Adhyaya 4

Verse 1

ऋषय ऊचुः । भगवन्राक्षसः कोऽसौ सूत पौराणिकोत्तम । विष्णुभक्तं महात्मानं यो गालवमबाधत

ऋषय ऊचुः—भगवन् सूत, पौराणिकोत्तम! कोऽसौ राक्षसः, यो विष्णुभक्तं महात्मानं गालवमबाधत?

Verse 2

श्रीसूत उवाच । वक्ष्यामि राक्षसं क्रूरं तं विप्राः शृणुतादरात् । यथा स राक्षसो जातो मुनीनां शापवैभवात्

श्रीसूत उवाच—क्रूरं तं राक्षसं वक्ष्यामि; हे विप्राः, आदरात् शृणुत। यथा स राक्षसो मुनीनां शापवैभवात् जातः।

Verse 3

पुरा कैलासशिखरे हालास्ये शिवमंदिरे । चतुर्विशतिसाहस्रा मुनयो ब्रह्मवादिनः

पुरा कैलासशिखरे हालास्ये शिवमन्दिरे चतुर्विंशतिसाहस्रा मुनयो ब्रह्मवादिनोऽभवन्।

Verse 4

वसिष्ठात्रिमुखाः सर्वे शिवभक्ता महौजसः । भस्मोद्धूलितसर्वांगास्त्रिपुंड्रांकितमस्तकाः

वसिष्ठात्रिमुखाः सर्वे शिवभक्ता महौजसः। भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः।

Verse 5

रुद्राक्ष मालाभरणाः पंचाक्षरजपे रताः । हालास्यनाथं भूतेशं चंद्रचूडमुमापतिम्

रुद्राक्षमालाभरणाः पञ्चाक्षरजपे रताः। ते हालास्यनाथं भूतेशं चन्द्रचूडं उमापतिं शिवं समर्चयन्॥

Verse 6

उपासांचक्रिरे मुक्त्यै मधुरापुरवासिनः । कदाचित्तत्र गंधर्वो विश्वावसुसुतो बली

मुक्त्यर्थं मधुरापुरवासिन उपासां चक्रिरे। कदाचित् तत्र विश्वावसुसुतो बली गन्धर्व आगात्॥

Verse 7

दुर्द्दमोनाम विप्रेंद्रा विटगोष्ठीपरायणः । ललनाशतसंयुक्तो विवस्त्रः सलिलाशये

दुर्द्दमो नाम स गन्धर्वो विप्रेन्द्रा विटगोष्ठीपरायणः। ललनाशतसंयुक्तो विवस्त्रः सलिलाशये रेमे॥

Verse 8

चिक्रीड स विवस्त्राभिः साकं युवतिभिर्मुदा । हालास्यनाथतीर्थं तद्वसिष्ठो मुनिभिः सह

स विवस्त्राभिः युवतिभिः सह मुदाऽत्र चिक्रीड। तद् हालास्यनाथतीर्थे वसिष्ठो मुनिभिः सह समाययौ॥

Verse 9

माध्यंदिनं कर्तुमना ययौ शंकरमंदिरात् । तानृषीनवलोक्याथ रामास्ता भयकातराः

माध्यन्दिनं कर्तुमना शङ्करमन्दिरात् स निर्ययौ। तानृषीनवलोक्याथ रामास्ता भयकातराः अभवन्॥

Verse 10

वासांस्याच्छादयामासुर्दुर्द्दमो न तु साहसी । ततो वसिष्ठः कुपितः शशापैनं गत त्रपम्

स्त्रियः शीघ्रं वासांसि समाच्छादयामासुः; दुर्दमोऽपि तु निर्लज्जः, न तु संयतः। ततः वसिष्ठः क्रुद्धः, तस्य त्रपाभ्रंशं दृष्ट्वा, एनं शशाप।

Verse 11

वसिष्ठ उवाच । यस्माद्दुर्दम गंधर्व दृष्ट्वास्मांल्लज्जया त्वया । वासो नाच्छादितं शीघ्रं याहि राक्षसतां ततः

