Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
এই অধ্যায়ত প্ৰশ্নোত্তৰধর্মী ধৰ্মতাত্ত্বিক কাহিনী প্ৰকাশ পায়। অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক বিনতাৰ দাসত্বৰ কাৰণ সোধে। স্কন্দ কদ্ৰু–বিনতাৰ প্ৰসৱ-প্ৰসঙ্গ, ডিম আগতেই ভাঙি পেলোৱাৰ ফলত আধা-গঠিত অৰুণৰ জন্ম, অৰুণে উচ্চাৰণ কৰা শাপ, তৃতীয় ডিম নাভাঙিবলৈ নিৰ্দেশ আৰু ভৱিষ্যতে জন্ম লোৱা সন্তানেই বিনতাৰ বন্ধন মোচন কৰিব—এই ভবিষ্যবাণী বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত অৰুণ বাৰাণসীত তপস্যা কৰি ‘অৰুণাদিত্য’ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে; তেওঁৰ পূজাৰে ভয়, দাৰিদ্ৰ্য, পাপ আৰু কিছুমান ৰোগ-দুঃখ নাশ হয় বুলি ফল কোৱা হৈছে। পাছত ‘বৃদ্ধাদিত্য’ মাহাত্ম্য—ঋষি হাৰীতৰ সূৰ্যভক্তিত প্ৰসন্ন হৈ ভাস্কৰে তেওঁক পুনৰ যৌৱনৰ বৰ দিয়ে; সেয়ে এই ৰূপ বাৰ্ধক্য আৰু দুর্ভাগ্য নিবারক বুলি খ্যাত। ‘কেশবাদিত্য’ প্ৰসঙ্গত সূৰ্য আদিকেশৱ (বিষ্ণু)ৰ ওচৰলৈ গৈ কাশীত মহাদেৱেই পৰম আৰাধ্য—এনে শৈৱপ্ৰধান উপদেশ শুনে; শিৱলিঙ্গ পূজা শীঘ্ৰ শুদ্ধি আৰু ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ প্ৰদানকাৰী বুলি কোৱা হয়, আৰু সূৰ্যক স্ফটিক লিঙ্গ আৰাধনাৰ বিধান দি সংশ্লিষ্ট তীৰ্থ-স্থাপনাও হয়। আদিকেশৱৰ নিকট পাদোদক তীৰ্থত ৰথসপ্তমীৰ প্ৰেক্ষাপটত মন্ত্ৰস্নান আদিৰ শুদ্ধিবিধান, বহু জন্মৰ পাপক্ষয়কাৰী বুলি বৰ্ণিত। শেষত ‘বিমলাদিত্য’ কাহিনিত কুষ্ঠৰোগে পীড়িত বিমল হৰিকেশৱ-ৱনত সূৰ্যোপাসনা কৰি আৰোগ্য লাভ কৰে আৰু ভক্তৰক্ষাৰ বৰ পায়; সেয়ে বিমলাদিত্য ৰোগ-পাপহৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত। এই আদিত্য মাহাত্ম্যসমূহ শ্ৰৱণ কৰিলে পুণ্যফল লাভ হয়—এনে ফলশ্ৰুতিত অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
এই অধ্যায়ত স্কন্দে বৰ্ণনা কৰে—মন্দৰ পৰ্বতত অৱস্থিত থাকিলেও মহাদেৱৰ অন্তৰত কাশীৰ প্ৰতি পুনৰ তীব্ৰ আকুলতা জাগে; কাশী এনে এক দিৱ্য পুণ্যক্ষেত্ৰ যাৰ আকৰ্ষণে দেৱতাৰ দৃঢ় সংকল্পো কঁপাই তোলে। শিৱে বিধাতা ব্ৰহ্মাক আহ্বান কৰি কাশীত “ফিৰি নাহে” সমস্যাৰ অনুসন্ধান কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে, কিয়নো আগতে প্ৰেৰণ কৰা যোগিনীসকল আৰু সহস্ৰগু উভতি অহা নাই। ব্ৰহ্মা বাৰাণসীত গৈ নগৰীৰ আনন্দস্বৰূপৰ স্তৱ কৰে আৰু বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ ছদ্মবেশে ৰজা দিবোদাসৰ ওচৰলৈ যায়। তাত ৰাজধৰ্ম সম্পৰ্কে দীঘল সংলাপ হয়—প্ৰজাৰক্ষা আৰু তীৰ্থক্ষেত্ৰ সংৰক্ষণকেই ৰাজত্বৰ ধৰ্ম বুলি প্ৰশংসা কৰি তেওঁ যজ্ঞকাৰ্যৰ সহায় বিচাৰে। দিবোদাসে সম্পূৰ্ণ সহায় দিয়ে; ব্ৰহ্মাই কাশীত দহটা অশ্বমেধ যজ্ঞ সম্পন্ন কৰাৰ পিছত পূৰ্বৰ ৰুদ্ৰসৰ তীৰ্থ “দশাশ্বমেধ” নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। তাৰ পিছত তীৰ্থমাহাত্ম্য বিধান কৰা হয়—দশাশ্বমেধত স্নান, দান, জপ, হোম, স্বাধ্যায়, দেবতাৰ্চনা, তৰ্পণ আৰু শ্ৰাদ্ধৰ ফল অক্ষয় বুলি কোৱা হৈছে। জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্লপক্ষত, বিশেষকৈ দশহৰাৰ দিনৰ স্নানে বহু জন্মৰ পাপ নাশ হয়; দশাশ্বমেধেশ লিঙ্গদৰ্শনে শুদ্ধি লাভ হয়; আৰু এই অধ্যায়ৰ শ্ৰৱণ-পাঠ ব্ৰহ্মলোকপ্ৰাপ্তিৰ কাৰণ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। শেষত কাশীৰ অনন্য মোক্ষদায়িনী মহিমা পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰি কোৱা হয়—কাশী লাভ কৰাৰ পিছত তাক ত্যাগ কৰা উচিত নহয়।
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
অগস্ত্য মুনি স্কন্দক সোধে—কাশীত ব্ৰহ্মা উপস্থিত থাকোঁতে শিৱে কি কৰে, আৰু ব্ৰহ্মা-সম্পৰ্কীয় এই ‘অপূৰ্ব’ বৃত্তান্ত কি। স্কন্দে কয়—কাশীৰ অতুল শক্তিয়ে জীৱসমূহক তাতেই থাকিবলৈ আকৰ্ষণ কৰে; ফলত সৃষ্টিৰ নিয়ত কৰ্ম-বিভাগ বিঘ্নিত হ’ব পাৰে বুলি মহাদেৱ চিন্তিত হয়। সেয়ে তেওঁ গণসকলক মাতি বাৰাণসীলৈ পঠায়—যোগিনীৰ আচাৰ, ভানুমান সূৰ্য আৰু ব্ৰহ্মাৰ আজ্ঞা-ব্যৱস্থাৰ প্ৰবাহ নিৰীক্ষণ কৰিবলৈ। শঙ্কুকৰ্ণ, মহাকাল আদি গণ কাশীত প্ৰৱেশ কৰিয়েই তাৰ ‘মোহিনী’ প্ৰভাৱত ক্ষণিকৰ বাবে নিজৰ দায়িত্ব পাহৰি যায়। তেওঁলোকে শঙ্কুকৰ্ণেশ্বৰ আৰু মহাকালেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি তাতেই থাকি যায়। পাছত ঘণ্টাকৰ্ণ আৰু মহোদৰ, তাৰ পিছত পাঁচ গণৰ দল, আৰু পুনৰ চাৰিজন—সকলোৱে কাশীত আহি নিজৰ নামত লিঙ্গ আৰু তীৰ্থ স্থাপন কৰে; ঘণ্টাকৰ্ণ-হ্ৰদ আৰু তাত শ্ৰাদ্ধ-ফলৰ বিশেষ মহিমাও বৰ্ণিত। এই অধ্যায়ত লিঙ্গপূজাক মহাদান আৰু মহাযজ্ঞতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হৈছে; লিঙ্গস্নানৰ বিধি আৰু তাৰ শুদ্ধিকাৰক ফল উল্লেখ আছে। কাশীক মোক্ষভূমি ৰূপে দেখুৱাই তাত মৃত্যুকো মঙ্গলময় বুলি কোৱা হয় আৰু ‘কাশী’ নামস্মৰণৰ মহিমা কীৰ্তিত। শেষত তাৰেশ/তাৰকেশ আদি গণ-নাম লিঙ্গৰ বৰ্ণনা চলি থাকে আৰু প্ৰতিকূল দৈৱৰ সন্মুখতো অবিৰত উদ্যোগ (উদ্যম) ৰাখিবলৈ উপদেশ দিয়া হয়।
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
স্কন্দ মুনিয়ে কুম্ভসম্ভৱ (অগস্ত্য)ক উদ্দেশ কৰি কপৰ্দীশ্বৰ-লিঙ্গৰ পৰম মাহাত্ম্য ঘোষণা কৰে। পিতৃঈশৰ উত্তৰত এই লিঙ্গ অৱস্থিত আৰু তাত ‘বিমলোদক’ নামৰ এটা পুখুৰী খনন কৰা হয়; তাৰ জলস্পৰ্শে মানুহ ‘বিমল’ অৰ্থাৎ শুদ্ধ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত ত্ৰেতাযুগৰ কাহিনী—পাশুপত তপস্বী বাল্মীকি মধ্যাহ্নত নিয়মমতে ভস্মস্নান, পঞ্চাক্ষৰী জপ, ধ্যান-স্মৰণ আৰু প্ৰদক্ষিণা কৰে; লগতে ঘোষ, গীত, তাল আৰু হস্তাভিনয়সহ ভক্তিভাৱে আৰাধনা সম্পন্ন কৰে। সেই সময়তে তেওঁ এক ভয়ংকৰ প্ৰেত/ৰাক্ষসসদৃশ সত্তাক দেখে; তাৰ দেহবৰ্ণনা বিস্তাৰে দিয়া—অশুচিতা আৰু তপোনিয়মৰ বোধক বৈপৰীত্য দেখুৱাবলৈ। সত্তাটোৱে নিজৰ কৰ্মফল কয়: গোদাৱৰীতীৰৰ প্ৰতিষ্ঠানত ব্ৰাহ্মণ হৈ ‘তীৰ্থ-প্ৰতিগ্ৰহ’ (তীৰ্থ-সম্পৰ্কীয় দান গ্ৰহণ) কৰাৰ ফলত কঠোৰ নিৰ্জন ভূমিত প্ৰেতদশা লাভ কৰিলে। শিৱাজ্ঞা মতে প্ৰেত আৰু মহাপাপী কাশীত প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে; সীমান্তত শিৱগণৰ ভয়ত থাকে। কিন্তু পথচাৰীৰ মুখে শিৱনাম শুনি তাৰ পাপক্ষয় হয় আৰু সীমিত প্ৰৱেশ সম্ভৱ হয়। বাল্মীকি কৰুণাৰে উপায় দিয়ে—কপালত বিভূতি কবচৰ দৰে ধাৰণ কৰি, বিমলোদকত স্নান কৰি কপৰ্দীশ্বৰক পূজা কৰা। ভস্মচিহ্নিতক জলদেৱতাই বাধা নিদিয়ে; স্নান আৰু পান কৰাত প্ৰেতভাব নাশ হৈ দিব্য দেহ লাভ হয়। ৰূপান্তৰিত সত্তাই এই তীৰ্থৰ নাম ‘পিশাচমোচন’ ঘোষণা কৰে আৰু কয়—মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল চতুৰ্দশীত স্নান, পিণ্ড-তৰ্পণ, পূজা আৰু অন্নদান কৰিলে বিশেষ ফল মেলে। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই কাহিনী শ্ৰৱণ/পাঠ কৰিলে ভূত-প্ৰেত-পিশাচ, চোৰ আৰু বন্যপশুৰ পৰা ৰক্ষা হয়; গ্ৰহপীড়িত শিশুৰ শান্তিৰ বাবে শান্তিকথা ৰূপে পাঠযোগ্য।
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
এই অধ্যায়ত ধৰ্মীয় সংলাপৰ মাজতে কাশীৰ লিঙ্গ-তীৰ্থসমূহৰ এক তালিকাসদৃশ বৰ্ণনা দিয়া হৈছে। স্কন্দে বিভিন্ন গণে কাশীত প্ৰতিষ্ঠা কৰা বহু লিঙ্গৰ স্থান-নিৰ্দেশ কৰে—বিশ্বেশৰ উত্তৰে, কেদাৰৰ দক্ষিণে, কুবেৰসন্নিধিত, অন্তৰ্গৃহৰ উত্তৰ দুৱাৰৰ ওচৰত আদি—আৰু দৰ্শন-অৰ্চনাৰ ফলশ্ৰুতি কয়। পিঙ্গলাখেশ, বীৰভদ্ৰেশ্বৰ (যুদ্ধত ৰক্ষা আৰু ‘বীৰ-সিদ্ধি’), কিৰাতেশ (অভয়দান), চতুৰ্মুখেশ্বৰ (দেৱলোকীয় মান), নিকুম্ভেশ্বৰ (কাৰ্যসফলতা আৰু উন্নতি), পঞ্চাক্ষেশ (পূৰ্বজন্ম-স্মৃতি), ভাৰভূতেশ্বৰ (দৰ্শনৰ বাবে দৃঢ় প্ৰেৰণা), ত্ৰ্যক্ষেশ্বৰ (ভক্ত ‘ত্ৰ্যক্ষ’ হয়), ক্ষেমক/বিশ্বেশ্বৰ-উপাসনা (বিঘ্ননাশ আৰু নিৰাপদ প্ৰত্যাৱর্তন), লাঙ্গলীশ্বৰ (ৰোগমুক্তি আৰু সমৃদ্ধি), বিৰাধেশ্বৰ (অপৰাধ-শমন), সুমুখেশ (পাপমোচন আৰু শুভদৰ্শন), আষাঢ়ীশ্বৰ (পাপহৰণ আৰু কালবিশেষ তীৰ্থযাত্ৰা-টোকা) আদি উল্লেখিত। উত্তৰাৰ্ধত শিৱৰ অন্তৰ্মুখী উপদেশ—কাশী সংসাৰভাৰত ক্লান্ত জীৱৰ নিশ্চিত আশ্ৰয়, পঞ্চক্ৰোশী-পরিমিত ‘নগৰ-দেহ’ আৰু ৰুদ্ৰাৱাস। ‘বাৰাণসী/কাশী/ৰুদ্ৰাৱাস’ নাম শুনা বা উচ্চাৰণ কৰিলেও যমভয় নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শেষত মহাদেৱে গণেশক গণসহ কাশীলৈ যাবলৈ নিযুক্ত কৰে, যাতে তাত অবিচ্ছিন্ন সিদ্ধি আৰু নিৰ্বিঘ্নতা স্থিৰ থাকে; কাশীৰ চিৰন্তন তীৰ্থ-মহিমা এইদৰে দৃঢ় হয়।
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
