य बहुदायिनः । अर्थिभ्यो दानशौंडस्य गुणाः सर्वत्र विश्रुताः

तस्य नृपस्य प्रियातिथित्वं बहुदानशीलता च, अर्थिभ्यः दानशौण्डस्य गुणाः सर्वत्र लोके विश्रुताः।

Verse 47

अथ पौत्रायणस्यास्य गुण ग्रामेण वर्ततः । देवर्षयो महाभागास्तस्यानुग्रहकांक्षिणः

अथ पौत्रायणवंशजः स गुणग्रामेण युक्तो वर्तमाने, महाभागा देवर्षयस्तस्यानुग्रहकाङ्क्षिणो निकटमाययुः।

Verse 49

हंसरूपं समास्थाय निदाघसमये निशि । रमणीयां विधायाशु श्रेणीमाकाशमागतः

हंसरूपं समास्थाय निदाघसमये निशि, रमणीयां श्रेणीं क्षिप्रं विधाय तेऽकाशमागताः।

Verse 50

तरसा पततां तेषां हंसानां पृष्ठतो व्रजन् । एको हंसस्तु संबोध्य हंसमग्रेसरं तदा

तरसा पततां तेषां हंसानां पृष्ठतो व्रजन्, एको हंसः तदा हंसमग्रेसरं संबोधयामास।

Verse 51

सोपहासमिदं वाक्यं प्राह शृण्वति राजनि । भोभो भल्लाक्ष भल्लाक्ष पुरो गच्छन्मरालक

सोपहासमिदं वाक्यं प्राह शृण्वति राजनि— ‘भो भो भल्लाक्ष भल्लाक्ष, पुरो गच्छन् मरालक!’

Verse 52

सौधमध्ये पुरस्ताद्वै जानश्रुतसुतो नृपः । वर्तते पूजनीयोऽयं न पश्यसि किमंधवत्

सौधमध्य एव पुरस्ताद् जानश्रुतसुतो नृपः स्थितः, पूजनीयश्चायम्। किमन्धवत् त्वं न पश्यसि?

Verse 53

यस्य तेजो दुराधर्षमाब्रह्म भवनादिदम् । अनंतादित्यसंकाशं ज्वलते पुरतो भृशम्

यस्य तेजो दुराधर्षं ब्रह्मभवनपर्यन्तं व्याप्य, अनन्तादित्यसंकाशं पुरतो भृशं ज्वलति।

Verse 54

तमतिक्रम्य राजर्षिं मा गास्त्वमुपरि द्रुतम् । यदि गच्छसि तत्तेजस्सांप्रतं त्वां प्रधक्ष्यति

तं राजर्षिं नातिक्रम्य त्वं द्रुतमुपरि मा गाः। यदि गच्छसि, तत् तेजः सांप्रतमेव त्वां प्रधक्ष्यति।

Verse 55

इत्युक्तवंतं तं हंसमग्रतः प्रत्यभाषत । अहो भवानभिज्ञोऽसि श्लाघनीयोऽसि सूरिभिः

इत्युक्तं तं हंसं श्रुत्वा, अग्रतः स्थितो हंसः प्रत्यभाषत—“अहो भवानभिज्ञोऽसि, सूरिभिः श्लाघनीयोऽसि।”

Verse 56

अश्लाघनीयं कितवं यत्त्वमेनं प्रशंससे । प्रशंससे किमर्थं त्वमल्पं संतमिमं जनम्

अश्लाघनीयं कितवं यत्त्वमेनं प्रशंससे। किमर्थं त्वमल्पं सन्तमिमं जनं प्रशंससि?