वसिष्ठ उवाच— हे दुर्दम गन्धर्व! अस्मान् दृष्ट्वा त्वया लज्जया शीघ्रं वासो नाच्छादितम्; अतः त्वं राक्षसतां याहि।

Verse 12

इत्युक्त्वा ता स्त्रियः प्राह वसिष्ठो मुनिपुंगवः । यस्मादाच्छादितं वस्त्रं दृष्ट्वास्मांल्ललनोत्तमाः

इत्युक्त्वा मुनिपुङ्गवो वसिष्ठः ताः स्त्रियः प्राह— हे ललनोत्तमाः! अस्मान् दृष्ट्वा युष्माभिः वस्त्रं समाच्छादितम्।

Verse 13

ततो न युष्माञ्छपिष्यामि गन्छध्वं त्रिदिवं ततः । एवमुक्ता वसिष्ठेन रामाः प्रांजलयस्तदा

अतः अहं युष्मान् न शपिष्यामि; यूयं ततः त्रिदिवं गच्छत। इति वसिष्ठेनोक्ता रामाः तदा प्राञ्जलयः स्थिताः।

Verse 14

प्रणिपत्य वसिष्ठं तं भक्तिनम्रेण चेतसा । मुनिमंडलमध्ये तं वसिष्ठमिदमब्रुवन्

भक्तिनम्रेण चेतसा तं वसिष्ठं प्रणिपत्य, मुनिमण्डलमध्ये तं वसिष्ठम् इदं वचनम् अब्रुवन्।

Verse 15

रामा ऊचुः । भगवन्सर्वधर्मज्ञ चतुरानननंदन । दयासिंधोऽवलोक्यास्मान्न कोपं कर्तुमर्हसि

रामाः ऊचुः— भगवन् सर्वधर्मज्ञ चतुरानननन्दन । दयासिन्धोऽवलोक्यास्मान् न कोपं कर्तुमर्हसि ॥

Verse 16

पतिरेवहि नारीणां भूषणं परमुच्यते । पतिहीना तु या नारी शतपुत्रापि सा मुने

पतिरेव हि नारीणां भूषणं परमं स्मृतम् । पतिहीना तु या नारी शतपुत्रापि सा मुने ॥

Verse 17

विधवेत्युच्यते लोके तत्स्त्रीणां मरणं स्मृतम् । तत्प्रसादं कुरु मुने पत्यावस्माक मादरात्

विधवेत्युच्यते लोके तत् स्त्रीणां मरणं स्मृतम् । तत्प्रसादं कुरु मुने पत्यावस्माकमादरात् ॥

Verse 19

एकोऽपराधः क्षंतव्यो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । क्षमां कुरु दयासिंधो युष्मच्छिष्येऽत्र दुर्दमे

एकोऽपराधः क्षन्तव्यो मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः । क्षमां कुरु दयासिन्धो युष्मच्छिष्येऽत्र दुर्दमे ॥

Verse 20

न मे स्याद्वचनं मिथ्या कदाचिदपि सुभ्रुवः । उपायं वः प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं श्रद्धया सह

न मे स्याद्वचनं मिथ्या कदाचिदपि सुभ्रुवः । उपायं वः प्रवक्ष्यामि शृणुध्वं श्रद्धया सह ॥

Verse 21

षोडशाब्दावधिः शापो भर्तुर्वो भविता ध्रुवम् । षोडशाब्दावधौ चैष दुर्दमो राक्षसाकृतिः

षोडशवर्षपर्यन्तं तव भर्तुः शापोऽयं ध्रुवं स्थास्यति। तावता कालेनैष दुर्दमो राक्षसाकृतिं धारयिष्यति॥

Verse 22

यदृच्छयाचक्र तीर्थं गमिष्यति सुरांगनाः । आस्ते तत्र महायोगी गालवो विष्णुतत्परः

यदृच्छया, सुराङ्गनाः, स चक्रतीर्थं गमिष्यति। तत्र महायोगी गालवो विष्णुतत्परः निवसति॥