এই অধ্যায়ত স্কন্দে বৰ্ণনা কৰে যে শিৱৰ আজ্ঞা অনুসৰি বিঘ্নজিত্/বিঘ্নেশে কাশীৰ পৰিৱর্তন-লীলা সম্পন্ন কৰিবলৈ তৎক্ষণাৎ বাৰাণসীত প্ৰৱেশ কৰি মায়াবলে ছদ্মবেশ ধাৰণ কৰে। তেওঁ বৃদ্ধ নক্ষত্র-পাঠক/জ্যোতিষীৰ ৰূপে নগৰত ঘূৰি স্বপ্ন আৰু শকুন-নিমিত্তৰ ব্যাখ্যা দি জনসাধাৰণৰ বিশ্বাস লাভ কৰে। গ্ৰহণ, ক্ৰূৰ গ্ৰহযোগ, ধূমকেতু, ভূমিকম্প, পশু-পক্ষী আৰু বৃক্ষত অশুভ লক্ষণ, নগৰধ্বংস সূচক প্ৰতীক দৃশ্য—এনে বহু অমঙ্গল চিহ্ন উল্লেখ কৰি তেওঁ আসন্ন ৰাজনৈতিক বিপদৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে; ফলত বহু লোক নগৰ ত্যাগ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে। তাৰ পিছত অন্তঃপুৰৰ নাৰীসকলে সেই ‘ব্ৰাহ্মণ’ৰ গুণগান কৰে আৰু ৰাণী লীলাবতীয়ে তেওঁক ৰজা দিবোদাসৰ ওচৰত সুপাৰিশ কৰে। ৰজাই সন্মানেৰে গ্ৰহণ কৰি একান্তত নিজৰ অৱস্থা আৰু ভৱিষ্যৎ বিষয়ে সোধে। ছদ্মবেশী বিঘ্নেশে ৰজাৰ স্তৱ কৰি নিৰ্দেশ দিয়ে—আঠাৰ দিনৰ ভিতৰত উত্তৰৰ পৰা এজন ব্ৰাহ্মণ আহিব; তেওঁৰ উপদেশ বিনা সন্দেহ মানিব। অধ্যায়ৰ অন্তত কোৱা হয় যে মায়াৰ প্ৰভাৱত নগৰ বিঘ্নেশৰ অধীন হ’ল, আৰু তাৰ পাছত অগস্ত্যই সোধে—শিৱে বিঘ্নেশক কেনেকৈ স্তুতি কৰিছিল আৰু কাশীত তেওঁ কোন কোন নাম-ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল।
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
এই অধ্যায়ত দেৱ, ৰুদ্ৰ, সিদ্ধ, যক্ষ, গন্ধৰ্ব আৰু কিন্নৰ আদি দিৱ্য সমাবেশৰ মাজত মহাদেৱৰ মঙ্গলময় বাৰাণসী-প্ৰৱেশ বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পাছত শিৱ শ্ৰীকণ্ঠৰূপে গণেশৰ স্তৱ কৰে—বিনায়কক কাৰণাতীত তত্ত্ব, বিঘ্নৰ নিয়ন্তা আৰু নিবারক, আৰু ভক্তক সিদ্ধি দান কৰা পৰম আশ্ৰয় বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হয়। পিছত ধূণ্ডি-বিনায়কৰ বিশেষ মহিমা কোৱা হৈছে; কাশীত প্ৰৱেশ সফল কৰিবলৈ তেওঁৰ অনুগ্ৰহ আৱশ্যক। মণিকৰ্ণিকাত স্নান, মোদক, ধূপ, দীপ, মাল্য আদি অৰ্পণ, আৰু চতুৰ্থী-ব্ৰত—বিশেষকৈ মাঘ শুক্ল চতুৰ্থী—ৰ বিধান আছে; বাৰ্ষিক যাত্ৰাত তিল-অৰ্পণসহ হোম কৰাৰ নিৰ্দেশো দিয়া হৈছে। ধূণ্ডিৰ ওচৰত জপ-পাঠৰ ফলশ্ৰুতিত বিঘ্ননাশ, সমৃদ্ধি আৰু ইচ্ছিত সিদ্ধিৰ কথা উল্লেখ আছে। শেষত কাশীক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ ভূগোল ‘আৱৰণ’ক্ৰমে সজোৱা হৈছে—দিশে দিশে আৰু ৰক্ষাবলয় অনুসাৰে বহু বিনায়কৰ নাম-স্থান গণনা কৰা হয়। ভয়নিবাৰণ, ৰক্ষা, শীঘ্ৰ সিদ্ধি, আৰু প্ৰতিপক্ষ শক্তি দমন আদি স্থানীয় কাৰ্য দেখুৱাই কাশীক স্তৰিত ৰক্ষাচক্ৰে সুৰক্ষিত গণেশ-ক্ষেত্ৰ হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে।
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
অধ্যায় ৮ সংলাপৰূপে গঠিত। মন্দৰত অৱস্থিত শিৱৰ ক্ৰিয়া সম্পৰ্কে অগস্ত্যই প্ৰশ্ন কৰাত, স্কন্দই কাশীকেন্দ্ৰিক, অশুচি-নাশক এক বৃত্তান্ত বৰ্ণনা কৰে। মাজতে বিষ্ণুৰ উপদেশ আছে—কৰ্মত প্ৰচেষ্টা প্ৰয়োজন, কিন্তু ফলসিদ্ধি দেৱসাক্ষী আৰু প্ৰেৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; শিৱস্মৰণসহ কৰা কৰ্ম সফল, আৰু শিৱস্মৰণবিহীন কৰ্ম বিধিপূৰ্বক হ’লেও নিষ্ফল বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত বিষ্ণুৰ মন্দৰৰ পৰা বাৰাণসীলৈ গমন, গঙ্গাৰ সীমা/সঙ্গমত স্নান, আৰু পাদোদক-তীৰ্থৰ প্ৰতিষ্ঠা/পৰিচয় বৰ্ণিত হয়। তাৰপৰা আদিকেশৱ আদি কেশৱ-স্থান আৰু শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, পদ্ম, মহালক্ষ্মী, তাৰ্ক্ষ্য, নাৰদ, প্ৰহ্লাদ, অম্বাৰীষ আদি বহু তীৰ্থৰ ঘন পৰিক্ৰমাপথ দিয়া হৈছে; প্ৰতিটো স্থানত স্নান, পাদোদক-পান, শ্ৰাদ্ধ, তৰ্পণ, দান আৰু তাৰ ফল—শুদ্ধি, পিতৃউন্নতি, সমৃদ্ধি, আৰোগ্য আৰু মোক্ষাভিমুখ লাভ—উল্লেখ আছে। পৰৱৰ্তী অংশত ‘সৌগত’ তপস্বী/আচাৰ্যৰ উপদেশে নৈতিক সাৰ্বজনীনতা প্ৰকাশ কৰে—অহিংসাই পৰম ধৰ্ম, কৰুণাই শ্ৰেষ্ঠ নীতি। শেষত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়, এই কাহিনী পাঠ-শ্ৰৱণে অভীষ্ট সিদ্ধ হয়; বিষ্ণুৰ কামনা-পূৰণ আৰু শিৱৰ ‘চিন্তা-সাধক’ শক্তিৰ সৈতে তুলনা কৰি আশ্বাস দিয়া হৈছে।
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক ভক্তিভাৱে স্তৱ কৰে আৰু কাশীৰ ‘পঞ্চনদ’ তীৰ্থ সম্পৰ্কে সুধে—এই নাম কিয়, ই কিয় পৰম পৱিত্ৰ, আৰু বিষ্ণু পৰাত্পৰ হৈও তাত কেনেকৈ সন্নিধান কৰে। স্কন্দই উত্তৰত স্থান-আধাৰিত উপদেশ দিয়ে—ভগৱান নিৰাকাৰ হৈও সাকাৰ ৰূপে প্ৰকাশিত, সৰ্বাধাৰ হৈও স্বতন্ত্ৰ—বুলি দিৱ্য তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰি তীৰ্থৰ উৎপত্তি-কথা বৰ্ণনা কৰে। কথাত বেদশিৰা ঋষি, শুচি নাম্নী অপ্সৰা আৰু ধূতপাপা নামৰ কন্যাৰ জন্মৰ বিৱৰণ আহে। ধূতপাপাৰ তপস্যাই তাৰ অসাধাৰণ পৱিত্ৰতাৰ মূল; ব্ৰহ্মাই বৰ দিয়ে যে অসংখ্য তীৰ্থ তাইৰ দেহত নিবাস কৰিব, ফলত তাইৰ শুদ্ধিকৰণ-শক্তি অধিক বৃদ্ধি পায়। পাছত ধৰ্মৰ সৈতে সাক্ষাতে পৰস্পৰ শাপ হয়—ধৰ্ম অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰত মহাধৰ্মনদী হয়, আৰু ধূতপাপা চন্দ্ৰকান্তমণিৰ সদৃশ ৰূপ ধৰি চন্দ্ৰোদয়ত দ্ৰৱীভূত হৈ নদীৰূপে বয়। শেষত আচাৰ-সূচী দিয়া হৈছে—পঞ্চনদত স্নান, পিতৃতৰ্পণ, বিন্দুমাধৱ পূজা, পঞ্চনদ-জল পান/প্ৰয়োগ পাৱন; বিন্দুতীৰ্থত দান দাৰিদ্ৰ্যনাশক বুলি কাশীৰ তীৰ্থযাত্ৰাৰ ব্যৱহাৰিক পথ নিৰ্দিষ্ট কৰে।
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
এই অধ্যায়ত স্কন্দে ‘মাধৱ-প্ৰাদুৰ্ভাৱ’ৰ কথা উত্থাপন কৰি কয় যে শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰিলে শীঘ্ৰে শুদ্ধি লাভ হয়। মন্দৰ পৰ্বতৰ পৰা কেশৱ কাশীলৈ আহি তাৰ অতুল পৱিত্ৰতা দৰ্শন কৰে আৰু পঞ্চনদ-হ্ৰদক সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ বুলি স্তুতি কৰে—ই লোকপ্ৰসিদ্ধ পৱিত্ৰতাৰ দৃষ্টান্তসমূহকো অতিক্ৰম কৰে বুলি ঘোষণা কৰে। তপস্বী অগ্নিবিন্দু আহি বিষ্ণুৰ দীঘলীয়া স্তৱ কৰে; ভগৱান পৰাত্পৰ হ’লেও ভক্তানুগ্ৰহৰ বাবে সগুণ ৰূপে প্ৰকাশ পায় বুলি বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ বৰ বিচাৰে—সকল জীৱৰ, বিশেষকৈ মোক্ষাৰ্থীৰ কল্যাণৰ বাবে ভগৱান পঞ্চনদত স্থায়ীভাৱে অৱস্থান কৰক। বিষ্ণুৱে বৰ দি কাশীক ‘তনূ-ব্যয়’ (দেহত্যাগ) দ্বাৰা মোক্ষদায়িনী বিশেষ ক্ষেত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰে; লগতে এই তীৰ্থ ‘বিন্দু-তীৰ্থ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব আৰু তাত স্নান-ভক্তি কৰিলে দূৰত থাকিলেও পাছত দেহান্তত মুক্তি লাভ হ’ব বুলি অনুগ্ৰহ কৰে। শেষ ভাগত কাৰ্তিক/ঊৰ্জা ব্ৰতৰ বিধি দিয়া হৈছে—আহাৰ-নিয়ম, ব্ৰহ্মচৰ্য, স্নান, দীপদান, একাদশী জাগৰণ, সত্যভাষণ, বাক্-সংযম, শৌচ-নিয়ম আৰু উপবাসৰ ধাপেধাপে বিকল্প। এই নীতিসমূহে ধৰ্ম স্থিৰ কৰে, চতুৰ্বৰ্গ সাধনত সহায় কৰে আৰু পৰমদেৱৰ প্ৰতি অদ্বেষ তথা নিৰন্তৰ ভক্তিচৰ্যাৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে।
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে অগস্ত্য মুনি শুদ্ধিকাৰক মাধৱ-কথা আৰু পঞ্চনদৰ মাহাত্ম্য শুনি অধিক স্পষ্ট ব্যাখ্যা বিচাৰে। স্কন্দ বিন্দু-মাধৱৰ বাণীৰ জৰিয়তে অগ্নিবিন্দু ঋষিক ভগৱান মাধৱৰ উপদেশ বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত এক সুশৃঙ্খল তালিকাত বিষ্ণুৱে বিভিন্ন তীৰ্থত বিভিন্ন নাম-ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে—কেশৱ/মাধৱ/নৃসিংহ আদি—আৰু প্ৰতিটো তীৰ্থৰ বিশেষ ফল ক’বলৈ ধৰে: জ্ঞান-স্থিতি (জ্ঞান-কেশৱ), মায়াৰ পৰা ৰক্ষা (গোপী-গোবিন্দ), সমৃদ্ধি (লক্ষ্মী-নৃসিংহ), ইচ্ছাপূৰণ (শেষ-মাধৱ), উচ্চ সিদ্ধি (হয়গ্ৰীৱ-কেশৱ) আদি। পিছত তীৰ্থসমূহৰ তুলনামূলক মূল্যায়নত কাশীৰ অতুল শক্তি ঘোষণা কৰা হয় আৰু এক ‘ৰহস্য’ প্ৰকাশ পায়—মধ্যাহ্নত বহু তীৰ্থ বিধিপূৰ্বক মণিকৰ্ণিকাত আহি মিলিত হয়; দেৱতা, ঋষি, নাগ আৰু অন্যান্য সত্তাও এই মধ্যাহ্ন-আচাৰচক্ৰত অংশ লয় বুলি কোৱা হয়। মণিকৰ্ণিকাৰ মাহাত্ম্য ইমানেই যে এক প্ৰাণায়াম, এক গায়ত্ৰী জপ বা এক আহুতি দিলেও বহুগুণ ফল লাভ হয়। অগ্নিবিন্দুৱে মণিকৰ্ণিকাৰ সীমা সুধিলে বিষ্ণুৱে হৰিশ্চন্দ্ৰ-প্ৰাঙ্গণ, বিনায়ক আদি চিহ্ন ধৰি স্থূল সীমা জনায় আৰু ওচৰৰ তীৰ্থসমূহ আৰু সিহঁতৰ ফল বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত মণিকৰ্ণিকাক দেবীৰূপে ধ্যান, মন্ত্রৰ স্বৰূপ আৰু মোক্ষ-উদ্দেশ্যে জপ-হোমৰ পৰিমাণ নিৰ্দেশ কৰা হয়। শেষত নিকটৱৰ্তী শিৱলিঙ্গ, তীৰ্থ আৰু ৰক্ষক ৰূপসমূহ উল্লেখ কৰি, বিন্দু-মাধৱ-কথা ভক্তিৰে পাঠ-শ্ৰৱণ কৰিলে ভুক্তি আৰু মুক্তি দুয়ো লাভ হয়—এই ফলশ্ৰুতিত অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
