Adhyaya 42

Verse 1

श्रीसूत उवाच । अथातः सर्वतीर्थानां वैभवं प्रवदाम्यहम् । सेतुमध्यनिविष्टानामनुक्तानां मुनीश्वराः

श्रीसूत उवाच। अथातः सर्वतीर्थानां वैभवं प्रवदाम्यहम्। सेतुमध्यनिविष्टानामनुक्तानां मुनीश्वराः॥

Verse 2

अस्ति तीर्थं महापुण्यं नाम्ना तु ऋणमोचनम् । ऋणानि त्रीणि नश्यंति नराणामत्र मज्जनात्

अस्ति तीर्थं महापुण्यं नाम्ना तु ऋणमोचनम्। अत्र मज्जनमात्रेण नराणां ऋणत्रयं प्रणश्यति॥

Verse 3

द्विजस्य जायमानस्य ऋणानि त्रीणि संति हि । ऋषीणां देवतानां च पितॄणां च द्विजोत्तमाः

द्विजस्य जायमानस्य ऋणानि त्रीणि सन्ति हि। ऋषीणां देवतानां च पितॄणां च द्विजोत्तमाः॥

Verse 4

ब्रह्मचर्याननुष्ठानादृषीणामृणवान्भवेत् । यज्ञादीनामकरणाद्देवानां च ऋणी भवेत्

ब्रह्मचर्याननुष्ठानादृषीणामृणवान् भवेत्। यज्ञादीनामकरणाद्देवानां च ऋणी भवेत्॥

Verse 5

पुत्रानुत्पादनाच्चैव पितृणामृणवान्भवेत् । विनापि ब्रह्मचर्येण विना यागं विना सुतम्

पुत्रानुत्पादनाच्चैव पितृणामृणवान् भवेत्। विनापि ब्रह्मचर्येण विना यागं विना सुतम्॥

Verse 6

ऋणमोक्षाभिधे तीर्थे स्नानमात्रेण मानवाः । ऋषिदेवपितॄणां तु ऋणेभ्यो मुक्तिमाप्नुयुः

ऋणमोक्षाभिधे तीर्थे स्नानमात्रेण मानवाः। ऋषिदेवपितॄणां तु ऋणेभ्यो मुक्तिमाप्नुयुः॥

Verse 7

ब्रह्मचर्येण यज्ञेन तथा पुत्रोद्भवेन च । नैव तुष्यन्ति ऋषयो देवाः पितृगणास्तथा

ब्रह्मचर्येण यज्ञेन तथा पुत्रोद्भवेन च। नैव तुष्यन्ति ऋषयो देवाः पितृगणास्तथा॥

Verse 8

ऋणमोक्षे यथा स्नानादतुलां तुष्टिमाप्नुयुः । किं चात्र मज्जनात्तीर्थे दरिद्रा अधमर्णिनः

ऋणमोक्षे यथा स्नानादतुलां तुष्टिमाप्नुयुः। किं चात्र मज्जनात्तीर्थे दरिद्रा अधमर्णिनः॥

Verse 9

मुक्ता ऋणेभ्यः सर्वेभ्यो धनिनः स्युर्न संशयः । यदत्र मज्जनात्पुंसामृणमुक्तिः प्रजायते

सर्वैः ऋणेभ्यः प्रमुक्ताः जनाः निःसन्देहं धनिनो भवन्ति; अस्मिन् तीर्थे मज्जनात् पुंसां ऋणमुक्तिः प्रजायते।

Verse 10

तस्मादुक्तमिदं तीर्थमृणमोचनसंज्ञया । अतोऽत्र ऋणिभिः सर्वैः स्नातव्यं तद्विमुक्तये

तस्मादिदं तीर्थम् ‘ऋणमोचन’ इति संज्ञया प्रसिद्धम्; अतः सर्वैः ऋणिभिः अत्र स्नातव्यं तद्विमुक्तये।

Verse 11

एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति । पांडवैः कृतमप्यत्र तीर्थमस्त्यपरं महत्

एतत्तीर्थसमं तीर्थं न भूतं न भविष्यति; अत्रैव पाण्डवैः कृतम् अपरं महत्तीर्थमपि विद्यते।

Verse 12

यत्रेष्टं धर्मपुत्राद्यैः पांडवैः पंचभिः पुरा । तदेतत्तीर्थमुद्दिश्य भुक्तिमुक्ति फलप्रदम्