Verse 57

भस्रावत्पशुवच्चैव केवलं श्वासधारिणम् । न ह्ययं वेत्ति धर्माणां रहस्यं पृथिवी पतिः

भस्मवत् पशुवच्चैव केवलं श्वासधारिणम् । न ह्ययं वेत्ति धर्माणां रहस्यं पृथिवीपतिः ॥

Verse 58

तत्त्वज्ञानी यथा रैक्वः सयुग्वान्ब्राह्मणोत्तमः । रैक्वस्य हि महज्ज्योतीरहस्यं दैवतैरपि

तत्त्वज्ञानी यथा रैक्वः सयुग्वान् ब्राह्मणोत्तमः । रैक्वस्य हि महज्ज्योतीरहस्यं दैवतैरपि ॥

Verse 59

न ह्यस्य प्राणमात्रस्य तेजस्तादृशमस्ति वै । रैक्वस्य पुण्यराशीनामियत्ता नैव विद्यते

न ह्यस्य प्राणमात्रस्य तेजस्तादृशमस्ति वै । रैक्वस्य पुण्यराशीनामियत्ता नैव विद्यते ॥

Verse 60

गण्यते पांसवो भूमेर्गण्यंते दिवि तारकाः । रैक्वपुण्यमहामेरुसमूहो नैव गण्यते

गण्यते पांसवो भूमेर्गण्यन्ते दिवि तारकाः । रैक्वपुण्यमहामेरुसमूहो नैव गण्यते ॥

Verse 61

किं च तिष्ठंत्विमे धर्मा नश्वरास्तस्य वै मुनेः । ब्रह्मज्ञानमबाध्यं यत्तेन स श्लाघ्यते मुनिः

किं च तिष्ठन्त्विमे धर्मा नश्वरास्तस्य वै मुनेः । ब्रह्मज्ञानमबाध्यं यत्तेन स श्लाघ्यते मुनिः ॥

Verse 62

जानश्रुतेस्तु तादृक्षो धर्म एव न विद्यते । दुर्लभं यत्तु योगीन्द्रैः कुतस्तज्ज्ञानवैभवम्

जानश्रुतौ तु तादृशो धर्मो नोपलभ्यते। यद् योगीन्द्रैरपि दुर्लभं तज्ज्ञानवैभवं कुतः स्यात्॥

Verse 63

परित्यज्य दुरात्मानं तद्वराकमिमं जनम् । स एव रैक्वः सयुग्वाञ्छ्लाघ्यतां भवता मुनिः

दुरात्मानं जनं हीनं परित्यज्य वराककम्। स एव रैक्वः सयुग्वान् भवता मुनिना स्तुतः॥

Verse 64

जन्मना पंगुरपि यः स्वस्य स्नानचिकीर्षया । गंगां च यमुनां चापि गयामपि मुनीश्वरः

जन्मना पङ्गुरपि यः स्वस्नानाय चिकीर्षया। गङ्गां यमुनां चैव गयां चाप्याह्वयन्मुनिः॥

Verse 65

आह्वयामास मन्त्रेण निजाश्रमसमीपतः । तस्य ब्रह्मविदो रैक्वमहर्षेर्धर्मसंचये

मन्त्रेणाह्वयामास निजाश्रमसमीपतः। रैक्वोऽसौ ब्रह्मविद् धीमान् महर्षिर्धर्मसञ्चयः॥

Verse 66

अंतर्भवंति धर्मौघास्त्रैलोक्योदरवर्तिनाम् । रैक्वस्य धर्मकक्षा तु न हि त्रैलोक्यवर्तिनाम्

अन्तर्भवन्ति धर्मौघास्त्रैलोक्योदरवर्तिनाम्। रैक्वस्य धर्मकक्षा तु नान्तर्भवति त्रैलोक्यवर्तिनाम्॥

Verse 67

प्राणिनां धर्मकक्षायामन्तर्भवति कर्हिचित । एवमग्रेसरे हंसे कथित्वोपरते सति

प्राणिनां धर्मकक्षायां कदाचिदेव प्रवेशो भवति। एवं हंसश्रेष्ठे कथिते तस्मिन्मौनमुपगते सति॥

Verse 68

हंसरूपा मुनींद्रास्ते ब्रह्मलोकं ययुः पुनः । अथ पौत्रायणो राजा जानश्रुतिररिंदमः

हंसरूपा मुनीन्द्रास्ते पुनर्ब्रह्मलोकं ययुः। अथ पौत्रायणपौत्रो राजा जानश्रुतिररिंदमः॥

Verse 69

रैक्वं चोत्कर्षकाष्ठायां निशम्य परमावधिम् । विषण्णोऽभवदत्यर्थं वराकोऽक्षजितो यथा

रैक्वं चोत्कर्षकाष्ठायां परमावधिं निशम्य सः। अत्यर्थं विषण्णोऽभवद् वराकोऽक्षजितो यथा॥