অগস্ত্য মুনিয়ে কাশীত হোৱা দিব্য সমাগমৰ বিস্তাৰ বিচাৰে—বৃষধ্বজ শিৱৰ আগমন, বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, ৰবি, গণ আৰু যোগিনীসকলৰ উপস্থিতি, আৰু শিৱ-সন্মানৰ বিধি। স্কন্দই সভাৰ শিষ্টাচাৰ—প্ৰণাম, আসন-বিন্যাস, আশীৰ্বাদ আদি—বৰ্ণনা কৰে; শিৱে ব্ৰহ্মাক আচৰণ-বিষয়ে আশ্বস্ত কৰি ব্ৰাহ্মণ-অপৰাধৰ গম্ভীৰতা আৰু শিৱলিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ পাৱন ফল ব্যাখ্যা কৰে। ৰবিয়ে কয় যে দিবোদাসৰ শাসনকালত নিয়মমতে কাশীৰ বাহিৰে অপেক্ষা কৰিছিল; শিৱে ইয়াক দেৱীয় প্ৰশাসনৰ অংশ বুলি স্থিৰ কৰে। তাৰ পিছত তীৰ্থ-উৎপত্তি—গোলোকৰ পৰা পাঁচ দিৱ্য কপিলা গাই আহি দুধধাৰা বোৱায়; সেই দুধেৰে হ্ৰদ সৃষ্টি হয়, শিৱে তাৰ নাম ‘কপিলাহ্ৰদ’ ৰাখি শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। সেই ঠাইত পিতৃসকল প্ৰকট হৈ বৰ বিচাৰে; শিৱে শ্ৰাদ্ধ, পিণ্ডদান আৰু তৰ্পণৰ নিয়ম প্ৰচাৰ কৰে আৰু কুহূ/সোম-সংযোগ আৰু অমাৱস্যাত অক্ষয় তৃপ্তিৰ বিশেষ ফল কয়। মধুস্ৰবা, ক্ষীৰনীৰধি, বৃষভধ্বজ-তীৰ্থ, গদাধৰ, পিতৃ-তীৰ্থ, কপিলধাৰা, শিৱগয়া আদি বহু নাম উল্লেখ হয়; সকলোৰে অধিকাৰ আৰু বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ মৃতলোকলৈকে লাভ বিস্তাৰিত বুলি কোৱা হয়। শেষত শ্ৰৱণ-পাঠে মহাপাপক্ষয় আৰু শিৱ-সায়ুজ্যৰ ফলশ্ৰুতি দি কাহিনী ‘কাশী-প্ৰৱেশ’ জপাখ্যান পৰম্পৰাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হয়।
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
অগস্ত্য মুনি স্কন্দক কাশীৰ বৈভৱ আৰু তাৰকাৰে (কাশী) ত শিৱৰ লীলা-কৰ্মৰ বিষয়ে সুধে। স্কন্দে জয়গীষব্য নামৰ যোগী-মুনিৰ কাহিনী কয়—তেওঁ কঠোৰ নিয়ম লয় যে ত্ৰিনেত্ৰ মহাদেৱৰ ‘বিষম-ঈক্ষণ’ পদ্মচৰণ পুনৰ দৰ্শন নকৰালৈকে অন্ন-জল গ্ৰহণ নকৰিব; দৰ্শনবিহীন ভোজন তেওঁ আধ্যাত্মিক দোষযুক্ত বুলি ভাবে। এই ব্ৰত শিৱেই একমাত্ৰ জানে; তেওঁ নন্দীক পঠিয়ায়। নন্দীয়ে এক মনোৰম গুহালৈ ভক্তক লৈ গৈ দিৱ্য ‘লীলা-কামল’ স্পৰ্শে তেওঁক সঞ্জীৱিত আৰু সবল কৰি শিৱ-গৌৰীৰ সন্মুখত উপস্থিত কৰে। তাৰ পাছত জয়গীষব্যে বিস্তৃত শিৱস্তোত্ৰ গাই বহু নাম-উপাধিৰে মহাদেৱক স্তৱ কৰে আৰু একান্ত শৰণাগতি প্ৰকাশ কৰে। প্ৰসন্ন শিৱে বৰ দিয়ে—অবিচ্ছিন্ন সান্নিধ্য, জয়গীষব্য-প্ৰতিষ্ঠিত লিঙ্গত নিত্য অধিষ্ঠান, আৰু যোগোপদেশে তেওঁক অগ্ৰগণ্য যোগাচাৰ্য কৰে। এই স্তোত্ৰ মহাপাপ-নাশক আৰু পুণ্য-ভক্তিবৰ্ধক বুলি ঘোষণা কৰা হয়। অধ্যায়ত কাশীৰ তীৰ্থভূগোলও উল্লেখ আছে—জ্যেষ্ঠবাপীৰ ওচৰত স্বয়ম্ভূ জ্যেষ্ঠেশ্বৰ লিঙ্গ আৰু জ্যেষ্ঠা গৌৰীৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ; জ্যেষ্ঠ শুক্ল চতুৰ্দশী, সোমবাৰ, অনুৰাধা নক্ষত্ৰত মহাযাত্ৰাৰ বিধান; জ্যেষ্ঠমাহত ৰাত্ৰিজাগৰণ উৎসৱ; জ্যেষ্ঠস্থানত শ্ৰাদ্ধৰ বিশেষ ফল; আৰু পাছত নিবাসেশ (শিৱৰ স্ব-স্থাপিত নিবাস-লিঙ্গ) নামকৰণ। ফলশ্ৰুতিত শ্ৰদ্ধাৰে শুনিলে পাপক্ষয় আৰু ক্লেশৰ পৰা ৰক্ষা পোৱা যায় বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
অগস্ত্য মুনি স্কন্দক সোধে—ভগৱানৰ অতি প্ৰিয় আৰু পৰম পুণ্যদায়ক ‘জ্যেষ্ঠস্থান’ত কি ঘটিছিল? স্কন্দ ক’লে: শিৱ মন্দৰ পৰ্বতলৈ যোৱাৰ পাছত কাশীৰ বাসিন্দা ব্ৰাহ্মণ আৰু ক্ষেত্ৰ-ত্যাগী সাধকসকলে মহাক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰ অৰ্থ-আধাৰৰ সহায়ত ‘দণ্ডখাতা’ নামৰ এটা সুন্দৰ পুখুৰী খনন কৰাই, তাৰ চাৰিওফালে বহু মহালিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে। তেওঁলোকে বিভূতি ধাৰণ, ৰুদ্ৰাক্ষ ধাৰণ, লিঙ্গপূজা আৰু শতৰুদ্ৰীয় জপ—এই শৈৱ আচাৰ নিত্য পালন কৰিছিল। শিৱৰ পুনৰাগমনৰ সংবাদ শুনি মন্দাকিনী, হংসতীৰ্থ, কপালমোচন, ঋণমোচন, বৈতৰণী, লক্ষ্মীতীৰ্থ, পিশাচমোচন আদি বহু তীৰ্থ/কুণ্ডৰ পৰা অসংখ্য ব্ৰাহ্মণ দৰ্শনৰ বাবে আহি গঙ্গাতীৰত উপহাৰ আৰু মঙ্গলস্তৱসহ একত্ৰিত হ’ল। শিৱে তেওঁলোকক আশ্বাস দি উপদেশ কৰে—কাশী ‘ক্ষেমমূর্তি’ আৰু ‘নিৰ্বাণনগৰী’; ‘কাশী’ নাম-মন্ত্ৰস্মৰণ ৰক্ষাকাৰী আৰু ৰূপান্তৰকাৰী। কাশীভক্তৰ মোক্ষদায়ক মৰ্যাদা ঘোষণা কৰি, ভক্তিহীন কাশীবাসৰ দোষ সতৰ্ক কৰে; আৰু বৰ দিয়ে—প্ৰভু কাশী ত্যাগ নকৰিব, ভক্তৰ ভক্তি অচঞ্চল আৰু কাশীনিবাস নিৰন্তৰ হ’ব, আৰু ভক্তে প্ৰতিষ্ঠা কৰা লিঙ্গত শিৱসন্নিধি স্থিৰ থাকিব। তাৰ পাছত কাশীবাসীৰ নীতিনিয়ম—সেৱা, পূজা, সংযম, দান, দয়া, অহিংসা আৰু অহিতকৰ বাক্য পৰিহাৰ—বৰ্ণনা কৰা হয়। কাশীত দুষ্কৃত্যৰ কৰ্মফলও কোৱা হৈছে; মাজত ‘ৰুদ্ৰ-পিশাচ’ সদৃশ কঠোৰ অন্তৰ্বর্তী অৱস্থা আৰু শোধন-দুখ ভোগ কৰি শেষত মুক্তি লাভ হয়। শেষত অবিমুক্তৰ বিশেষ প্ৰতিজ্ঞা—সেখানে মৃত্যু হলে নৰকপতন নহয়; প্ৰস্থানকালত শিৱে তাৰক-ব্ৰহ্ম উপদেশ দিয়ে; সৰু দানেও মহাপুণ্য হয়; আৰু এই ‘গুপ্ত আখ্যান’ৰ পাঠ-শ্ৰৱণ-উপদেশ পাপক্ষয় কৰি শিৱলোকপ্ৰাপ্তি দিয়ে।
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
এই অধ্যায়ত স্কন্দে কুম্ভজক জ্যেষ্ঠেশ্বৰৰ চাৰিওফালে থকা বহু লিঙ্গৰ বৰ্ণনা দিয়ে আৰু কয় যে এইবোৰ সিদ্ধিদায়ক আৰু পাপ-কলুষ নাশক পবিত্ৰ স্বৰূপ। বিশেষ ফলও উল্লেখ আছে—পৰাশৰেশ্বৰৰ দৰ্শনমাত্ৰে ‘শুদ্ধ জ্ঞান’ লাভ, মাণ্ডব্যেশ্বৰে বুদ্ধিভ্ৰম দূৰ কৰে, জাবালীশ্বৰে দুৰ্গতি ৰোধ কৰে, আৰু সুমন্তুৱে স্থাপন কৰা আদিত্যৰ দৰ্শনে কুষ্ঠ/চৰ্মৰোগ শমে। এই লিঙ্গসমূহৰ স্মৰণ, দৰ্শন, স্পৰ্শ, পূজা, নমস্কাৰ আৰু স্তৱ কৰিলে কলুষ উৎপন্ন নহয়—এইটো সাধাৰণ ফলশ্ৰুতি। তাৰ পিছত প্ৰথম উৎপত্তিকথা: জ্যেষ্ঠস্থানৰ ওচৰত শিৱা/দেৱী কণ্ডুক (বল) লৈ ক্ৰীড়া কৰোঁতে দুজন শত্রু তেওঁক ধৰি নিবলৈ আহে। সৰ্বজ্ঞ দেৱীয়ে চিনাক্ত কৰি সেই একে বলৰে তেওঁলোকক বিনাশ কৰে; সেই কণ্ডুক লিঙ্গৰূপে পৰিণত হৈ ‘কণ্ডুকেশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়—দুঃখনাশক আৰু ভক্তৰ বাবে দেৱীৰ নিত্য সান্নিধ্য দানকাৰী। পিছত দণ্ডখাত তীৰ্থৰ দ্বিতীয় কাহিনি: বেদযজ্ঞে দেৱবলে বৃদ্ধি পায় বুলি জানি এক দুষ্টে ব্ৰাহ্মণবধেৰে দেৱতাক দুর্বল কৰিব খোজে আৰু ছদ্মবেশে তপস্বীক আক্রমণ কৰে। শিৱৰাত্ৰিত এজন ভক্ত পূজক ৰক্ষিত থাকে; তেতিয়া শিৱ ব্যাঘ্ৰ-সম্বন্ধিত ৰূপে প্ৰকট হৈ ‘ব্যাঘ্ৰেশ্বৰ’ লিঙ্গ স্থাপন কৰে। ইয়াৰ স্মৰণে সংকটত জয়, চোৰ-পশু আদি বিপদৰ পৰা ৰক্ষা আৰু উপাসকৰ নিৰ্ভয়তা লাভ হয়। শেষত ব্যাঘ্ৰেশ্বৰৰ পশ্চিমে ‘উটজেশ্বৰ’ লিঙ্গো ভক্তৰক্ষাৰ্থে উদ্ভূত বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
এই অধ্যায়ত স্কন্দে জ্যেষ্ঠেশ্বৰৰ চাৰিওফালে থকা উপলিঙ্গ, কুণ্ড আৰু বাপীসমূহক দিশা‑ক্ৰমে গণনা কৰি এক ব্যৱহাৰিক তীৰ্থ‑যাত্ৰা পথ দেখুৱাইছে। অপ্সৰসেশ্বৰ আৰু অপ্সৰস‑কূপ (সৌভাগ্য‑উদক)ৰ বৰ্ণনা আছে; তাত স্নান‑দৰ্শনে দুৰ্ভাগ্য নাশ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পাছত বাপীৰ ওচৰৰ কুক্কুটেশৰ পূজাই গৃহবৃদ্ধি ফলা দিয়ে; জ্যেষ্ঠ‑বাপীৰ তীৰত পিতামহেশ্বৰক শ্ৰাদ্ধ‑স্থান ৰূপে পিতৃতৃপ্তিৰ বাবে, আৰু গদাধৰেশ্বৰক পিতৃসন্তোষ‑প্ৰদ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে। পিছত নাগ‑সম্পৰ্কীয় তীৰ্থসমূহ—বাসুকীেশ্বৰ আৰু বাসুকী‑কুণ্ডত স্নান‑দান বিধান, নাগপঞ্চমীক বিশেষ দিন ধৰি সাপৰ ভয় আৰু বিষৰ পৰা ৰক্ষাৰ ফল। তক্ষকেশ্বৰ আৰু তক্ষক‑কুণ্ডেও এই ৰক্ষণ‑ভাব আগবঢ়ায়। ভৈৰৱ ক্ষেত্ৰত কপালী ভৈৰৱ ভক্তৰ ভয় হৰে আৰু ছয় মাহৰ ভিতৰত বিদ্যাসিদ্ধি হয় বুলি কোৱা; চণ্ডী মহামুণ্ডাৰ বলি‑নৈবেদ্যসহ পূজা আৰু মহাষ্টমী যাত্ৰাৰে যশ‑সমৃদ্ধি লাভৰ কথা আছে। তাৰ পাছত চতুঃসাগৰ‑বাপিকা আৰু সমুদ্ৰসমূহে স্থাপন কৰা চাৰিটা লিঙ্গ; হৰৰ বৃষভে প্ৰতিষ্ঠা কৰা বৃষভেশ্বৰৰ দৰ্শনে ছয় মাহতে মুক্তি। গন্ধৰ্বেশ্বৰ‑কুণ্ডত অৰ্পণ‑পূজাৰ ফল “গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে ভোগ”, আৰু কৰ্কোটেশ্বৰ‑কৰ্কোট‑বাপীৰে নাগলোকে মান আৰু বিষভয়মুক্তি। ধুন্ধুমাৰীেশ্বৰ শত্রুজাত ভয় নাশ কৰে, পুরূরবেশ্বৰ চাৰিও পুৰুষাৰ্থ দিয়ে, সুপ্ৰতীকেশ্বৰ কীৰ্তি‑বল দিয়ে আৰু বৃহৎ সৰোবৰ‑সম্পৰ্কিত। উত্তৰদ্বাৰত বিজয়ভৈৰবী ৰক্ষিকা, হুণ্ডন‑মুণ্ডন গণ বিঘ্ননাশক—দৰ্শনে মঙ্গল। শেষত বৰণা তীৰত মেনা‑হিমবানৰ উপকথা, ভিক্ষুকৰ সংবাদে বিশ্বেশ্বৰৰ সান্নিধ্য আৰু বিশ্বকৰ্মাৰ ভব্য নিৰ্মাণ, আৰু এই মহিমা শুনিলে পাপক্ষয় আৰু শিৱলোকপ্ৰাপ্তিৰ ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