यत्र पुरा धर्मपुत्राद्यैः पञ्चभिः पाण्डवैः इष्टं कृतम्; तदेव तीर्थं संकल्पेन सेवितं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्।

Verse 13

दशकोटिसहस्राणि तीर्थान्यनुत्तमानि हि । पंचपांडवतीर्थेस्मिन्सान्निध्यं कुर्वते सदा

दशकोटिसहस्राणि अनुत्तमानि तीर्थानि; अस्मिन् पञ्चपाण्डवतीर्थे सदा सान्निध्यं कुर्वन्ति।

Verse 14

आदित्पा वसवो रुद्राः साध्याश्च समरुद्गणाः । पांडवानां महातीर्थे नित्यं सन्निहितास्तथा

आदित्याः वसवो रुद्राः साध्याश्च मरुद्गणैः सह । पाण्डवानां महातीर्थे नित्यं सन्निहितास्तथा ॥

Verse 15

अत्राभिषेकं यः कुर्यात्पितृदेवांश्च तर्पयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्म लोके स पूज्यते

अत्राभिषेकं यः कुर्यात् पितृदेवांश्च तर्पयेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो ब्रह्मलोके स पूज्यते ॥

Verse 16

अप्येकं भोजयेद्विप्रमेतत्तीर्थतटेऽमले । तेनासौ कर्मणा त्वत्र परत्रापि च मोदते

अप्येकं भोजयेद्विप्रम् एतत्तीर्थतटेऽमले । तेनासौ कर्मणा त्वत्र परत्रापि च मोदते ॥

Verse 17

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाप्यन्य एव वा । अस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा वियोनिं न प्रयाति वै

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वाप्यन्य एव वा । अस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा वियोनिं न प्रयाति वै ॥

Verse 18

पांडवानां महातीर्थे पुण्ययोगेषु यो नरः । स्नायात्स मनुज श्रेष्ठो नरकं नैव पश्यति

पाण्डवानां महातीर्थे पुण्ययोगेषु यो नरः । स्नायात् स मनुजश्रेष्ठो नरकं नैव पश्यति ॥

Verse 19

पांडवानां महातीर्थं सायं प्रातश्च यः स्मरेत् । स स्नातः सर्वतीर्थेषु गंगादिषु न संशयः

यः सायं प्रातश्च पाण्डवानां महातीर्थं स्मरेत्, स गङ्गादिषु सर्वतीर्थेषु स्नात इव भवति—न संशयः।

Verse 20

इंद्रादिदेवता भिश्च यत्रेष्टं दैत्यशांतये । तदन्यद्देवतीर्थाख्यं विद्यते गंधमादने

यत्र दैत्यशान्तये इन्द्रादिदेवताभिः इष्टं कृतम्, तदन्यत् ‘देवतीर्थ’ इति ख्यातं गन्धमादने विद्यते।

Verse 21

देवतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापविमोचितः । प्राप्नुयादक्षयांल्लोकान्सर्व कामसमन्वितान्

देवतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापविमोचितः सन्, सर्वकामसमन्वितान् अक्षयान् लोकान् प्राप्नुयात्।

Verse 22

जन्मप्रभृति यत्पापं स्त्रिया वा पुरुषेण वा । कृतं तद्देवकुंडेस्मिन्स्नानात्सद्यो विनश्यति

जन्मप्रभृति स्त्रिया वा पुरुषेण वा यत् पापं कृतं, तद् अस्मिन् देवकुण्डे स्नानात् सद्य एव विनश्यति।

Verse 23

यथा सुराणां सर्वेषा मादिर्वै मधुसूदनः । तथादिः सर्वतीर्थानां देवकुंडमनुत्तमम्

यथा सर्वेषां सुराणां आदिर्वै मधुसूदनः, तथा सर्वतीर्थानाम् आदिः अनुत्तमं देवकुण्डम्।

Verse 24

यस्तु वर्षशतं पूर्णमग्निहोत्रमुपासते । यस्त्वेको देवकुंडेस्मिन्कदाचित्स्नान माचरेत्

यः तु वर्षशतं पूर्णम् अग्निहोत्रम् उपासते, यः तु एकः अस्मिन् देवकुण्डे कदाचित् स्नानम् आचरेत्—