Verse 23

भक्ष्यार्थं तं मुनिं सोऽयं राक्षसोभिगमिष्यति । ततो गालवरक्षार्थं प्रेरितं चक्रमुत्तमम्

भक्ष्यार्थं तं मुनिं राक्षसोऽयं समभिगमिष्यति। ततो गालवरक्षार्थं प्रेरितं चक्रमुत्तमम्॥

Verse 24

विष्णुनास्य शिरो रामा हरिष्यति न संशयः । ततः स्वरूपमासाद्य शापान्मुक्तः सुदुर्दमः

विष्णुनास्य शिरो, रामा, हरिष्यति न संशयः। ततः स्वरूपमासाद्य शापान्मुक्तः सुदुर्दमः॥

Verse 25

पतिर्वस्त्रिदिवं भूयो गंतास्त्यत्र न संशयः । ततस्त्रिदिवमासाद्य दुर्द्दमोऽयं पतिर्हि वः

पतिर्वः पुनस्त्रिदिवं गन्ता—अत्र न संशयः। ततस्त्रिदिवमासाद्य दुर्दमोऽयं पतिर्हि वः॥

Verse 26

रमयिष्यति सुन्दर्यो युष्मान्सुन्दरवेषभृत् । श्रीसूत उवाच । इत्युक्त्वा तु वसिष्ठस्ता दुर्दमस्य वरांगनाः

सुन्दरवेषभृत् सः सुन्दर्यः युष्मान् रमयिष्यति इति। श्रीसूत उवाच—इत्युक्त्वा वसिष्ठः दुर्दमस्य वराङ्गनाः प्रत्यभाषत।

Verse 27

स्वाश्रमं प्रययौ तूर्णं हालास्येश्वरभक्तिमान् । अथ रामास्तमालिंग्य दुर्द्दमं पतिमातुराः

हालास्येश्वरभक्तिमान् सः स्वाश्रमं तूर्णं प्रययौ। अथ रामाः आतुराः दुर्दमं पतिम् आलिङ्ग्य स्थिताः।

Verse 28

रुरुदुः शोकसंविग्ना दुःखसागरमध्यगाः प्र । पश्यंतीषु तास्वेव दुर्दमो राक्षसोऽभवत्

शोकसंविग्नाः ताः रुरुदुः, दुःखसागरमध्यगाः इव। तासु एव पश्यन्तीषु दुर्दमः राक्षसोऽभवत्।

Verse 29

महादंष्ट्रो महाकायो रक्तश्मश्रुशिरोरुहः । तं दृष्ट्वा भयसंविग्ना जग्मू रामास्त्रिविष्टपम्

महादंष्ट्रः महाकायः रक्तश्मश्रुशिरोरुहः सः। तं दृष्ट्वा भयसंविग्नाः रामाः त्रिविष्टपं जग्मुः।

Verse 30

ततो राक्षसवेषोऽयं दुर्दमो भैरवाकृतिः । भक्षयन्प्राणिनः सर्वान्देशाद्देशं वनाद्वनम्

ततः दुर्दमः राक्षसवेषधारी भैरवाकृतिः अभवत्। सः सर्वान् प्राणिनः भक्षयन् देशाद्देशं वनाद्वनं विचचार।

Verse 31

भ्रमन्न निलवेगोऽसौ धर्मतीर्थं ततो ययौ । एवं षोडशवर्षाणि भ्रमतोऽस्य ययुस्तदा

भ्रमन्नसौ निलवेगो धर्मतीर्थं ततो ययौ। एवं तस्य भ्रमतोऽपि षोडशवर्षाणि व्यतीयुः॥

Verse 32

ततस्तु षोडशाब्दांते राक्षसोयं मुनीश्वराः । भक्षितुं गालवमुनिं धर्मतीर्थनिवासिनम्

ततः षोडशाब्दान्ते राक्षसोऽयं मुनीश्वराः। धर्मतीर्थनिवासिनं गालवं मुनिमभक्षयितुं प्रचक्रमे॥