অধ্যায় ১৭ত অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক কাশীত অৱস্থিত ৰত্নেশ্বৰ মহালিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ আৰু মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। স্কন্দে স্বয়ম্ভূ প্ৰকটতাৰ কাহিনী কয়—পাৰ্বতীক অৰ্ঘ্য-ভাবৰে হিমৱানে সঞ্চয় কৰা ৰত্নৰাশি দীপ্তিমান ৰত্নময় লিঙ্গৰ আধাৰ হ’ল; তাৰ কেৱল দৰ্শনেই ‘জ্ঞান-ৰত্ন’ লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। শিৱ-পাৰ্বতী তাত উপস্থিত হয়; লিঙ্গৰ গভীৰমূলতা আৰু জ্বলন্ত তেজ সম্পৰ্কে পাৰ্বতীয়ে প্ৰশ্ন কৰাত শিৱে তাৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰি ‘ৰত্নেশ্বৰ’ নাম দিয়ে আৰু বাৰাণসীত ইয়াৰ বিশেষ ফলপ্ৰদ শক্তি ঘোষণা কৰে। গণসকলে (সোমনন্দিন আদি) অতি শীঘ্ৰে স্বৰ্ণপ্ৰাসাদ নিৰ্মাণ কৰে। অল্প প্ৰয়াসে কৰা মন্দিৰ-নিৰ্মাণ আৰু লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাও মহাপুণ্যদায়ী বুলি গ্ৰন্থে জোৰ দিয়ে—ই কাশীৰ তীব্ৰ পুণ্যপ্ৰভাৱৰ সূচক। তাৰ পাছত এটা ইতিহাস: শিৱৰাত্ৰিত ভক্তিভাৱে নৃত্যসেৱা কৰা কলাৱতী নামৰ নৰ্তকী পুনর্জন্মত গন্ধৰ্বৰাজকন্যা ৰত্নাৱলী হয়। সি নিত্য ৰত্নেশ্বৰ-দৰ্শনৰ ব্ৰত পালন কৰি বৰ লাভ কৰে—ভৱিষ্যৎ স্বামী দেৱতাই সূচোৱা নামৰ সৈতে সঙ্গত হ’ব। পৰৱৰ্তী অংশত সংকটত ৰত্নেশ্বৰৰ চৰণোদক/অভিষেকজলক সকলো বিপদত ঔষধসদৃশ উপায় বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত এই কাহিনী শ্ৰৱণে বিৰহশোক আদি দুঃখ শমাই ৰক্ষা আৰু সান্ত্বনা দিয়ে বুলি আশ্বাস দিয়া হৈছে।
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
এই অধ্যায়ত অবিমুক্ত-ক্ষেত্ৰৰ কাৰণকথাৰ এক সংলগ্ন ধাৰা বৰ্ণিত। স্কন্দে অগস্ত্যক “আশ্চৰ্য-জনক আৰু মহাপাপ-নাশক” ঘটনা কয়—মহিষাসুৰৰ পুত্ৰ গজাসুৰ মহাকায় হৈ কাশীত উপদ্ৰৱ কৰে। শিৱে ত্ৰিশূলৰে তাক বিদ্ধ কৰে; তাৰ পিছত সংলাপত গজাসুৰে শিৱৰ পৰমত্ব স্বীকাৰ কৰি বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰে। গজাসুৰে নিজৰ চাম (কৃত্তি) শিৱৰ নিত্যবস্ত্ৰ হওক বুলি অনুৰোধ কৰে; তাতে “কৃত্তিবাস” নাম প্ৰতিষ্ঠিত হয়। শিৱে অনুগ্ৰহ কৰি অবিমুক্তত য’ত তাৰ দেহ পতিত, তাত “কৃত্তিবাসেশ্বৰ” লিংগ প্ৰতিষ্ঠা কৰে—কাশীৰ লিংগসমূহৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু মহাপাতকহৰ বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াত পূজা, স্তোত্ৰপাঠ, বাৰে বাৰে দৰ্শন, আৰু বিশেষ আচাৰ—মাঘ কৃষ্ণ চতুৰ্দশীত জাগৰণ-উপবাস, চৈত্ৰ শুক্ল পূৰ্ণিমাত উৎসৱ—মহাফলদায়ক বুলি উল্লেখ আছে। ত্ৰিশূল উঠোৱাত সৃষ্টি হোৱা কুণ্ড তীৰ্থ হৈ স্নান আৰু পিতৃতৰ্পণত পুণ্যদায়ী। এক উৎসৱত যুঁজ কৰা পখী কুণ্ডত পৰি তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হয়—কাক হংসসদৃশ হয়; সেয়েহে “হংসতীৰ্থ”ৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ পায়। শেষত হংসতীৰ্থ/কৃত্তিবাস পৰিসৰৰ লিংগ, ভৈৰৱ, দেৱী, বেতাল, নাগ আৰু আৰোগ্যকুণ্ড আদি সহ পৰিক্ৰমণযোগ্য পৱিত্ৰ পৰিসৰ আৰু তাৰ ফল বৰ্ণনা কৰি, উৎপত্তিকথা শ্ৰৱণে লিংগদৰ্শনসম শুভফল লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
স্কন্দই অগস্ত্যক উপদেশ দিয়ে কয় যে কাশীত বহু লিঙ্গ আছে, যিবোৰ সংযমী মুমুক্ষুৱে “মোক্ষৰ বাবে” সেৱা কৰে। অধ্যায়টো তালিকা-ধৰ্মী ভঙ্গীত আগবাঢ়ে—নন্দীয়ে শিৱক কাশীৰ ভব্য মন্দিৰসমূহ, বহু লিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বা স্থানান্তৰ, আৰু বিভিন্ন তীৰ্থ-শক্তিৰ কাশীত সংকেন্দ্ৰিত হোৱাৰ বিৱৰণ জনায়। দিশা-চিহ্ন আৰু ওচৰৰ পৰিচয় (বিনায়ক-স্থান, কুণ্ড, বিশেষ অঞ্চল) সহ বহু স্থাননাম উল্লেখ কৰা হয়। প্ৰত্যেক স্থানৰ সৈতে ফলশ্ৰুতি জড়িত—পাপনাশ, সিদ্ধি, বিজয়, কলিযুগত নিৰ্ভয়তা, দুঃজন্ম পৰিহাৰ, আৰু শিৱলোকপ্ৰাপ্তি। “পবিত্ৰ সংক্ষেপ” ধাৰণা মুখ্য: কাশীৰ স্থানীয় সমতুল্য তীৰ্থত কৰা কৰ্ম কুৰুক্ষেত্ৰ, নৈমিষ, প্ৰভাস, উজ্জয়িনী আদি দূৰ ক্ষেত্ৰত কৰাতকৈ বহুগুণ পুণ্য দিয়ে। অবিমুক্ত আৰু মহাদেৱ-লিঙ্গক কাশীৰ মুক্তিক্ষেত্ৰ-পরিচয়ৰ আধাৰ ৰূপে মহিমা দিয়া হৈছে, লগতে ৰক্ষক দেৱতা আৰু যুগযুগান্তৰলৈ নগৰীৰ অক্ষয় পবিত্ৰতাও বৰ্ণিত।
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
এই অধ্যায়ত অগস্ত্য মুনিয়ে কাত্যায়নেয়/নন্দিন পৰম্পৰাক সুধে—অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰ ৰক্ষাৰ বাবে কোন কোন দেবী ক’ত অধিষ্ঠিত, আৰু কোন দিৱ্য আদেশে তেওঁলোক নিযুক্ত হ’ল। স্কন্দে বাৰাণসীত দেবী-তীৰ্থসমূহৰ স্থানক্রমিক বিন্যাস বৰ্ণনা কৰি, গঙ্গাতীৰৰ বিশালাতীৰ্থৰ সন্নিধানত বিশালাক্ষীৰ মাহাত্ম্য ক’য়; কাশীবাসৰ পুণ্যৰ সৈতে জড়িত সাধনা হিচাপে উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ আৰু নিৰ্দিষ্ট তিথিত চৌদ্দ কন্যাক ভোজন কৰোৱাৰ বিধান উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত ললিতাতীৰ্থ আৰু ললিতা দেবী, তাৰ পিছত বিশ্বভুজা (বিশেষকৈ নৱৰাত্ৰি যাত্ৰাৰ গুৰুত্বসহ) আৰু ক্ষেত্ৰৰক্ষক শক্তিৰূপসমূহ—বারাহী, শিবদূতী, ঐন্দ্রী, কৌমাৰী, মাহেশ্বৰী, নাৰসিংহী, ব্রাহ্মী, নাৰায়ণী, গৌৰী/শৈলেশ্বৰী—ক্রমে বৰ্ণিত হয়। চিত্ৰঘণ্টাৰ উৎসৱাচাৰ, নিগদভঞ্জনীৰ বন্ধনমোচন ভাব, অমৃতেশ্বৰীৰ অমৰতাৰ প্ৰতীক, সিদ্ধলক্ষ্মী আৰু মহালক্ষ্মী-পীঠৰ সিদ্ধি-সমৃদ্ধি, আৰু উগ্ৰ ৰক্ষাত্ৰয়—চর্মমুণ্ডা, মহাৰুণ্ডা, চামুণ্ডা—ৰ মাহাত্ম্যো দিয়া হৈছে। অধ্যায়ৰ অন্তত দক্ষিণদিশৰ ৰক্ষিকা স্বপ্নেশ্বৰী/দুৰ্গাক স্থাপন কৰি কোৱা হয়—দেবীপূজা কেৱল ফলদায়ক কৰ্ম নহয়; ই ব্যক্তিজীৱন স্থিৰ কৰে আৰু ক্ষেত্ৰৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষাৰ নৈতিক পথনির্দেশো দিয়ে।
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
অগস্ত্যই স্কন্দক সুধিলে—দেৱী কেনেকৈ “দুৰ্গা” নামে পৰিচিত হ’ল আৰু কাশীত তেওঁৰ পূজা কেনেকৈ কৰিব লাগে। স্কন্দই এক উৎপত্তিকথা ক’লে—“দুৰ্গ” নামৰ এজন অসুৰে ঘোৰ তপস্যাৰে ত্ৰিলোক বশ কৰি, বেদাধ্যয়ন, যজ্ঞাচাৰ আৰু সামাজিক ধৰ্মব্যৱস্থা ভাঙি পেলায়। ফলত জগত আৰু নগৰত ভয়, কলহ, অনাচাৰ আৰু ধৰ্মভ্ৰষ্টতা বাঢ়ে—এইবোৰ অধৰ্মৰ লক্ষণ। মাজতে স্কন্দই নীতিবচন দিয়ে—সমৃদ্ধিত অতি-হৰ্ষ বা অহংকাৰ নকৰিবা, বিপদত বিষাদে ভাঙি নপৰিবা; ধৈৰ্য, শম আৰু সত্যই ধৰ্মৰ আধাৰ। ৰাজ্য হেৰোৱা দেৱতাসকলে মহেশ্বৰক শৰণ লয়; তেওঁৰ প্ৰেৰণা মতে দেৱী অসুৰমৰ্দনৰ বাবে উঠি, কালৰাত্ৰীক দূতী কৰি পঠায়। কালৰাত্ৰীয়ে অসুৰ দুৰ্গক সুসংগঠিত অন্তিম সতর্কবাণী দিয়ে—ত্ৰিলোক ইন্দ্ৰক ঘূৰাই দে, বৈদিক যজ্ঞ পুনঃ স্থাপন কৰ, লোকধৰ্ম ৰক্ষা কৰ; নহ’লে দণ্ড অনিবাৰ্য। তেওঁ বাক্চাতুৰ্যৰে তাৰ লোভ আৰু অতি-অহংকাৰ উন্মোচন কৰে। অসুৰে তেওঁক ধৰি ল’ব খোজোঁতেই, কালৰাত্ৰীয়ে ভয়ংকৰ শক্তি প্ৰকাশ কৰি সেনা দগ্ধ কৰে আৰু আক্রমণ নিষ্ফল কৰে। শেষত দেৱীয়ে বহু শক্তি সৃষ্টি কৰি অসুৰসেনা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে—ইয়াত দেৱীৰ ৰক্ষা মানে কেৱল জয় নহয়, যজ্ঞ-ধৰ্ম আৰু নৈতিক সমতা পুনঃস্থাপন।
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
এই অধ্যায়ত অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক সোধে—উমাৰ সাকাৰ শক্তিসমূহৰ সৈতে জড়িত পৰম শক্তিসকলৰ নাম আৰু শ্ৰেণীবিভাগ কি? স্কন্দে বহু দিৱ্য শক্তিনামৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা দি শাক্ত কাৰ্যশক্তিৰ এক তাত্ত্বিক মানচিত্ৰ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত যুদ্ধ-ধৰ্মতত্ত্বৰ ঘটনা: ‘দুৰ্গ’ নামৰ প্ৰবল অসুৰে ধুমুহা সদৃশ অস্ত্ৰেৰে দেৱীক আক্ৰমণ কৰে আৰু হাতী, মহিষ, বহুভুজ আদি ৰূপ ধৰি ভয় সৃষ্টি কৰে। দেৱীয়ে নিখুঁত অস্ত্ৰপ্ৰয়োগেৰে প্ৰতিঘাত কৰি শেষত ত্ৰিশূলেৰে তাক দমন কৰি বিশ্বস্থিতি পুনঃস্থাপন কৰে। দেৱতা আৰু ঋষিসকলে দীঘলীয়া, বিধিবদ্ধ স্তৱ কৰে—দেৱীক ‘সৰ্বদেৱময়ী’ বুলি স্তুতি কৰি দিশা আৰু কাৰ্যভেদৰ বহু ৰূপক এক পৰম একতাত একীভূত কৰে। এই স্তোত্ৰ ‘বজ্ৰপঞ্জৰ’ নামে কৱচৰূপে প্ৰসিদ্ধ, ভয় আৰু উপদ্ৰৱ নাশক বুলি ফল কোৱা হয়; দেৱীয়ে ঘোষণা কৰে যে এই ঘটনাৰ পৰা তেওঁৰ নাম ‘দুৰ্গা’ হিচাপে প্ৰসিদ্ধ হ’ব। শেষত কাশীত বিশেষ বিধান—অষ্টমী আৰু চতুৰ্দশী (বিশেষকৈ মঙলবাৰে) পূজা, নৱৰাত্ৰ ভক্তি, বাৰ্ষিক তীৰ্থাচৰণ, আৰু দুৰ্গা-কুণ্ডত স্নান-পূজা; লগতে ক্ষেত্ৰৰক্ষক অন্য শক্তি, ভৈৰৱ আৰু বেতালৰ সংক্ষিপ্ত উল্লেখ আছে।
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