Verse 25

सममेव तयोः पुण्यं नात्र संदेहकारणम् । दुर्लभं देवतीर्थेस्मिन्दानं वासश्च दुर्लभः

सममेव तयोः पुण्यं नात्र सन्देहकारणम्। अस्मिन् देवतीर्थे दानं दुर्लभं, वासश्च दुर्लभः॥

Verse 26

देवतीर्थाभिगमनं स्नानं चाप्य तिदुर्लभम् । देवतीर्थं समासाद्य देवर्षिपितृसेवितम्

देवतीर्थाभिगमनं स्नानं चाप्यतिदुर्लभम्। देवतीर्थं समासाद्य देवर्षिपितृसेवितम्॥

Verse 27

अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति । द्विदिनं त्रिदिनं चापि पंच वाथ षडेव वा

अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति। द्विदिनं त्रिदिनं चापि पञ्च वा अथ षडेव वा॥

Verse 28

उषित्वा देवकुंडस्थतीरे नरकनाशने । न मातृयोनिमाप्नोति सिद्धिं चाप्नोत्यनुत्तमाम्

उषित्वा देवकुण्डस्थतीरे नरकनाशने। न मातृयोनिमाप्नोति सिद्धिं चाप्नोत्यनुत्तमाम्॥

Verse 29

त्रिरात्रस्नानतो ह्यत्र वाजपेयफलं भवेत् । देवतीर्थस्मृतेः सद्यः पापेभ्यो मुच्यते नरः

त्रिरात्रस्नानमात्रेण ह्यत्र वाजपेयफलं लभेत् । देवतीर्थस्मरणेनैव सद्यः पापैः प्रमुच्यते नरः ॥

Verse 30

अर्चयित्वा पितॄन्देवानेतत्तीर्थतटे नरः । सर्वकामसमृद्धिः स्यात्सर्वयज्ञफलं लभेत्

एतत्तीर्थतटे नरः पितॄन्देवान् समर्चयेत् । ततः सर्वकामसमृद्धिः स्यात् सर्वयज्ञफलं लभेत् ॥

Verse 31

एतत्तीर्थसमं पुण्यं न भूतं न भविष्यति । तस्मादवश्यं स्नातव्यं देवतीर्थे मुमुक्षुभिः

एतत्तीर्थसमं पुण्यं न भूतं न भविष्यति । तस्मादवश्यं स्नातव्यं देवतीर्थे मुमुक्षुभिः ॥

Verse 32

ऐहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकामैश्च मानवैः । देवतीर्थस्य माहात्म्यं संक्षिप्य कथितं द्विजाः

ऐहिकामुष्मिकफलप्राप्तिकामैर्मानवैः शुभैः । देवतीर्थस्य माहात्म्यं संक्षेपेण मयोदितम्, द्विजाः ॥

Verse 33

विस्तरेणास्य माहात्म्यं मया वक्तुं न पार्य्यते । सुग्रीवतीर्थं वक्ष्यामि रामसेतौ विमुक्तिदे

विस्तरेणास्य माहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते । इदानीं सुग्रीवतीर्थं वक्ष्यामि रामसेतौ विमुक्तिदम् ॥

Verse 34

अत्र स्नात्वा नरो भक्त्या सूर्यलोकं समश्नुते । सुग्रीवतीर्थे स्नानेन हयमेधफलं भवेत्

अत्र भक्त्या स्नात्वा नरो सूर्यलोकं समश्नुते। सुग्रीवतीर्थे स्नानेन हयमेधयज्ञफलमवाप्नुयात्॥

Verse 35

ब्रह्महत्यादि पापानां निष्कृतिश्चापि जायते । सुग्रीवतीर्थगमनाद्गोसहस्रफलं लभेत्

ब्रह्महत्यादिपापानां निष्कृतिश्चापि जायते। सुग्रीवतीर्थगमनाद्गोसहस्रदानफलं लभेत्॥

Verse 36

स्मरणात्तस्य वेदानां पारायणफलं लभेत् । दिनोपवासमात्रेण तस्य तीर्थस्य तीरतः

तस्य तीर्थस्य स्मरणाद्वेदपारायणफलं लभेत्। तस्य तीर्थस्य तीरतः दिनोपवासमात्रेणापि तत्फलं स्यात्॥

Verse 37

महापात कनाशः स्यात्प्रायश्चित्तं विना द्विजाः । तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितृदेवांश्च तर्पयेत्