Verse 33

उपाद्रवद्वायुवेगः सचास्तौषीज्जनार्दनम् । गालवेन स्तुतो विष्णुस्तदा चक्रमचोदयत्

उपाद्रवद्वायुवेगः स चास्तौषीज्जनार्दनम्। गालवेन स्तुतो विष्णुस्तदा चक्रमचोदयत्॥

Verse 34

रक्षितुं गाल वमुनिं राक्षसेन प्रपीडितम् । अथागत्य हरेश्चक्रं राक्षसस्य शिरोऽहरत्

रक्षितुं गालवं मुनिं राक्षसेन प्रपीडितम्। अथागत्य हरेश्चक्रं राक्षसस्य शिरोऽहरत्॥

Verse 35

ततोऽयं राक्षसं देहं त्यक्त्वा दिव्यकलेवरः । विमानवरमारुह्य दुर्दमः पुष्पवर्षितः

ततोऽसौ राक्षसं देहं त्यक्त्वा दिव्यकलेवरः। दुर्दमो विमानवरमारुह्य पुष्पवर्षैः समन्ततः पूजितोऽभवत्॥

Verse 36

प्रांजलिः प्रणतो भूत्वा ववन्दे तं सुदर्शनम् । तुष्टाव श्रुतिरम्याभिर्वाग्भिरग्र्याभिरादरात्

प्राञ्जलिः प्रणतः सन् सुदर्शनं तं समर्चयामास। श्रुतिमधुराभिरग्र्याभिर्वाग्भिरादरात् तं तुष्टाव॥

Verse 37

दुर्दम उवाच । सुदर्शन नमस्तेऽस्तु विष्णुहस्तैकभूषण । नमस्तेऽसुरसंहर्त्रे सहस्रादित्यतेजसे

दुर्दम उवाच— सुदर्शन नमस्तेऽस्तु विष्णुहस्तैकभूषण। नमस्तेऽसुरसंहर्त्रे सहस्रादित्यतेजसे॥

Verse 38

कृपालेशेन भवतस्त्यक्त्वाहं राक्षसीं तनुम् । स्वरूपमभजं विष्णोश्चक्रायुध नमोऽस्तु ते

कृपालेशेन भवतः त्यक्त्वाहं राक्षसीं तनुम्। स्वरूपमभजं विष्णोश्चक्रायुध नमोऽस्तु ते॥

Verse 39

अनुजानीहि मां गन्तुं त्रिदिवं विष्णुवल्लभ । भार्या मे परिशोचंति विरहातुरचेतसः

अनुजानीहि मां गन्तुं त्रिदिवं विष्णुवल्लभ। भार्या मे परिशोचन्ति विरहातुरचेतसः॥

Verse 40

त्वन्मनस्को भविष्यामि यावज्जीवं यथाह्यहम् । तथा कृपां कुरुष्व त्वं मयि चक्र नमोऽस्तु ते

त्वन्मनस्को भविष्यामि यावज्जीवं यथाह्यहम्। तथा कृपां कुरुष्व त्वं मयि चक्र नमोऽस्तु ते॥

Verse 41

एवं स्तुतं विष्णुचक्रं दुर्दमेन सभक्तिकम् । अनुजग्राह सहसा तथास्त्विति मुनीश्वराः

एवं दुर्दमेन सभक्त्या स्तुतं विष्णुचक्रं सहसैवानुजग्राह—“तथास्तु” इति, हे मुनीश्वराः।

Verse 42

चक्रायुधाभ्यनुज्ञातो दुर्दमो गालवं मुनिम् । प्रणम्य तेनानुज्ञातो गन्धर्वस्त्रिदिवं ययौ

चक्रायुधाभ्यनुज्ञातो दुर्दमो गालवं मुनिं प्रणम्य; तेनाप्यनुज्ञातः स गन्धर्वस्त्रिदिवं ययौ।

Verse 43

दुर्दमे तु गते स्वर्गं गालवो मुनिपुंगवः । स चक्रं प्रार्थयामास विष्ण्वायुधमनुत्तमम्