Verse 70

चिंतयामास स नृपः पौनःपुन्येन निःश्वसन् । हंस उत्कर्षयन्रैक्वं निकृष्टं मामिहाब्रवीत्

चिन्तयामास स नृपः पौनःपुन्येन निःश्वसन्। हंस उत्कर्षयन् रैक्वं निकृष्टं मामिहाब्रवीत्॥

Verse 71

अहो रैक्वस्य माहात्म्यं यं प्रशंसंति पक्षिणः । तत्परित्यज्य संसारं सर्वं राज्यमिहाधुना

अहो रैक्वस्य माहात्म्यं यं प्रशंसन्ति पक्षिणः। तत्परित्यज्य संसारं सर्वं राज्यमिहाधुना॥

Verse 72

सयुग्वानं महात्मानं तमेव शरणं व्रजे । कृपानिधिः स वै रैक्वः शरणं मामु पागतम्

सयुग्वानं महात्मानं तमेव शरणं व्रजे। स वै रैक्वः कृपानिधिः, शरणं मामुपागतं परित्रास्यति॥

Verse 73

प्रतिगृह्यात्मविज्ञानं मह्यं समुपदेक्ष्यति । इत्यसौ चिंतयन्नेव कथंकथमपि द्विजाः

मां प्रतिगृह्य स नूनम् आत्मविज्ञानं मह्यं समुपदेक्ष्यति। इति चिन्तयन्नेव कथंकथमपि द्विजाः स प्रावर्तत॥

Verse 74

जाग्रन्नेवायमुद्वेलां रात्रिं तामत्यवाह यत् । निशावसाने संप्राप्ते बंदिवृन्दप्रवर्तितम्

जाग्रन्नेवायमुद्वेलां रात्रिं तामत्यवाह यत्। निशावसाने संप्राप्ते बन्दिवृन्दप्रवर्तितम्॥

Verse 75

अशृणोन्मंगलरवं तूर्यघोषसमन्वितम् । तदाकर्ण्य महाराजस्तदा तल्पस्थ एव सन्

अशृणोन्मङ्गलरवं तूर्यघोषसमन्वितम्। तदाकर्ण्य महाराजस्तदा तल्पस्थ एव सन्॥

Verse 76

सारथिं शीघ्रमाहूय बभाषे सादरं वचः । सारथे सत्वरं गत्वा रथमारुह्य वेगवत्

सारथिं शीघ्रमाहूय बभाषे सादरं वचः। ‘सारथे सत्वरं गत्वा रथमारुह्य वेगवत्’॥

Verse 77

आश्रमेषु महर्षीणां पुण्येषु विपिनेषु च । विविक्तेषु प्रदेशेषु सतामावासभूमिषु

महर्षीणामाश्रमेषु पुण्येषु विपिनेषु च । विविक्तेषु प्रदेशेषु सतामावासभूमिषु तमन्वेषयेत् ॥

Verse 78

तीर्थानां च नदीनां च कूलेषु पुलिनेषु च । अन्येषु च प्रदेशेषु यत्र संति मुनीश्वराः

तीर्थानां नदीनां च कूलेषु पुलिनेषु च । अन्येषु च प्रदेशेषु यत्र सन्ति मुनीश्वराः ॥

Verse 79

तेषु सर्वेषु योगींद्रं पंगुं शकटसंस्थितम् । रैक्वाभिधानं सर्वेषां धर्माणामेकसंश्रयम्

तेषु सर्वेषु योगीन्द्रं पङ्गुं शकटसंस्थितम् । रैक्वाभिधानं सर्वेषां धर्माणामेकसंश्रयम् ॥

Verse 80

ब्रह्मज्ञानैकनिलयं सयुग्वानं गवेषय । अन्विष्य तूर्णं मत्प्रीत्यै पुनरागच्छ सारथे

ब्रह्मज्ञानैकनिलयं सयुग्वानं गवेषय । अन्विष्य तूर्णं मत्प्रीत्यै पुनरागच्छ सारथे ॥