महापातकनाशः स्यात्प्रायश्चित्तं विना द्विजाः। तत्राभिषेकं कुर्वाणः पितॄन्देवान् च तर्पयेत्॥

Verse 39

आप्तोर्यामस्य यज्ञस्य फलमष्टगुणं भवेत् । सुग्रीवतीर्थस्नानेन नरमेधफलं लभेत

आप्तोर्यामयज्ञस्य फलमष्टगुणं भवेत्। सुग्रीवतीर्थस्नानेन नरमेधयज्ञफलं लभेत्॥

Verse 40

सुग्रीवतीर्थमा हात्म्यमेवं वः कथितं द्विजाः । वैभवं नलतीर्थस्य त्विदानीं प्रब्रवीमि वः

एवं वः कथितं विप्राः सुग्रीवतीर्थमाहात्म्यम् । इदानीं वः प्रब्रवीमि नलतीर्थस्य वैभवम् ॥

Verse 41

नलतीर्थे नरः स्नानात्स्वर्गलोकं समश्नुते । नलतीर्थे सकृत्सनानात्सर्वपापाविमोचितः

नलतीर्थे नरः स्नानात् स्वर्गलोकं समश्नुते । तत्रैकवारस्नानेन सर्वपापैर्विमुच्यते ॥

Verse 42

अग्निष्टोमातिरात्रादिफलमाप्नोत्यनुत्तमम् । त्रिरात्रमुषितस्तस्मिंस्तर्पयन्पितृदेवताः

अग्निष्टोमातिरात्रादिफलमाप्नोत्यनुत्तमम् । त्रिरात्रमुषितस्तत्र तर्पयन् पितृदेवताः ॥

Verse 43

सूर्यवद्भासते विप्रा वाजिमेधफलं लभेत् । नीलतीर्थं प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम्

सूर्यवद्भासते विप्राः वाजिमेधफलं लभेत् । नीलतीर्थं प्रवक्ष्यामि महापातकनाशनम् ॥

Verse 44

अग्निपुत्रेण नीलेन कृतं सेतौ विमुक्तिदम् । नीलतीर्थे नरः स्नानात्सर्वपापविमोचितः

अग्निपुत्रेण नीलेन कृतं सेतौ विमुक्तिदम् । नीलतीर्थे नरः स्नानात् सर्वपापविमोचितः ॥

Verse 45

बहुवर्ण्यस्य यागस्य फलं शतगुणं लभेत् । नीलतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वा भीष्टप्रदायिनि

बहुवर्णितस्य यागस्य फलं शतगुणं लभेत्। नीलतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वाभीष्टप्रदायिनि पुण्यमवाप्नुयात्॥