दुर्दमे स्वर्गं गते गालवो मुनिपुङ्गवः; स विष्ण्वायुधमनुत्तमं चक्रं प्रार्थयामास।

Verse 44

चक्रायुध नमामि त्वां महासुरविमर्द्दन । देवीपट्टण पर्यंते धर्मतीर्थे ह्यनुत्तमे

चक्रायुध नमामि त्वां महासुरविमर्दन। देवीपट्टणपर्यन्ते धर्मतीर्थे ह्यनुत्तमे निवस।

Verse 45

सन्निधानं कुरुष्व त्वं सर्वपापविनाशनम् । त्वत्सन्निधानात्सर्वेषां स्नातानां पापिनामिह

सन्निधानं कुरुष्व त्वं सर्वपापविनाशनम्; त्वत्सन्निधानात् सर्वेषां स्नातानां पापिनामिह पापक्षयो भवेत्।

Verse 46

पापनाशं कुरुष्व त्वं मोक्षं च कुरु शाश्वतम् । चक्रतीर्थमिति ख्यातिं लोकस्य परिकल्पय

पापनाशं कुरुष्व त्वं मोक्षं च कुरु शाश्वतम् । लोकस्य चक्रतीर्थमिति ख्यातिं परिकल्पय ॥

Verse 47

त्वत्सन्निधानादत्रत्यमुनीनां भयनाशनम् । इतः परं भवत्वार्य चक्रायुध नमोऽस्तु ते

त्वत्सन्निधानादत्रत्यमुनीनां भयनाशनम् । इतः परं भवत्वार्य चक्रायुध नमोऽस्तु ते ॥

Verse 48

भूतप्रेतपिशाचेभ्यो भयं मा भवतु प्रभो । इति संप्रार्थितं चक्रं गालवेन मुनीश्वराः

भूतप्रेतपिशाचेभ्यो भयं मा भवतु प्रभो । इति संप्रार्थितं चक्रं गालवेन मुनीश्वराः ॥

Verse 49

तथैवा स्त्विति सम्भाष्य तस्मिंस्तीर्थे तिरोहितम् । श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितो विप्रा राक्षसस्स भवो मया

तथैवास्त्विति सम्भाष्य तस्मिंस्तीर्थे तिरोहितम् । श्रीसूत उवाच । एवं वः कथितो विप्रा राक्षसस्य भवो मया ॥

Verse 50

माहात्म्यं चक्र तीर्थस्य कथितं च मलापहम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो भुवि

माहात्म्यं चक्रतीर्थस्य कथितं च मलापहम् । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते मानवो भुवि ॥

Verse 51

ऋषय ऊचुः । व्यासशिष्य महाप्राज्ञ सूत पौराणिकोत्तम । आरभ्य दर्भशयनमादेवीपत्तनावधि

ऋषय ऊचुः—हे व्यासशिष्य महाप्राज्ञ सूत, पौराणिकोत्तम! दर्भशयनमारभ्य देवीपत्तनावधि यद्वृत्तं पावनं तदस्मान् कथय।

Verse 52

बहुव्यायामसंयुक्तं चक्रतीर्थमनुत्तमम् । ययौ विच्छिन्नतां मध्ये कथं कथय सांप्रतम्

बहुव्यायामसंयुक्तं चक्रतीर्थमनुत्तमम्। मध्ये ययौ विच्छिन्नतां कथं? तत् सांप्रतमस्मान् कथय।

Verse 53

एनं मनसि तिष्ठन्तं संशयं छेत्तुमर्हसि । श्रीसूत उवाच । पुरा हि पर्वताः सर्वे जातपक्षा मनोजवाः

एषोऽस्माकं मनसि स्थितः संशयः; तं छेत्तुमर्हसि। श्रीसूत उवाच—पुरा हि सर्वे पर्वताः जातपक्षा मनोजवाः आसन्।