এই অধ্যায়ত সংলাপ বহুস্তৰীয়ভাৱে আগবাঢ়ে। অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক সোধে—ষড়াননে ত্ৰিলোচন মহাদেৱক কেনেকৈ সমীপ কৰিছিল, বিরজা-পীঠৰ মাহাত্ম্য কি, আৰু কাশীৰ লিঙ্গ-তীৰ্থসমূহৰ ভূগোল কেনেকৈ বুজিব লাগে। স্কন্দে বিরজা আসনৰ পৰিচয় দি ত্ৰিলোচন মহালিঙ্গ আৰু পিলিপিলা তীৰ্থক একেলগে এটা সমগ্ৰ তীৰ্থ-সঙ্কুল হিচাপে দেখুৱায়। তাৰ পাছত দেবীয়ে শিৱক অনুৰোধ কৰে—কাশীত যিসকল অনাদি-সিদ্ধ লিঙ্গ নিৰ্বাণৰ কাৰণ আৰু কাশীক মোক্ষপুৰী হিচাপে খ্যাতি দিয়া আধাৰ, সেই লিঙ্গসমূহৰ স্পষ্ট তালিকা ক’বলৈ। শিৱে ওংকাৰ আৰু ত্ৰিলোচনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি বিশ্বেশ্বৰলৈকে চৌদটা প্ৰধান লিঙ্গ ক্ৰমে উল্লেখ কৰে আৰু কয়—ইহঁতৰ সংযুক্ত প্ৰভাৱতেই মুক্তিক্ষেত্ৰ কাৰ্যকৰ থাকে; নিয়মিত যাত্ৰা আৰু পূজাৰ উপদেশো দিয়ে। কলিযুগত কিছুমান গূঢ় বা এতিয়াও অপ্রকাশিত লিঙ্গসমূহ ভক্তি-জ্ঞানসম্পন্ন সাধকৰ বাবে বেছি সুলভ বুলি উল্লেখ আছে। পিছত দেবীয়ে প্ৰতিটো লিঙ্গৰ পৃথক মাহাত্ম্য সুধিলে, ওংকাৰলিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ-কথা বিস্তাৰে কোৱা হয়—আনন্দকাননত ব্ৰহ্মাৰ তপস্যা, আদ্য অক্ষৰ (অ-উ-ম) ৰ দিৱ্য প্ৰকাশ, নাদ-বিন্দু তত্ত্বৰ ব্যাখ্যা, ব্ৰহ্মাৰ স্তৱ, বৰদান আৰু দৰ্শন-জপে উদ্ধাৰৰ আশ্বাস। এইদৰে তীৰ্থ-মানচিত্ৰ, যাত্ৰা-বিধি আৰু প্ৰণৱক শব্দব্ৰহ্ম ৰূপে ব্যাখ্যা—সকলো একে মোক্ষাভিমুখ উপদেশত একত্ৰিত হয়।
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
এই অধ্যায়ত স্কন্দই অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰ (কাশী)ৰ পৰম মাহাত্ম্য আৰু ওংকাৰ-লিঙ্গৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। পদ্মকল্পৰ প্ৰসঙ্গত ভাৰদ্বাজপুত্ৰ দমন সংসাৰৰ অস্থিৰতা আৰু দুঃখমূলতা বুজি আশ্ৰম, নগৰ, বন, নদী আৰু তীৰ্থসমূহত ঘূৰি তপস্যা কৰে। তীৰ্থযাত্ৰা, মন্ত্ৰজপ, হোম, গুৰুসেৱা, শ্মশানবাস, ঔষধ-ৰসায়ন প্ৰয়োগ আৰু কঠোৰ তপ কৰিও মনঃস্থিৰতা আৰু ‘সিদ্ধিৰ বীজ’ নাপাই “এই দেহতেই সিদ্ধি”ৰ নিশ্চিত উপদেশ বিচাৰে। দৈৱযোগে দমন ৰেৱা তীৰত ওংকাৰধামত উপস্থিত হৈ পাশুপত তপস্বীসকলক দেখি তেওঁলোকৰ বৃদ্ধ আচার্য মুনি গৰ্গৰ শৰণ লয়। গৰ্গই অবিমুক্তক সংসাৰসাগৰৰ পৰা উদ্ধাৰকাৰী শ্ৰেষ্ঠ ক্ষেত্ৰ বুলি স্তৱ কৰে, তাৰ সীমাৰক্ষক আৰু মণিকৰ্ণিকা-বিশ্বেশ্বৰ আদি মুখ্য স্থান দেখুৱায় আৰু সাধনাক ওংকাৰ-লিঙ্গপূজাত স্থাপন কৰে। পাশুপত আদৰ্শসকলৰ সিদ্ধিলাভৰ কথা ক’বলৈ গৈ তেওঁ এক সতর্কতামূলক কাহিনীও কয়—শিৱৰ নির্মাল্য ভক্ষণ কৰা এটা বেঙ দোষবশত ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰত মৰি, মিশ্ৰ শুভ-অশুভ লক্ষণসহ পুনর্জন্ম পায়; ইয়াৰ দ্বাৰা শিৱদ্ৰব্য আৰু নির্মাল্যৰ প্ৰতি আদৰ ৰখাৰ বিধান প্ৰকাশ পায়। তাৰ পিছত সেই বেঙৰ পৰা পুনর্জাত মাধৱীৰ একান্ত ভক্তি—নিত্য স্মৰণ, সেবা, ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ আৰু লিঙ্গৈকপৰায়ণতা—বৈশাখ চতুৰ্দশীৰ উপবাস-জাগৰণত পৰিণতি পাই তেওঁক লিঙ্গত লীন কৰে; দিৱ্য জ্যোতি প্ৰকাশ পায় আৰু স্থানীয় উৎসৱ-পরম্পৰাৰ উল্লেখ থাকে। শেষত ফলশ্ৰুতি শ্ৰদ্ধাৰে শুনা লোকৰ পবিত্ৰতা আৰু শিৱলোকপ্ৰাপ্তি, লগতে গণসকলৰ দ্বাৰা ক্ষেত্ৰৰ নিত্য ৰক্ষাৰ কথা জনায়।
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ শুদ্ধি-প্ৰসঙ্গ শুনি অগস্ত্য মুনিয়ে “ত্রিবিষ্টপী” কাহিনী বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। স্কন্দে কাশীৰ আনন্দকাননত অৱস্থিত ত্ৰিবিষ্টপ লিঙ্গ আৰু তাতকৈও শ্ৰেষ্ঠ ত্ৰিলোচন লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য ক’লে, লগতে ওচৰৰ তীৰ্থসমূহৰ পবিত্ৰ সূক্ষ্ম-ভূগোল উপস্থাপন কৰে। সৰস্বতী, কালিন্দী/যমুনা আৰু নর্মদা—এই ত্ৰিনদী পুনঃপুন স্নানৰূপে লিঙ্গসেৱা কৰে বুলি ত্ৰিনদী-প্ৰতীক বৰ্ণিত; নদীনামধাৰী উপলিঙ্গসমূহৰ দৰ্শন, স্পৰ্শ আৰু অৰ্চনাৰ বিশেষ ফলও উল্লেখ আছে। পিলিপিলা তীৰ্থত স্নান, দান আৰু শ্ৰাদ্ধ-পিণ্ডাদি কৰ্ম, আৰু ত্ৰিবিষ্টপ/ত্ৰিলোচন পূজা—ইয়াক বহু পাপৰ বাবে সমগ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-বিধি বুলি কোৱা হৈছে; কিন্তু শিৱনিন্দা আৰু শৈৱভক্ত-নিন্দাৰ কোনো প্ৰায়শ্চিত্ত নহয়—এই স্পষ্ট নিষেধ দিয়া আছে। পঞ্চামৃত, গন্ধ-মাল্য, ধূপ-দীপ, নৈবেদ্য, সংগীত-ধ্বজা, প্ৰদক্ষিণা-নমস্কাৰ আৰু ব্ৰাহ্মণ পাঠ আদি ভক্তি-পদ্ধতি, মাহে মাহে শুভ দিন, আৰু ত্ৰিবিষ্টপত সদা মঙ্গলত্বৰ কথাও আছে। শান্তনৱ, ভীষ্মেশ, দ্ৰোণেশ, অশ্বত্থামেশ্বৰ, বালখিল্যেশ্বৰ, বাল্মীকেশ্বৰ আদি ওচৰৰ লিঙ্গ আৰু সিহঁতৰ ফলপ্ৰদানৰ বৰ্ণনাও অন্তর্ভুক্ত।
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
এই অধ্যায়ত স্কন্দে মৈত্ৰাৱৰুণক বিরজা-নামক পীঠত ত্ৰিলোচনৰ ৰত্ননির্মিত প্ৰাসাদৰ পূৰ্বকথা বৰ্ণনা কৰে। তাত এটা পাৰাৱত-দম্পতি নিত্য প্ৰদক্ষিণা কৰি, বাদ্যধ্বনি আৰু আৰতি-দীপ আদিৰ অবিৰাম ভক্তিময় গুঞ্জনত বাস কৰে। এটা বাজে তেওঁলোকৰ গতি লক্ষ্য কৰি বাহিৰ ওলোৱাৰ পথ ৰুদ্ধ কৰে আৰু সংকট সৃষ্টি হয়। মাইকী পাৰাৱতে বাৰে বাৰে স্থানান্তৰৰ কথা কৈ নীতি বুজায়—প্ৰাণ ৰক্ষা থাকিলে পৰিয়াল, ধন, ঘৰ সকলো পুনৰ লাভ কৰিব পাৰি; স্থানাসক্তিয়ে জ্ঞানীকো বিনাশ কৰে। তথাপি সি কাশী, ওঁকাৰ-লিঙ্গ আৰু ত্ৰিলোচনক পৰম পবিত্ৰ বুলি কৈ পুণ্যস্থান ত্যাগ আৰু আত্মৰক্ষাৰ মাজৰ ধৰ্মসঙ্কট তীব্ৰ কৰে। পুৰুষ পাৰাৱতে প্ৰথমে মানি নলয়; বিবাদ হয় আৰু বাজে দুয়োকে ধৰে। তেতিয়া পত্নীয়ে কৌশল দিয়ে—বাজ উৰি থাকোঁতে তাৰ পা ঠোঁটেৰে কামুৰি ধৰা; কৌশল সফল হয়, সি মুক্ত হয় আৰু স্বামীও পৰি ৰক্ষা পায়। ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে অবিৰত উদ্যোগ ভাগ্যৰ সৈতে মিলিলে বিপদতো অপ্রত্যাশিত উদ্ধাৰ ঘটে। পিছত কৰ্মফল আৰু পুনর্জন্মত দম্পতি অন্য ঠাইত উচ্চ অৱস্থা লাভ কৰে। লগতে পৰিমালালয় নামৰ বিদ্যাধৰ কাশীত ত্ৰিলোচন পূজা নকৰাকৈ আহাৰ নকৰাৰ কঠোৰ ব্ৰত লয়; আৰু নাগকন্যা ৰত্নাৱলী সখীসকলৰ সৈতে ফুল, সংগীত, নৃত্যৰে ত্ৰিলোচনৰ আৰাধনা কৰি দিৱ্য দর্শন পায়। শেষত ফলশ্ৰুতি—ত্ৰিলোচন-কথা শ্ৰৱণে পাপভাৰত দবিত লোককো শুদ্ধ কৰি উচ্চ গতিৰ পথ দেখুৱায়।
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে পাৰ্বতীয়ে কৰুণাভাৱে কেদাৰৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। শিৱে ক্ৰমে ক্ৰমে ফলবৃদ্ধিৰ তত্ত্ব বুজাই দিয়ে—কেদাৰলৈ যাম বুলি সংকল্প কৰিলেই পাপক্ষয় আৰম্ভ হয়; ঘৰ এৰি ওলোৱা, পথত আগবঢ়া, নামস্মৰণ, আৰু শেষত দৰ্শন তথা তীৰ্থজল গ্ৰহণ—প্ৰত্যেক ধাপত অধিক পুণ্য লাভ হয়। তাৰ পিছত হৰপাপ-হ্ৰদ (কেদাৰ-কুণ্ড)ৰ মহিমা কোৱা হয়; তাত স্নান, লিঙ্গপূজা আৰু শ্ৰাদ্ধ কৰিলে মহাপুণ্য হয় আৰু পিতৃসকলৰ উন্নতি/উদ্ধাৰ ঘটে। দৃষ্টান্ত কাহিনীত পাশুপত আচাৰ-অনুশাসন মানি চলা এজন যুৱ তপস্বী (এই প্ৰসঙ্গত বসিষ্ঠ) কেদাৰযাত্ৰা কৰে; তেওঁৰ গুৰু দিৱ্যগতি লাভ কৰে, আৰু বসিষ্ঠৰ দৃঢ় ব্ৰতে শিৱ প্ৰসন্ন হৈ কলিযুগৰ সাধকসকলৰ হিতাৰ্থে তীৰ্থত নিজৰ সান্নিধ্য স্থাপন কৰে। অধ্যায়ত কেদাৰৰ ওচৰৰ লিঙ্গসমূহ—চিত্ৰাঙ্গদেশ্বৰ, নীলকণ্ঠ, অম্বাৰিষেশ, ইন্দ্ৰদ্যুম্নেশ্বৰ, কালাঞ্জৰেশ্বৰ, ক্ষেমেশ্বৰ আদি—আৰু সিহঁতৰ স্থানবিশেষ পুণ্যফল উল্লেখ কৰি কাশীত কেদাৰ-সম্পৰ্কিত এক পবিত্ৰ যাত্ৰাপথৰ ৰূপৰেখা দিয়া হৈছে।
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
এই অধ্যায়টো স্তৰবদ্ধ সংলাপধাৰাত আগবাঢ়ে। পাৰ্বতীয়ে আনন্দকাননত থকা এক বিশেষ পুণ্যবর্ধক লিঙ্গৰ বিষয়ে সুধে—যাৰ স্মৰণ, দৰ্শন, প্ৰণাম, স্পৰ্শ আৰু পঞ্চামৃত-অভিষেকে মহাপাপ ক্ষয় কৰে আৰু দান-জপ-অৰ্পণৰ ফল অক্ষয় কৰে। শিৱে ইয়াক আনন্দবনৰ ‘পৰম ৰহস্য’ বুলি ক’লে; তাৰ পাছত স্কন্দৰ মুখেৰে কাহিনী আগবাঢ়ে। ইয়াত ধৰ্মতীৰ্থ আৰু ধৰ্মপীঠৰ উল্লেখ আছে; সিহঁতৰ দৰ্শনমাত্ৰেই পাপমোচন হয় বুলি কোৱা হৈছে। বিবস্বৎপুত্ৰ যম শিৱদৰ্শনৰ বাবে দীঘলীয়া সময় ঘোৰ তপস্যা কৰে—ঋতুনিয়ম, এক পায়ে স্থিতি, অল্প জলসেৱন আদি। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে আৰু যমক ধৰ্মৰাজ তথা কৰ্মসাক্ষী ৰূপে নিযুক্ত কৰি, কৰ্মানুসাৰে জীৱসকলৰ যথোচিত গতি-ব্যৱস্থা শাসনৰ দায়িত্ব অৰ্পণ কৰে। তাৰ পাছত ‘ধৰ্মেশ্বৰ’ নামৰ ধৰ্মকেন্দ্ৰিত লিঙ্গৰ উপাসনাৰ মহিমা বৰ্ণিত—দৰ্শন, স্পৰ্শ, অৰ্চনাৰে শীঘ্ৰ সিদ্ধি; তীৰ্থস্নানে পুৰুষাৰ্থসাধন; আৰু সৰল নিবেদনো ভক্তিসহ ধৰ্মৰক্ষা বুলি গণ্য। শেষত কাৰ্ত্তিক শুক্ল অষ্টমীৰ তীৰ্থযাত্ৰা, উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ আৰু স্তোত্ৰপাঠক শুদ্ধি আৰু শুভগতি দানকাৰী ফলশ্ৰুতি বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