Verse 46

अग्निलोकमवाप्नोति सर्वकामसमृद्धिमान् । गवाक्षेण कृतं तीर्थं गंधमादनपर्वते

अग्निलोकमवाप्नोति सर्वकामसमृद्धिमान्। गवाक्षेण कृतं तीर्थं गन्धमादनपर्वते॥

Verse 47

विद्यते स्नानमात्रेण नरकं नैव याति सः । अगदेन कृतं तीर्थमस्ति सेतौ विमुक्तिदे

स्नानमात्रेण स नरः नरकं नैव याति हि। अगदेन कृतं तीर्थमस्ति सेतौ विमुक्तिदे॥

Verse 48

अत्र स्नानेन मनुजो देवेंद्रत्वं समश्नुते । गजेन गवयेनात्र शरभेण महौजसा

अत्र स्नानेन मनुजो देवेन्द्रत्वं समश्नुते। गजेन गवयेनात्र शरभेण महौजसा॥

Verse 49

कुमुदेन हरेणापि पनसेन बलीयसा । कृतानि यानि तीर्थानि तथाऽन्यैः सर्ववानरैः

कुमुदेन हरेणापि पनसेन बलीयसा। कृतानि यानि तीर्थानि तथाऽन्यैः सर्ववानरैः॥

Verse 50

रामसेतौ महापुण्ये गन्धमादनपर्वते । तेषु तीर्थेषु यः स्नाति सोऽमृतत्वं समश्नुते

रामसेतौ महापुण्ये गन्धमादनपर्वते । तेषु तीर्थेषु यः स्नाति सोऽमृतत्वं समश्नुते ॥

Verse 51

विभीषणकृतं तीर्थमस्ति पापविमोचनम् । महादुःखप्रशमनं महारोगनिबर्हणम्

विभीषणकृतं तीर्थमस्ति पापविमोचनम् । महादुःखप्रशमनं महारोगनिबर्हणम् ॥

Verse 52

महापातकसंघानामनलोपममुत्तमम् । कुंभीपाकादिनरकक्लेशनाशनकारणम्

महापातकसंघानामनलोपममुत्तमम् । कुंभीपाकादिनरकक्लेशनाशनकारणम् ॥

Verse 53

दुःस्वप्र नाशनं धन्यं महादारिद्र्यबाधनम् । तत्र यो मनुजः स्नायात्तस्य नास्तीह पातकम्

दुःस्वप्रनाशनं धन्यं महादारिद्र्यबाधनम् । तत्र यो मनुजः स्नायात्तस्य नास्तीह पातकम् ॥

Verse 54

स वैकुंठमवाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम् । विभीषणस्य सचिवैः कृतं तीर्थचतुष्टयम्

स वैकुण्ठमवाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम् । विभीषणस्य सचिवैः कृतं तीर्थचतुष्टयम् ॥

Verse 55

तत्र स्नानेन मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते । सरयूश्च नदी विप्रा गंधमादनपर्वते

तत्र स्नानेन मनुजः सर्वपापैः प्रमुच्यते। हे विप्रे, गन्धमादनपर्वते सरयू-नदीऽपि तिष्ठति॥

Verse 56

रामनाथं महादेवं सेवितुं वर्तते सदा । तत्र स्नात्वा नराः सर्वे सर्वपातकवर्जिताः

रामनाथो महादेवः तत्र नित्यं सेव्यो वर्तते। तत्र स्नात्वा नराः सर्वे सर्वपातकवर्जिताः॥

Verse 57

सर्वयज्ञतपस्तीर्थसेवाफलमवाप्नुयुः । दशकोटिसहस्राणि तीर्थानि द्विजसत्तमाः

सर्वयज्ञतपस्तीर्थसेवाफलमवाप्नुयात्। दशकोटिसहस्राणि तीर्थानि, द्विजसत्तमाः॥

Verse 58

वसंत्यस्मिन्महापुण्ये गन्धमादनपर्वते । गंगाद्याः सरितः सर्वास्तथा वै सप्तसागराः

अस्मिन् महापुण्ये गन्धमादनपर्वते वसन्ति। गङ्गाद्याः सरितः सर्वाः तथा वै सप्तसागराः॥

Verse 59

ऋष्याश्रमाणि पुण्यानि तथा पुण्यवनानि च । अनुत्तमानि क्षेत्राणि हीरशंकरयोस्तथा

ऋष्याश्रमाणि पुण्यानि पुण्यवनानि च तत्र। अनुत्तमानि क्षेत्राणि हीरशंकरयोस्तथा॥

Verse 60

सान्निध्यं कुर्वते नित्यं गन्धमादनपर्वते । उपवीतांतरं तीर्थं प्रोक्तवांश्चतुराननः

गन्धमादनपर्वते भगवान् नित्यं स्वसान्निध्यं करोति। उपवीतान्तरणाम तीर्थं चतुराननब्रह्मणा प्रोक्तम्।

Verse 61

त्रयस्त्रिंशत्कोट्योऽत्र देवाः पितृगणैः सह । सर्वैश्च मुनिभिः सार्द्धं यक्षैः सिद्धैश्च किन्नरैः । वसंति सेतौ देवस्य रामच न्द्रस्य चाज्ञया

अत्र त्रयस्त्रिंशत्कोटयो देवाः पितृगणैः सह सर्वैर्मुनिभिः सार्धं यक्षैः सिद्धैश्च किन्नरैः। देवस्य रामचन्द्रस्याज्ञया सेतौ वसन्ति।

Verse 62

श्रीसूत उवाच । एवमुक्तं द्विजश्रेष्ठा तीर्थानां वैभवं मया

श्रीसूत उवाच—एवमुक्तं द्विजश्रेष्ठाः, तीर्थानां वैभवं मया।

Verse 63

इदं पठन्वा शृण्वन्वा दुःखसंघाद्विमुच्यते । कैवल्यं च समाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम्

इदं पठन् वा शृण्वन् वा दुःखसंघाद्विमुच्यते। कैवल्यं च समाप्नोति पुनरावृत्तिवर्जितम्।