Verse 54

पर्यंतपर्वतै सार्द्धं चेरुराकाशमार्गगाः । नगरेषु च राष्ट्रेषु ग्रामेषु च वनेषु च

पर्यन्तपर्वतैः सार्धं तेऽकाशमार्गगाः चेरुः—नगरेषु राष्ट्रेषु ग्रामेषु वनेषु च।

Verse 55

आप्लुत्याप्लुत्य तिष्ठंति पर्वताः सर्वतो भुवि । आक्रम्याक्रम्य तिष्ठंति यत्रयत्र महीधराः

आप्लुत्याप्लुत्य पर्वताः सर्वतो भुवि तस्थुः। आक्रम्याक्रम्य महीधराः यत्रयत्र तत्र तस्थुः।

Verse 56

तत्रतत्र नरा गावस्तथान्ये प्राणिसंचयाः । मरणं सहसा प्रापुः पीड्यमाना महीधरैः

तत्र तत्र नराः गावश्च तथा अन्ये प्राणिसङ्घाः । महीधरैः पीड्यमानाः सहसा मरणं प्रापुः ॥

Verse 57

ब्राह्मणादिषु वर्णेषु नष्टेषु समनन्तरम् । यज्ञाद्यभावात्सहसा देवता व्यसनं ययुः

ब्राह्मणादिषु वर्णेषु नष्टेषु समनन्तरम् । यज्ञाद्यभावात् सहसा देवता व्यसनं ययुः ॥

Verse 58

तत इन्द्रो महाक्रुद्धो वज्रमादाय वेगवान् । चिच्छेद सहसा पक्षान्पर्वतानां तरस्विनाम्

ततः इन्द्रो महाक्रुद्धो वज्रमादाय वेगवान् । चिच्छेद सहसा पक्षान् पर्वतानां तरस्विनाम् ॥

Verse 59

छिद्यमानच्छदाः सर्वे वासवेन महीधराः । अनन्यशरणा भूत्वा समुद्रं प्राविशन्भयात्

छिद्यमानच्छदाः सर्वे वासवेन महीधराः । अनन्यशरणा भूत्वा समुद्रं प्राविशन् भयात् ॥

Verse 60

अचलेषु च सर्वेषु पतत्सु लवणार्णवे । निपेतुरर्णवभ्रांत्या चक्रतीर्थेपि केचन

अचलेषु च सर्वेषु पतत्सु लवणार्णवे । निपेतुरर्णवभ्रान्त्या चक्रतीर्थेऽपि केचन ॥

Verse 61

पतितैः पर्वतैस्तैस्तु मध्यतः पूरितोदरम् । चक्रतीर्थं महापुण्यं मध्ये विच्छेदमाययौ

पतितैः पर्वतैस्तैस्तु मध्यदेशः पूरितोऽभवत् । तेन महापुण्यं चक्रतीर्थं मध्ये विच्छेदमापेदे ॥

Verse 62

यदृच्छया महाशैलाः पार्श्वयोस्तत्र नापतन् । अतो वै दर्भशयने तथा देवीपुरेऽपि च

यदृच्छया महाशैलाः पार्श्वयोस्तत्र नापतन् । अतस्तु दर्भशयने तथा देवीपुरेऽपि स्मृतिः ॥

Verse 63

विच्छिन्नमध्यं तद्द्वेधा विभक्तमिव दृश्यते । मध्यतः पतितैः शैलैश्चक्रतीर्थं स्थलीकृतम्

विच्छिन्नमध्यं तत्तीर्थं द्वेधा विभक्तमिव दृश्यते । मध्यतः पतितैः शैलैश्चक्रतीर्थं स्थलीकृतम् ॥

Verse 64

श्रीसूत उवाच । युष्माकमेवं कथितं मुनीन्द्रा यन्मध्यतस्तीर्थमिदं स्थली कृतम् । यथा महीध्राः सहसा बिडौजसा विच्छिन्नपक्षा इह पेतुरुन्नताः

श्रीसूत उवाच । युष्माभिरुक्तं मुनीन्द्रा यन्मध्यतोऽयं तीर्थदेशः स्थलीकृतः । यथा महीध्राः सहसा बिडौजसा विच्छिन्नपक्षा इह पेतुरुन्नताः ॥