অধ্যায় ২৯ স্কন্দে বৰ্ণনা কৰা অন্তৰ্নিহিত সংলাপৰূপে আগবাঢ়ে। অমৃত-সাগৰসম কৰুণাময় শিৱে স্নেহস্পৰ্শে ধৰ্মৰাজক সান্ত্বনা দি পুনৰ্জীৱিত কৰে আৰু তেওঁৰ তপোবল পুনঃস্থাপন কৰে। তাৰ পিছত ধৰ্মৰাজে অনাথ হোৱা কীৰ (টিয়া) পক্ষীবোৰৰ হৈ—মধুৰভাষী, তপস্যাৰ সাক্ষী, যাৰ পিতামাতা মৃত্যুবৰণ কৰিছে—শিৱৰ ওচৰত ৰক্ষা আৰু কৃপা প্ৰাৰ্থনা কৰে। শিৱসন্মুখলৈ আহ্বান কৰা পক্ষীবোৰে সংসাৰৰ কথা কয়—অগণিত জন্ম, দেৱ-মানৱ-তিৰ্যক ৰূপত সুখ-দুখ, জয়-পরাজয়, বিদ্যা-অবিদ্যাৰ পালাবদল, আৰু স্থায়িত্বৰ অভাৱ। তপস্যাজাত লিঙ্গপূজাৰ দৰ্শন আৰু শিৱৰ সাক্ষাৎ দৰ্শনকেই তেওঁলোকে নিৰ্ণায়ক মোড় বুলি মানে; এতিয়া তেওঁলোকে লোকবন্ধন ছেদনকাৰী জ্ঞান বিচাৰে। স্বৰ্গীয় পদ ত্যাগ কৰি, কাশীত এনে মৃত্যু কামনা কৰে যাতে পুনৰ্জন্ম নাহে (অপুনৰ্ভৱ)। তেতিয়া শিৱে কাশীৰ মোক্ষস্থানসমূহৰ বিস্তৃত পবিত্ৰ-ভূগোল বৰ্ণনা কৰে—নিজ ‘ৰাজনিবাস’, মোক্ষলক্ষ্মীবিলাস প্ৰাসাদ, নিৰ্বাণ-মণ্ডপ আৰু মুক্তি-দক্ষিণা-জ্ঞান মণ্ডপাদি; জপ, প্ৰাণায়াম, শতৰুদ্ৰীয়, দান, ব্ৰত, জাগৰণ আদিৰ বহুগুণ ফল; জ্ঞানবাপীৰ মাহাত্ম্য; আৰু মণিকৰ্ণিকা, অবিমুক্তেশ্বৰ আদি পৰম কেন্দ্ৰ। শেষত শিৱে পক্ষীবোৰক দিৱ্য যান দান কৰি স্বধামলৈ গমন কৰায়, কাশী-নিষ্ঠ কৃপা আৰু জ্ঞানৰ তাৰক শক্তি প্ৰকাশ কৰি।
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
এই অধ্যায়ত ‘মনোৰথ-তৃতীয়া’ ব্ৰতৰ বিধান আৰু ফলশ্ৰুতি সুশৃঙ্খলভাৱে বৰ্ণিত। জগদম্বিকা গৌৰী ধৰ্মপীঠৰ ওচৰত অৱস্থান কৰি লিঙ্গভক্তসকলক সিদ্ধি দান কৰিব বুলি সংকল্প কৰে। শিৱে ‘বিশ্বভুজা’ ৰূপত দেৱীপূজাৰ মাহাত্ম্য প্ৰকাশ কৰি কয় যে এই ব্ৰতে মনোবাঞ্ছা পূৰ্ণ কৰে আৰু শেষত জ্ঞানপ্ৰাপ্তিৰ পথ মুকলি কৰে। দেৱীয়ে বিধি স্পষ্ট কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰাত শিৱে পুলোমাৰ কন্যা পৗলোমীৰ দৃষ্টান্ত ক’লে। সি ভক্তিগীত, লিঙ্গপূজা আৰু নিষ্ঠাৰে আৰাধনা কৰি শুভ বিবাহ আৰু ভক্তিসম্পদ প্ৰাৰ্থনা কৰে। তাৰপিছত শিৱে ব্ৰতৰ কালনিৰ্ণয় (বিশেষকৈ চৈত্ৰ শুক্ল তৃতীয়া), শুচিতা-নিয়ম, ৰাত্ৰিনিয়ন্ত্রিত ‘নক্ত’ উপবাস, আৰু পূজাক্ৰম বুজাই দিয়ে—প্ৰথমে আশা-বিনায়ক, তাৰপিছত বিশ্বভুজা গৌৰী; পুষ্প, গন্ধ, অনুলেপন আদি অৰ্পণ কৰি মাহে মাহে এক বছৰ পালন, শেষত হোম আৰু আচার্যক দান। ফলশ্ৰুতিত ধন-সমৃদ্ধি, সন্তানলাভ, বিদ্যা, অমঙ্গলনাশ আৰু মোক্ষ পৰ্যন্ত ফল বিভিন্ন অৱস্থাৰ লোকৰ বাবে কোৱা হৈছে। বাৰাণসীৰ বাহিৰতো প্ৰতিমা নিৰ্মাণ আৰু দান-ধৰ্মৰ জৰিয়তে এই ব্ৰত অনুকূলভাৱে পালন কৰিব পাৰি বুলিও উপদেশ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক ধৰ্মতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে, যি শম্ভুৱে দেৱীক উপদেশ দিছিল। স্কন্দ ক’লে—বৃত্ৰবধৰ পিছত ব্ৰহ্মহত্যা-দোষত পীড়িত ইন্দ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত বিচাৰি বृहস্পতিৰ নিৰ্দেশত বিশ্বেশ্বৰ-ৰক্ষিত কাশীলৈ আহে; আনন্দবনত প্ৰৱেশ কৰিলেই মহা অশুচিতা দূৰলৈ পলাই যায় বুলি খ্যাত। উত্তৰবাহিনী ধাৰাৰ কাষত ইন্দ্ৰ শিৱপূজা কৰে আৰু শিৱাজ্ঞা “ইয়াত স্নান কৰ, হে ইন্দ্ৰ” অনুসাৰে ধৰ্মতীৰ্থ স্থাপিত হয়; স্নানফলত ইন্দ্ৰৰ দোষ শমিত হৈ শুদ্ধি লাভ হয়। এই অধ্যায়ত পিতৃকৰ্মৰ গুৰুত্ব বৰ্ণিত—ধৰ্মপীঠত স্নান, শ্ৰাদ্ধ, তৰ্পণ আৰু দান পিতৃসন্তোষকাৰী; অলপ দানেও অক্ষয় ফল দিয়ে। যতি আৰু ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাক বৈদিক যজ্ঞসম ফলদায়ক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। পাছত ইন্দ্ৰে তাৰকেশৰ পশ্চিমে ইন্দ্ৰেশ্বৰ লিঙ্গ স্থাপন কৰে; ধৰ্মেশৰ চাৰিওফালে শচীশ, ৰম্ভেশ, লোকপালেশ্বৰ, ধৰণীশ, তত্ত্বেশ, বৈৰাগ্যেশ, জ্ঞানেশ্বৰ, ঐশ্বৰ্যেশ আদি দেৱালয় দিশানুসাৰে স্থিত আৰু পঞ্চবক্ত্ৰ তত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৰূপ বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। দুৰ্দমা নামৰ নীতিভ্ৰষ্ট ৰজা আকস্মিকভাৱে আনন্দবনত প্ৰৱেশ কৰি ধৰ্মেশ্বৰ দৰ্শনত অন্তৰ পৰিৱর্তন লাভ কৰে, ধৰ্মময় শাসন স্থাপন কৰে, আসক্তি ত্যাগ কৰি পুনৰ কাশীলৈ আহি উপাসনা কৰে আৰু মোক্ষাভিমুখ অন্ত পায়। ফলশ্ৰুতি মতে এই ধৰ্মেশ্বৰাখ্যান—বিশেষকৈ শ্ৰাদ্ধকালত—শ্ৰৱণ কৰিলে সঞ্চিত পাপ নাশ হয়, পিতৃসন্তোষ হয় আৰু শিৱধামপ্ৰাপ্তিৰ দিশে ভক্তিৰ প্ৰগতি ঘটে।
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
পাৰ্বতীয়ে কাশীত শীঘ্ৰ সিদ্ধি দান কৰা প্ৰসিদ্ধ বীৰেশৰ মাহাত্ম্য সুধে—এই লিঙ্গ কেনেকৈ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল। মহেশ্বৰে পুণ্য-প্ৰসঙ্গৰে কাহিনী আৰম্ভ কৰি অমিত্রজিত নামৰ ৰজাৰ আদৰ্শ চৰিত্ৰ বৰ্ণনা কৰে—ধৰ্মসংযমী, ৰাজ্যশাসনত দক্ষ, আৰু বিষ্ণুভক্তিত অচল। তেওঁৰ ৰাজ্যত হৰিনাম, হৰিমূৰ্তি আৰু হৰিকথা সৰ্বত্ৰ বিস্তৃত আছিল; সাধাৰণ আচৰণো ভক্তিনিয়মে গঢ়া, অহিংসা আৰু হৰিৰ পবিত্ৰ দিনসমূহ নিয়মিত পালনক বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। নাৰদ আহি ৰজাৰ বিষ্ণুকেন্দ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰ প্ৰশংসা কৰে আৰু সংকট জনায়—বিদ্যাধৰৰ কন্যা মলয়গন্ধিনী শক্তিশালী দানৱ কঙ্কালকেতুৰ দ্বাৰা অপহৃত; তাক কেৱল নিজৰ ত্ৰিশূলেই বধ কৰিব পাৰি। নাৰদে সাগৰ-মাৰ্গে পাতালৰ চম্পকাবতী নগৰলৈ যোৱাৰ উপায় দেখুৱায়। ৰজা পাতাললৈ গৈ দুখিনী কন্যাক লগ পায় আৰু দানৱ শুই থাকোঁতে কাৰ্য কৰিবলৈ নিৰ্দেশ পায়। দানৱ ধনগৰ্ব আৰু বলপূৰ্বক বিবাহৰ দম্ভ কৰি আহি ত্ৰিশূলসহ শুই পৰে; ৰজাই ত্ৰিশূল লৈ ধৰ্মযোদ্ধাৰ দৰে প্ৰত্যাহ্বান জনাই সেই ত্ৰিশূলেই দানৱক বধ কৰি কন্যাক উদ্ধাৰ কৰে। শেষত কাহিনী কাশীৰ তাৰক শক্তিলৈ ঘূৰি যায়—কাশীস্মৰণে পাপমলিনতা নালাগে—আৰু আগলৈ বীৰেশলিঙ্গৰ উৎপত্তি আৰু ব্ৰতবিধিৰ বৰ্ণনাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
অধ্যায় ৩৩-ত উপদেশধর্মী কাহিনী তিন স্তৰত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে ৰাণীয়ে পুত্ৰপ্ৰাপ্তিৰ বাবে এক নিৰ্দিষ্ট ব্ৰতবিধান বৰ্ণনা কৰে—নাৰদে পূৰ্বে প্ৰকাশ কৰা আৰু নলকূবৰৰ জন্ম আদি সফল দৃষ্টান্তেৰে প্ৰমাণিত। বিধিত গৌৰীৰ সৈতে স্তন্যপান কৰা শিশুৰ প্ৰতিমা স্থাপন, মাৰ্গশীৰ্ষ শুক্ল তৃতীয়া তিথি, কলশ-বিন্যাস, বস্ত্ৰ, পদ্ম আৰু স্বৰ্ণ-উপচাৰ, সুগন্ধ, নৈবেদ্য, ৰাতি জাগৰণ আৰু বৈদিক ঋকসহ লঘু হোম অন্তৰ্ভুক্ত। শেষত গুৰুপূজা, নতুনকৈ বাচুৰ জন্ম দিয়া কপিলা গাইসহ দান, ব্ৰাহ্মণভোজন আৰু বংশধাৰক পুত্ৰ প্ৰাৰ্থনা-মন্ত্ৰেৰে পাৰণ সম্পন্ন হয়। তাৰ পাছত ৰাণীৰ গৰ্ভধাৰণ আৰু শিশুৰ অদ্ভুত নিয়তি বৰ্ণিত। অশুভ জন্মনক্ষত্ৰৰ আশংকাত মন্ত্ৰীয়ে শিশুক দেৱী বিকটা আৰু যোগিনীসকলৰ ৰক্ষিত পঞ্চমুদ্ৰা মহাপীঠলৈ লৈ যায়; মাতৃকা-গণে তাক ৰাজযোগ্য় বুলি নিৰ্ণয় কৰি সুৰক্ষিতভাৱে উভতাই দিয়ে। তাৰ পিছত ৰাজকুমাৰে আনন্দকাননত ঘোৰ তপস্যা কৰে; শিৱ তেজোময় লিঙ্গৰূপে প্ৰকট হৈ বৰ দিয়ে। কুমাৰে নিবেদন কৰে—সেই লিঙ্গত শিৱৰ নিত্য সান্নিধ্য থাকক আৰু কঠিন পূৰ্বকৰ্ম নোহোৱাকৈ কেৱল দৰ্শন-স্পৰ্শ-ভক্তিতেই ভক্তৰ অভীষ্ট সিদ্ধ হওক; শিৱ সন্মতি দি স্থানটোক ‘বীৰবীৰেশ্বৰ’ নামে প্ৰতিষ্ঠা কৰি নিত্যসিদ্ধিৰ আশ্বাস দিয়ে। শেষত শিৱে কাশীত গঙ্গাতীৰৰ তীৰ্থসমূহৰ ক্ৰম আৰু মহিমা তুলনামূলকভাৱে বৰ্ণনা কৰে—হয়গ্ৰীৱ, গজ, কোকাবৰাহ, দিলীপেশ্বৰ/দিলীপতীৰ্থ, সাগৰ-সপ্তসাগৰ, মহোদধি, চৌৰতীৰ্থ, হংসতীৰ্থ, ত্ৰিভুবনকেশৱ, গোব্যাঘ্ৰেশ্বৰ, মান্ধাতা, মুচুকুন্দ, পৃথু, পৰশুৰাম, বলৰাম/কৃষ্ণাগ্ৰজ, দিৱোদাস, ভাগীৰথীতীৰ্থ, নিষ্পাপেশ্বৰ-লিঙ্গ, দশাশ্বমেধ, বন্দীতীৰ্থ, প্ৰয়াগ-প্ৰসঙ্গ, ক্ষোণীবৰাহ, কালেশ্বৰ, অশোক, শক্ৰ, ভবানী, প্ৰভাস, গৰুড়, ব্ৰহ্ম, বৃদ্ধাৰ্ক/বিধি, নৃসিংহ, চিত্ৰৰথ আদি। অধ্যায়শেষে আগলৈ অধিক তীৰ্থবৰ্ণনা চলিব বুলি সূচনা আছে।
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
এই অধ্যায়ত স্কন্দ মুনিয়ে অগস্ত্যক কাশীৰ তীৰ্থসমূহৰ ক্ৰম আৰু সিহঁতৰ আচাৰ-ফল বৰ্ণনা কৰে। আৰম্ভণিতে সংগমৰ পৱিত্ৰতা স্থাপন কৰি ‘পাদোদক’—বিষ্ণুৰ চৰণজল—ক মূল তীৰ্থ বুলি কোৱা হয়; তাৰ পাছত ক্ষীৰাব্ধি, শঙ্খ, চক্র, গদা, পদ্ম, মহালক্ষ্মী, গাৰুড়মত, প্ৰহ্লাদ, অম্বৰীষ, আদিত্যকেশৱ, দত্তাত্ৰেয়, নাৰদ, বামন, নৰ-নাৰায়ণ, যজ্ঞবাৰাহ, (বিদাৰ)নৰসিংহ, গোপীগোবিন্দ, লক্ষ্মীনৃসিংহ, শেষ, শঙ্খমাধৱ, নীলগ্ৰীৱ, উদ্দালক, সাংখ্য, স্বর্লীন, মহীষাসুৰ, বাণ, গোপ্ৰতাৰ, হিৰণ্যগৰ্ভ, প্ৰণৱ, পিশঙ্গিলা, পিলিপিল, নাগেশ্বৰ, কৰ্ণাদিত্য, ভৈৰৱ, খৰ্বনৃসিংহ, মৃকণ্ডু আৰু শেষত পঞ্চনদ—এনে বহু তীৰ্থৰ নামৰ সৈতে পাপক্ষয়, সমৃদ্ধি, দিৱ্যদৰ্শন, লোকপ্ৰাপ্তি বা পুনর্জন্মহ্ৰাস আদি ফল সংক্ষিপ্তভাৱে জোৰা হয়। পঞ্চনদ তীৰ্থক বিশেষ মহাপ্ৰভাৱশালী বুলি কোৱা হৈছে, বিশেষকৈ কাৰ্ত্তিক মাহত আৰু কিছুমান তিথি-নক্ষত্রযোগত। জ্ঞানহ্ৰদক জ্ঞানবর্ধক আৰু মঙ্গল তীৰ্থক শুভতা-শান্তিদায়ক পৰিহাৰ বুলি উল্লেখ কৰি; তাৰ পাছত মখা, বিন্দু, পিপ্পলাদ, তাম্ৰবৰাহ, কালগঙ্গা, ইন্দ্ৰদ্যুম্ন, ৰাম, ঐক্ষ্বাক, মৰুত্ত, মৈত্ৰাবৰুণ, অগ্নি/অঙ্গাৰ, কলি, চন্দ্ৰ, বীৰ, বিঘ্নেশ, হৰিশ্চন্দ্ৰ, পৰ্বত, কম্বলাশ্বতর, সাৰস্বত, উমা আদি তীৰ্থৰো উল্লেখ আছে। অন্তত মণিকৰ্ণিকাৰ মহিমা শিখৰত উপনীত—সেয়া ত্ৰিলোকপ্ৰসিদ্ধ, পাপনাশিনী আৰু মহাযজ্ঞসমষ্টিৰ সমতুল্য (বা তাতোকৈ শ্ৰেষ্ঠ) বুলি প্ৰতিপাদিত। তাত স্মৰণ, দর্শন, স্নান আৰু পূজাক ‘অক্ষয় ফল’দায়ক পৰম সাধনা বুলি স্থাপন কৰি অধ্যায় ভক্তিময় উপসংহাৰে শেষ হয়।