Verse 81

स तथेति विनिर्गत्य वेगवद्रथसंस्थितः । सर्वत्रान्वेषयामास रैक्वं ब्रह्मविदं मुनिम्

स तथेति विनिर्गत्य वेगवद्रथसंस्थितः । सर्वत्रान्वेषयामास रैक्वं ब्रह्मविदं मुनिम् ॥

Verse 82

गुहासु पर्वतानां च मुनीनामाश्रमेषु च । संचचार महीं कृत्स्नां तत्र तत्र गवेषयन्

गुहासु पर्वतानां च मुनीनामाश्रमेषु च । संचचार महीं कृत्स्नां तत्र तत्र गवेषयन् ॥

Verse 83

अन्विष्य विविधान्देशान्सारथिस्त्वरया सह । क्रमान्महर्षिसंबाधं गंधमादनमन्वगात्

अन्विष्य विविधान्देशान्सारथिस्त्वरया सह । क्रमान्महर्षिसंबाधं गंधमादनमन्वगात् ॥

Verse 84

मार्गमाणः स तत्रापि तं ददर्श मुनीश्वरम् । कंडूयमानं पामानं शकटीयस्थलस्थि तम्

मार्गमाणः स तत्रापि तं ददर्श मुनीश्वरम् । कंडूयमानं पामानं शकटीयस्थलस्थि तम् ॥

Verse 85

अद्वैतनिष्कलं ब्रह्म चिंतयंतं निरन्तरम् । तं दृष्ट्वा सारथिस्तत्र सयुग्वानं महामुनिम्

अद्वैतनिष्कलं ब्रह्म चिंतयंतं निरन्तरम् । तं दृष्ट्वा सारथिस्तत्र सयुग्वानं महामुनिम् ॥

Verse 86

रैक्वोऽयमिति संचिंत्य तमासाद्य प्रणम्य च । विनयान्मुनिमप्राक्षीदुपविश्य तदन्तिके

रैक्वोऽयमिति संचिंत्य तमासाद्य प्रणम्य च । विनयान्मुनिमप्राक्षीदुपविश्य तदन्तिके ॥

Verse 87

सयुग्वान्रैक्वनामा च ब्रह्मन्किं वै भवानिति । तस्य वाक्यं समाकर्ण्य स मुनिः प्रत्यभाषत

“भो ब्राह्मण! किं त्वं सयुग्वान्—रैक्वनामापि—भवान्? कस्त्वं वास्तवतः?” इति तस्य वचनं समाकर्ण्य स मुनिः प्रत्यभाषत।

Verse 88

अहमेव सयुग्वान्वै रैक्वनामेति वै तदा । इत्याकर्ण्य मुने र्वाक्यमिंगितैर्बहुभिस्तथा

“अहमेव सयुग्वान् वै, रैक्वनामेति च तदा” इति स उवाच। मुनेर्वाक्यमाकर्ण्य स बहुभिरिङ्गितैः सूक्ष्मचिह्नैश्च तदर्थमवबुध्यत।

Verse 89

कुटुम्बभरणार्थाय धनेच्छामवगम्य च । सर्वं न्यवेदयद्राज्ञे निवृत्तो गंधमादनात्

कुटुम्बभरणार्थं धनलालसां च तस्यावगम्य, गन्धमादनात् निवृत्तः सन् सर्वं राज्ञे न्यवेदयत्।

Verse 90

जानश्रुतिर्निशम्याथ सारथेर्वाक्यमादरात् । षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च

सारथेर्वाक्यमादरात् निशम्य जानश्रुतिः, षट्शतानि गवां च निष्कभारं धनस्य च समुपाजहार।

Verse 91

रथं चाश्वतरीयुक्तं समादाय त्वरान्वितः । पौत्रायणः स राजर्षिस्तं रैक्वं प्रतिचक्रमे

त्वरान्वितः स राजर्षिः पौत्रायणः, आश्वतरीयुक्तं रथं समादाय, तं रैक्वं प्रति प्रचक्रमे।

Verse 92

गत्वा च वचनं प्राह तं रैक्वं स महीपतिः । भगवन्रैक्व सयुग्वन्मद्दत्तं प्रतिगृह्यताम्