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
কাশীখণ্ডত স্কন্দে বৰ্ণনা কৰে—দীৰ্ঘ ভ্ৰমণৰ পাছত মহর্ষি দুর্বাসা কাশীলৈ আহি শিৱৰ আনন্দকানন দৰ্শন কৰে। আশ্ৰমৰ শোভা, তপস্বীসমাজ আৰু কাশীত বাস কৰা জীৱসমূহৰ বিশেষ আনন্দ দেখি তেওঁ কাশীৰ অতুল আধ্যাত্মিক শক্তিৰ স্তৱ কৰে আৰু স্বৰ্গলোকতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি মানে। কিন্তু হঠাৎ পৰিৱর্তন ঘটে—বহু তপস্যাৰ সত্ত্বেও দুর্বাসা ক্ৰোধিত হৈ কাশীক শাপ দিবলৈ উদ্যত হয়। তেতিয়া শিৱৰ দিৱ্য হাস্য প্ৰকাশ পায় আৰু সেই “হাস্য”সংশ্লিষ্ট লিঙ্গ প্ৰহসিতেশ্বৰ নামে প্ৰাদুৰ্ভাৱ/প্ৰসিদ্ধি লাভ কৰে। গণসমূহত আলোড়ন উঠিলেও শিৱে নিজে হস্তক্ষেপ কৰি কাশীৰ মোক্ষদায়িনী মহিমাত কোনো শাপ বাধা হ’ব নোৱাৰে বুলি স্থিৰ কৰে। দুর্বাসা অনুতপ্ত হৈ কাশীক সকলো জীৱৰ মাতৃ-শৰণ বুলি ঘোষণা কৰে আৰু কাশীক শাপ দিবৰ চেষ্টা শাপকর্তাৰ ওপৰতে ঘূৰি আহে বুলি কয়। শিৱে কাশী-স্তুতিকে শ্ৰেষ্ঠ ভক্তিকৰ্ম বুলি প্ৰশংসা কৰি বৰ দিয়ে—কামনা পূৰণকাৰী লিঙ্গ কামেশ্বৰ/দুর্বাসেশ্বৰ স্থাপন হয় আৰু এটা পুখুৰীৰ নাম কামকুণ্ড হয়। কামকুণ্ডত স্নান আৰু প্ৰদোষকালত বিশেষ তিথি-যোগত লিঙ্গদৰ্শন কামদোষ শমন আৰু পাপক্ষয়কাৰী; এই কাহিনী শ্ৰৱণ-পাঠো পাৱনকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
পাৰ্বতীৰ প্ৰশ্নত প্ৰেৰিত হৈ শিৱে কাশীত বিশ্বকৰ্মেশ্বৰ লিঙ্গৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ সম্পৰ্কে পাতক-নাশিনী কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। বিশ্বকৰ্মা—ব্ৰহ্মাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত পূৰ্ব-আবিৰ্ভাৱ ৰূপ আৰু ত্বষ্টৃৰ পুত্ৰ—গুৰুকুলত ব্ৰহ্মচাৰী হৈ থাকে। গুৰুও, গুৰুপত্নী, গুৰুপুত্ৰ আৰু গুৰুকন্যাই তেওঁৰ ওপৰত বহু কঠিন কাম আৰোপ কৰে—দৃঢ় বস্ত্ৰ, পাদুকা/জোতা, অলংকাৰ আৰু গৃহস্থালিৰ সঁজুলি আদি। প্ৰতিজ্ঞা পালন আৰু গুৰুসেৱাৰ ধৰ্মৰ মাজত তেওঁ নৈতিক সংকটত পৰে। অতিশয় ব্যাকুল হৈ তেওঁ অৰণ্যলৈ যায় আৰু এজন কৰুণ তপস্বীক লগ পায়। তপস্বীয়ে তেওঁক কাশীলৈ—বিশেষকৈ বৈশ্বেশ্বৰ ক্ষেত্ৰ আৰু আনন্দবনলৈ—যাবলৈ উপদেশ দিয়ে; তাত শিৱকৃপাৰে দুঃসাধ্য লক্ষ্যো সিদ্ধ হয় আৰু মোক্ষৰ মাহাত্ম্য বিশেষভাৱে প্ৰকাশ পায়। কাশীত উপস্থিত হৈ বিশ্বকৰ্মাই বুজে যে সেই তপস্বী শিৱৰ দয়াময় হস্তক্ষেপেই আছিল। তেওঁ বনফল-ফুল আদি অৰ্পণ কৰি দীঘলীয়া সময় লিঙ্গপূজা কৰে। শেষত শিৱ লিঙ্গৰ পৰা প্ৰকট হৈ তেওঁক সকলো শিল্প-কলাত অতুল দক্ষতা দান কৰে, ‘বিশ্বকৰ্মা’ নাম স্থিৰ কৰে আৰু সেই লিঙ্গৰ উপাসনাৰ ফল ঘোষণা কৰে। উপসংহাৰত দিৱোদাস আদি ৰাজাশ্ৰয়ৰ ভৱিষ্যৎ-সংকেত আৰু গুৰুভক্তি তথা গ্ৰহণ কৰা কৰ্তব্য সম্পূৰ্ণ কৰাৰ শ্ৰেষ্ঠতা পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয়।
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
অধ্যায় ৩৭ত অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক কয়—মোক্ষদায়ক লিঙ্গসমূহৰ কথা শুনি তেওঁ পৰম তৃপ্ত; সেয়ে দক্ষেশ্বৰ পৰা আৰম্ভ কৰি চৌদটা লিঙ্গৰ সম্পূৰ্ণ বিৱৰণ ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে। তাৰ পিছত কাহিনী দক্ষৰ প্ৰসঙ্গলৈ ঘূৰে—পূৰ্বৰ অনুচিত আচৰণৰ প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু শুদ্ধি-সাধনাৰ বাবে তেওঁ কাশীলৈ আহে; আনফালে কৈলাসৰ দেৱসভাত শিৱে জগতৰ ধৰ্ম-ব্যৱস্থা আৰু সামাজিক-যজ্ঞীয় স্থিতি বিষয়ে অনুসন্ধান কৰে। দক্ষৰ অন্তৰত অহংকাৰ আৰু বিদ্বেষ বাঢ়ে; শিৱক বৰ্ণব্যৱস্থাৰ বাহিৰৰ বুলি ভাবি তেওঁ অপমান বোধ কৰে। সেয়ে শিৱক ইচ্ছাকৃতভাৱে বাদ দি এক মহাক্ৰতু (মহাযজ্ঞ) আয়োজন কৰে। দধীচি মুনিয়ে তত্ত্ববাক্যৰে বুজাই দিয়ে—শিৱবিহীন কৰ্মকাণ্ড জড়; প্ৰভু নাথাকিলে যজ্ঞ শ্মশানসদৃশ, আৰু সকলো কৰ্ম ফলহীন। দক্ষ সেই উপদেশ অস্বীকাৰ কৰি যজ্ঞ স্বয়ংসম্পূৰ্ণ বুলি দাবী কৰে, বৈৰ বৃদ্ধি কৰে আৰু দধীচিক আঁতৰাবলৈ আদেশ দিয়ে। অধ্যায়ৰ শেষত যজ্ঞৰ বাহ্য জাঁকজমক বৰ্ণিত হয় আৰু নাৰদৰ কৈলাসগমনৰ সংকেত দিয়া হয়—ই আগলৈ শিৱৰ প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু কাশীৰ শৈৱ তীৰ্থসমূহৰ তাত্ত্বিক প্ৰতিষ্ঠাৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
অধ্যায় ৩৮ত অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক সোধে—শিৱলোক/কৈলাসত উপস্থিত হৈ নাৰদে কি কৰিলে? স্কন্দে কয়, নাৰদে শিৱ-দেৱীৰ সন্মুখত ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি দিৱ্য দৰ্শন লাভ কৰে আৰু তেখেতসকলৰ ‘লীলা’ দেখে; পাশা/দ্যূত-সদৃশ বিন্যাসত কালমান আৰু জগতৰ প্ৰক্ৰিয়া প্ৰতীকৰূপে সজোৱা থাকে। নাৰদৰ বচনত শিৱৰ মান-অপমানত নিৰ্বিকাৰতা, গুণাতীত স্বৰূপ আৰু জগতৰ নিৰপেক্ষ নিয়ন্তা হোৱাৰ কথা প্ৰকাশ পায়; তাৰ পাছত দক্ষযজ্ঞ-মণ্ডপত অস্বাভাৱিক অমঙ্গল-লক্ষণ, বিশেষকৈ শিৱ-শক্তিৰ অনুপস্থিতি দেখি নাৰদ ব্যাকুল হয় আৰু ঘটিত কথা সম্পূৰ্ণকৈ ক’ব নোৱাৰে। এই সংবাদ শুনি সতী দাক্ষায়ণী অন্তৰত সংকল্প কৰি পিতৃ দক্ষৰ যজ্ঞ ‘দৰ্শন’ কৰিবলৈ শিৱৰ অনুমতি বিচাৰে। শিৱে অশুভ জ্যোতিষ-চিহ্ন দেখুৱাই অনাহূত গমনৰ অপৰিবর্তনীয় ফলৰ কথা কৈ বাধা দিয়ে; কিন্তু সতীয়ে দৃঢ় ভক্তিৰে কয়—সেয়া অংশগ্ৰহণ নহয়, কেৱল দেখা। ক্ৰোধত তেওঁ প্ৰণাম-প্ৰদক্ষিণা নকৰাকৈয়ে প্ৰস্থান কৰে। ব্যথিত শিৱে গণসকলক ভব্য দিৱ্য বিমান সাজিবলৈ আদেশ দিয়ে আৰু সতীক যজ্ঞস্থললৈ পঠায়। দক্ষৰ সভাত অনাহূত আগমনত সকলো বিস্মিত হয়। দক্ষে শিৱৰ তপস্বী আৰু সীমান্ত-স্বভাৱ আদি উল্লেখ কৰি নিন্দা কৰে আৰু যজ্ঞ-সন্মানৰ পৰা বঞ্চিত কৰে। সতীয়ে নৈতিক-তাত্ত্বিক যুক্তিৰে উত্তৰ দিয়ে—শিৱ যদি অজ্ঞেয়, তেন্তে নিন্দা অজ্ঞান; আৰু অযোগ্য বুলি ভাবিলে বিবাহ-সম্পৰ্কেই অসংগত। স্বামীনিন্দাত দগ্ধ হৈ সতীয়ে যোগ-সংকল্পে দেহক আহুতি কৰি আত্মদাহ কৰে; ফলত যজ্ঞস্থলত অমঙ্গল, বিঘ্ন আৰু অস্থিৰতা বাঢ়ে, দক্ষযজ্ঞ টলমল হয়।
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
এই অধ্যায়ত সতী-প্ৰসঙ্গৰ পাছত নাৰদ মহাকালস্বৰূপ শম্ভুৰ ওচৰলৈ আহে। শিৱে অনিত্যতাৰ তত্ত্ব বুজাই কয়—দেহধাৰী অৱস্থা উৎপত্তি আৰু লয়ৰ অধীন; স্বভাৱতে নশ্বৰ বস্তুত জ্ঞানী মোহিত নহয়। তাৰ পাছত কাহিনী ধৰ্ম-নীতিৰ ফললৈ ঘূৰে: শিৱ-নিন্দা শুনি সতীৰ দেহত্যাগ শিৱৰ ভয়ংকৰ ক্ৰোধৰ কাৰণ হয়। সেই ক্ৰোধৰ পৰা এক প্ৰচণ্ড বীৰ প্ৰাদুৰ্ভূত হৈ আজ্ঞা বিচাৰে; শিৱে তাক ‘বীৰভদ্ৰ’ নাম দি দক্ষযজ্ঞ ধ্বংস কৰিবলৈ আৰু শিৱক অপমান কৰাসকলক দণ্ড দিবলৈ আদেশ কৰে। বীৰভদ্ৰ বহু গণসহ যজ্ঞমণ্ডপ উজাৰি দিয়ে—যজ্ঞোপকৰণ উলটাই দিয়ে, হৱি ছটিয়াই দিয়ে, বহু প্ৰমুখ অংশগ্ৰহণকাৰীক আঘাত কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা দেখুৱায় যে যথাৰ্থ দেৱভাব নাথাকিলে কৰ্মকাণ্ড অস্থিৰ। পিছত বিষ্ণুৱে বীৰভদ্ৰক সন্মুখীন হৈ শক্তি পৰীক্ষা কৰে; শিৱস্মৰণে সুদৰ্শনচক্ৰ নিষ্ফল হয় আৰু আকাশবাণীয়ে অতিহিংসা ৰোধ কৰে। শিৱ-নিন্দাৰ দোষত বীৰভদ্ৰে দক্ষক শাৰীৰিক দণ্ড দিয়ে; শেষত মহাদেৱে পুনঃস্থাপনৰ সংকেত দিয়ে। এই দক্ষেশ্বৰ-উদ্ভৱ কাহিনী শ্ৰৱণে পাপমল নাশ হয় আৰু ‘অপৰাধ-স্থান’ৰ সংস্পৰ্শতো ৰক্ষা মেলে—এমন ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
অগস্ত্য ঋষিয়ে পাৰ্বতীৰ হৰ্ষৰ সৈতে জড়িত, আগতে সূচিত পাপ-নাশক বিষয়টোৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা বিচাৰে। স্কন্দে ক’লে—মেনা দেৱীয়ে পাৰ্বতীক বৈবাহিক বাসস্থান বিষয়ে সুধিলে, পাৰ্বতী শিৱৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁৰ নিজ ধামত বাসৰ অনুৰোধ কৰে। শিৱে তেওঁক হিমালয়ৰ পৰা আনন্দবনলৈ লৈ যায়, যাক পৰমানন্দৰ কাৰণ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; তাত পাৰ্বতীৰ স্বৰূপ আনন্দেৰে পৰিপূৰ্ণ হয়। পাৰ্বতীয়ে সেই ক্ষেত্ৰত অখণ্ড আনন্দৰ উৎস কি সুধে। শিৱে ব্যাখ্যা কৰে—এই মোক্ষক্ষেত্ৰৰ পঞ্চক্রোশ পৰিসৰত সৰ্বত্র লিঙ্গৰ ঘন উপস্থিতি; লিঙ্গবিহীন স্থান একো নাই। ত্ৰিলোকৰ পুণ্যবানসকলে প্ৰতিষ্ঠা কৰা ‘পৰমানন্দরূপ’ অসংখ্য লিঙ্গ তাত বিদ্যমান। পাৰ্বতীয়ে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ অনুমতি বিচাৰে; শিৱৰ সন্মতিত মহাদেৱৰ নিকটে পাৰ্বতীশ লিঙ্গ স্থাপন কৰে। এই লিঙ্গৰ দৰ্শনমাত্ৰে ব্রহ্মহত্যা আদি মহাপাপ নাশ হয় আৰু দেহবন্ধন ছিন্ন হয়। কাশীত পূজা কৰিলে সাধকে ‘কাশী-লিঙ্গ’ ভাব লাভ কৰি শেষত শিৱত লীন হয়। বিশেষ আচাৰ—চৈত্র শুক্ল তৃতীয়াত পূজা কৰিলে ইহলোকে মঙ্গল আৰু পৰলোকে শুভ গতি লাভ হয়। শেষত ফলশ্ৰুতি—এই মাহাত্ম্য শ্ৰৱণে ইহ-পৰ দুয়ো উদ্দেশ্য সিদ্ধ হয়।