तत्र गत्वा स महीपतिः रैक्वं प्रति वचनमब्रवीत्— “भगवन् रैक्व! सयुग्वन्! मया दत्तं दानं प्रतिगृह्यताम्।”

Verse 93

षट्शतानि गवां चापि निष्कभारं धनस्य च । रथं चाश्वतरीयुक्तं प्रतिगृह्णीष्व मामकम्

“मत्तः षट्शतानि गवां च निष्कभारं धनस्य च । अश्वतरीयुक्तं रथं च ममकं प्रतिगृह्णीष्व।”

Verse 94

गृहीत्वा सवमेतत्तु भो ब्रह्मन्ननुशाधि माम् । अद्वैतब्रह्मविज्ञानं मह्यं समुपदिश्यताम्

“एतत्सर्वं गृहीत्वा भो ब्रह्मन्, मामनुशाधि । अद्वैतब्रह्मविज्ञानं मह्यं समुपदिश्यताम्।”

Verse 95

इति तस्य वचः श्रुत्वा सस्पृहं च संसभ्रम् । रैक्वः प्रत्याह सयुग्वाञ्जानश्रुतिमरिंदमम्

इति तस्य वचः श्रुत्वा सस्पृहं ससंभ्रमम् । रैक्वः सयुग्वान् प्रत्याह जानश्रुतिमरिंदमम् ॥

Verse 96

रैक्व उवाच । एता गावस्तवैवास्तु निष्कभारस्तथा रथः । किमल्पेन ममानेन बहुकल्पेषु जीवतः

रैक्व उवाच— “एता गावस्तवैवास्तु निष्कभारस्तथा रथः । किमल्पेन ममानेन बहुकल्पेषु जीवतः।”

Verse 97

न मे कुटुंब निर्वाहे पर्याप्तमिदमंजसा । एवं शतगुणं चापि यदि दत्तं त्वया मम

न मे कुटुम्बनिर्वाहायेदं पर्याप्तं नितराम्। त्वया मम शतगुणमपि दत्तं चेत्, तदपि लौकिकधनमेव॥

Verse 98

नालं तदपि राजेंद्र कुटुंबभरणाय वै । इति रैक्ववचः श्रुत्वा जानश्रुतिरभाषत

तदपि राजेन्द्र कुटुम्बभरणाय नालम्। इति रैक्ववचः श्रुत्वा जानश्रुतिरभाषत॥

Verse 99

जानश्रुतिरुवाच । त्वयोपदिश्यमानस्य ब्रह्मज्ञानस्य वै मुने । न हि मूल्यमिदं ब्रह्मन्गोधनं रथ एव च

जानश्रुतिरुवाच— त्वयोपदिश्यमानस्य ब्रह्मज्ञानस्य वै मुने। न हि मूल्यमिदं ब्रह्मन् गोधनं रथ एव च॥

Verse 100

प्रतिगृह्णीष्व वा मा वा ममैतत्तु गवादिकम् । निष्कलाद्वैतविज्ञानं ब्रह्मन्नुपदिशस्व मे । तदाकर्ण्य वचस्तस्य सयुग्वान्वाक्य मब्रवीत्

प्रतिगृह्णीष्व वा मा वा ममैतद्गवादिकम्। निष्कलाद्वैतविज्ञानं ब्रह्मन् उपदिशस्व मे॥ तदाकर्ण्य वचस्तस्य सयुग्वान् प्रत्युवाच॥

Verse 101

रैक्व उवाच । निर्वेदो यस्य संसारे तथा वै पुण्यपापयोः

रैक्व उवाच— यस्य संसारे निर्वेदः, तथा पुण्यपापयोः अपि।

Verse 110

उपातिष्ठत राजासौ सयुग्वानं गुरुं पुनः । सयुग्वा स च रैक्वोऽपि मुनींद्रैरपि दुर्लभम्

स राजा पुनरपि सयुग्वानं गुरुमुपातिष्ठत। सयुग्वा च रैक्वश्च मुनीन्द्रैरपि दुर्लभौ बभूवतुः॥

Verse 116

निर्भिद्याज्ञानतिमिरं ब्रह्मभूयाय कल्पते

अज्ञानतिमिरं निर्भिद्य ब्रह्मभूयाय कल्पते।