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
স্কন্দে মুনিক উদ্দেশ্য কৰি ‘গঙ্গেশ্বৰ-সমুদ্ভৱ’ প্ৰসঙ্গ আৰম্ভ কৰে। গঙ্গেশ্বৰ লিঙ্গৰূপ; তেওঁৰ মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ আৰু স্মৰণ গঙ্গাস্নানৰ সমান তীৰ্থফল প্ৰদান কৰে বুলি অধ্যায়ত কোৱা হৈছে। কাহিনী চক্রপুষ্কৰিণী-তীৰ্থ আৰু আনন্দকাননৰ পবিত্ৰ পৰিসৰত স্থাপিত, য’ত শম্ভুৰ ৰক্ষাত কাশীৰ অতুল ক্ষেত্ৰ-প্ৰভাৱ বৰ্ণিত। কাশীত লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাৰ আশ্চৰ্য ফল উল্লেখ কৰি কোৱা হয়—গঙ্গাই বিশ্বেশ্বৰাৰ পূৰ্বদিকে এক শুভ লিঙ্গ স্থাপন কৰিছিল। কাশীত এই গঙ্গেশ্বৰ-লিঙ্গৰ দৰ্শন দুষ্প্ৰাপ্য; দশহৰা তিথিত পূজা কৰিলে বহু জন্মৰ সঞ্চিত পাপ তৎক্ষণাৎ ক্ষয় হয়। কলিযুগত লিঙ্গ ‘গুপ্তপ্ৰায়’ হ’ব বুলি দৰ্শন আৰু অধিক দুৰ্লভ; তথাপি তাৰ দৰ্শন পুণ্যদায়ক আৰু সাক্ষাৎ গঙ্গাদৰ্শনৰ সমান। শেষৰ ফলশ্ৰুতি মতে—গঙ্গেশ মাহাত্ম্য শ্ৰৱণ নৰকগতি ৰোধ কৰে, পুণ্যসঞ্চয় বৃদ্ধি কৰে আৰু চিন্তিতাৰ্থ সিদ্ধি দিয়ে।
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
এই অধ্যায়ত স্কন্দে ৰেৱা নৰ্মদাৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে—নৰ্মদাৰ স্মৰণমাত্ৰেই মহাপাপ ক্ষয় হয় বুলি কোৱা হৈছে। ঋষিসভাত ‘কোন নদী শ্ৰেষ্ঠ?’ প্ৰশ্ন উঠিলে মাৰ্কণ্ডেয় নদীবোৰক পাৱনকাৰিণী আৰু পুণ্যদায়িনী বুলি ভাগ কৰি গঙ্গা, যমুনা, নৰ্মদা আৰু সৰস্বতী—এই চতুষ্টয়ক বেদ-স্বরূপ (ঋগ্, যজুঃ, সাম, অথৰ্ব)ৰ সৈতে সংযোগ কৰে। গঙ্গাৰ অতুল মহিমা মানি লোৱা হয়, তথাপি নৰ্মদাই তপস্যা কৰি সমতাৰ অনুৰোধ কৰে। ব্ৰহ্মাই শর্তসাপেক্ষে কয়—ত্র্যক্ষ শিৱ, পুৰুষোত্তম বিষ্ণু, গৌৰী আৰু কাশীৰ সমান যদি আন কিবা থাকে, তেন্তে হে গঙ্গাসমান আন নদী হ’ব পাৰে; অৰ্থাৎ তেনে সমতা অতি দুৰ্লভ। তাৰ পিছত নৰ্মদা বাৰাণসীত আহি লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠাক সৰ্বোত্তম পুণ্যকৰ্ম বুলি জানি, ত্ৰিবিষিষ্টপৰ ওচৰৰ পিলিপিলা-তীৰ্থত লিঙ্গ স্থাপন কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে—নৰ্মদাতীৰৰ শিলাবোৰ লিঙ্গৰূপ হ’ব; নৰ্মদাৰ দৰ্শনমাত্ৰেই তৎক্ষণাৎ পাপক্ষয় ঘটাব (অন্য নদীত ফল সময়ান্তৰে); আৰু স্থাপিত লিঙ্গ ‘নৰ্মদেশ্বৰ’ নামে চিৰমুক্তি দিব, ভক্তসকলে সূৰ্যপুত্ৰৰ পৰাও আদৰ লাভ কৰিব। শেষত ফলশ্ৰুতিত কোৱা হয়—নৰ্মদা-মাহাত্ম্য শ্ৰৱণে ‘পাপ-আৱৰণ’ দূৰ হৈ উচ্চ জ্ঞান লাভ হয়।
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
এই অধ্যায়ত অগস্ত্য মুনিয়ে নর্মদাৰ পবিত্ৰ মাহাত্ম্য শুনি সতীশ্বৰৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ-কথা সুধে। স্কন্দে কয়—ব্ৰহ্মাই ঘোৰ তপস্যা কৰিলে; প্ৰসন্ন হৈ শিৱে বৰ দিলে। ব্ৰহ্মাই প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—শিৱ যেন তেওঁৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হয় আৰু দেৱী যেন দক্ষৰ কন্যাৰূপে জন্ম লয়। শিৱে সন্মতি দিতেই ব্ৰহ্মাৰ ললাটৰ পৰা চন্দ্ৰশেখৰ শিশু প্ৰকট হৈ কান্দিবলৈ ধৰিলে; ৰোদনৰ পৰা তাৰ নাম ‘ৰুদ্ৰ’ হ’ল। অগস্ত্য সুধে—সৰ্বজ্ঞ দেৱ কিয় কান্দিলে? স্কন্দে ব্যাখ্যা কৰে—ই দুখৰ কান্দোন নহয়; মহাদেৱৰ হৰ্ষ- বিস্ময়ৰ প্ৰকাশ—ব্ৰহ্মাৰ অভিপ্ৰায় বুজি, আপত্যভাবৰ আত্মীয় নিকটতাৰ সম্ভাৱনা দেখি, আৰু সন্তানবিহীন সৃষ্টিৰ চিন্তাই ভাৱ-পরিবর্তন ঘটাই দৰ্শন-সান্নিধ্যৰ পৰমানন্দ উন্মোচন কৰিলে। তাৰ পিছত কাহিনী সতীৰ ফালে ঘূৰে—দক্ষকন্যা সতী কাশীত তপস্যা কৰি বৰ বিচাৰে; শিৱে অষ্টম দিন বিবাহৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দি তাত লিঙ্গ স্থাপন কৰে, যি ‘সতীশ্বৰ’ নামে প্ৰসিদ্ধ। সতীশ্বৰ পূজাত সংকল্প শীঘ্ৰ সিদ্ধ হয়, শুভ বিবাহ-সৌভাগ্য লাভ হয়, আৰু স্মৰণমাত্ৰেও সত্ত্ব বৃদ্ধি পায় বুলি কোৱা হৈছে। ৰত্নেশৰ পূৰ্ব দিশত স্থান নিৰ্দেশ কৰি, দৰ্শনে তৎক্ষণাৎ পাপক্ষয় আৰু ক্ৰমে জ্ঞানপ্ৰাপ্তিৰ ফল উল্লেখ কৰা হৈছে।
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
স্কন্দই অগস্ত্যক কাশীক্ষেত্ৰত স্থান-নিবদ্ধ লিঙ্গ-পরম্পৰাৰ ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে। আনন্দকাননত অমৃতেশ্বৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্যৰে আৰম্ভ হয়। ব্ৰহ্মযজ্ঞ, অতিথিসত্কাৰ, তীৰ্থ-স্বীকাৰ আৰু লিঙ্গপূজাত নিষ্ঠাৱান গৃহস্থ ঋষি সানাৰুৰ জীৱনত বিপদ নামে—তেওঁৰ পুত্ৰ উপজংঘন বনত সৰ্পদংশনে পতিত হয়। স্বৰ্গদ্বাৰৰ ওচৰৰ মহাশ্মশানলৈ নিয়া সময়ত সূক্ষ্ম দৃষ্টিত শ্ৰীফল-সমান এক গোপন লিঙ্গ ধৰা পৰে; সেই লিঙ্গ-স্পৰ্শে তৎক্ষণাৎ প্ৰাণফেৰা আৰু ‘অমৃতত্ব’ (মৃত্যুহীনতা) লাভৰ তাত্ত্বিক দাবী প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়। তাৰ পাছত মোক্ষদ্বাৰৰ নিকট কৰুণেশ্বৰ—সোমবাৰে একভুক্ত ব্ৰত আৰু কৰুণাৰূপ ফুল/পাত/ফলৰে পূজাৰ বিধান; দেৱকৃপাই ক্ষেত্ৰত্যাগ ৰোধ কৰে আৰু ভয় নাশ কৰে বুলি কোৱা হয়। চক্ৰপুষ্কৰিণীত জ্যোতিৰূপেশ্বৰক পূজা কৰিলে ভক্তৰ জ্যোতির্ময় ৰূপলাভ হয়। শেষত চৌদ আৰু আঠ লিঙ্গ-সমূহৰ গণনা কৰি লিঙ্গসমূহক সদাশিৱৰ ছত্ৰিশ তত্ত্বৰ প্ৰকাশৰূপ ব্যাখ্যা কৰা হয় আৰু কাশীক নিশ্চিত মুক্তিক্ষেত্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হয়—য’ত নানা সিদ্ধি আৰু সাধনাৰ ফল পৰিপক্ব হয়।
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
এই অধ্যায়ত নৈমিষাৰণ্যত শৈৱপ্ৰবণ মুনিসকলৰ সভাত ব্যাসৰ সৈতে হোৱা তত্ত্বচৰ্চা বৰ্ণিত। ব্যাসে বেদ–ইতিহাস–পুৰাণত হৰিকেই একমাত্ৰ সেৱ্য বুলি বৈষ্ণৱ একান্ত মত স্থাপন কৰে; তেতিয়া মুনিসকলে তেওঁক বাৰাণসীলৈ যাবলৈ কয়, কিয়নো তাত বিশ্বেশ্বৰ শিৱৰ প্ৰাধান্যই নিৰ্ণায়ক। ব্যাস কাশীলৈ গৈ পঞ্চনদ-হ্ৰদত স্নান-পূজা কৰে আৰু জ্ঞানবাপীৰ ওচৰৰ বিশ্বেশ্বৰ পৰিসৰত বৈষ্ণৱ জয়ধ্বনি আৰু দীঘল বিষ্ণু নামাৱলীৰ সৈতে প্ৰৱেশ কৰে। পুনৰায় উঁচু কৰা বাহুৰে নিজৰ বক্তব্য জোৰ দি উচ্চাৰণ কৰোঁতেই তেওঁৰ বাহু আৰু বাক্ ‘স্তম্ভ’ (অচলতা) গ্ৰস্ত হয়। একান্তত বিষ্ণু প্ৰকাশ হৈ ভুল বুজাই দিয়ে আৰু কয়—একমাত্ৰ বিশ্বেশ্বৰ শিৱেই; বিষ্ণুৰ শক্তি আৰু জগত্কাৰ্যও শিৱকৃপাৰ দ্বাৰাই লাভ হয়, সেয়ে মঙ্গল সমাধানৰ বাবে শিৱস্তৱ কৰা উচিত। ব্যাসে ‘ব্যাসাষ্টক’ নামে পৰিচিত শিৱস্তোত্ৰ অৰ্পণ কৰে; নন্দিকেশ্বৰে স্তম্ভ মুক্ত কৰি তাৰ পাঠফল—পাপনাশ আৰু শিৱসান্নিধ্য—প্ৰচাৰ কৰে। শেষত ব্যাস শৈৱভক্তিত স্থিৰ হৈ ঘণ্টাকৰ্ণ-হ্ৰদৰ ওচৰত ‘ব্যাসেশ্বৰ’ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; তাত স্নান-দৰ্শনে কাশী-সম্পৰ্কিত মোক্ষস্থিতি আৰু কলিযুগত পাপভয়-আপদাৰ পৰা ৰক্ষাৰ আশ্বাস দিয়া হৈছে।
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
অধ্যায় ৪৬ত অগস্ত্যই প্ৰশ্ন তোলে—শিৱভক্ত আৰু ক্ষেত্ৰ-ৰহস্যজ্ঞ ব্যাস কেনেকৈ শাপ-কথাৰ সৈতে জড়িত হ’ল? স্কন্দই উত্তৰ দি কাশীত ব্যাসৰ নিয়মশীল জীৱন বৰ্ণনা কৰে—নিত্য স্নান, ক্ষেত্ৰ-মাহাত্ম্যৰ উপদেশ, লিঙ্গসমূহৰ ভিতৰত বিশ্বেশ্বৰ আৰু তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত মণিকৰ্ণিকাৰ শ্ৰেষ্ঠতা। তাৰ পিছত কাশীবাসী আৰু তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে আচাৰসংহিতা দিয়া হয়—দৈনিক স্নান-পূজা, মণিকৰ্ণিকা ত্যাগ নকৰা, বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্ম পালন, গোপন দান (বিশেষকৈ অন্নদান), নিন্দা আৰু মিছা বচন বর্জন (প্ৰাণৰক্ষাৰ বাবে সীমিত ব্যতিক্ৰমসহ), আৰু সকলো প্ৰাণীৰ ৰক্ষাক মহাপুণ্যদায়ক ধৰ্ম বুলি প্ৰতিষ্ঠা। ক্ষেত্ৰ-সন্ন্যাসী আৰু কাশীত বাস কৰা তপস্বীসকল পূজ্য; তেওঁলোকৰ সন্তুষ্টিক বিশ্বেশ্বৰৰ প্ৰসন্নতাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ প্ৰশংসিত, আত্মহানি বা মৃত্যুকামনা নিন্দিত; কাশীৰ সাধনাক বিশেষ ফলদায়িনী বুলি কোৱা—এবাৰ স্নান, এবাৰ পূজা, অলপ জপ-হোমো অন্য ঠাইৰ বৃহৎ যজ্ঞৰ সমফল। গৃহস্থৰ কণ্ঠত অতিথিসত্কাৰ আৰু বিশ্বেশ্বৰ দর্শন-পূজনৰ পুণ্যো উল্লিখিত। শেষত প্ৰায়শ্চিত্ত/নিয়মব্ৰতৰ শ্ৰেণীবিভাগ—কৃচ্ছ্ৰৰ ভেদ, পৰাক, প্ৰাজাপত্য, সান্তপন/মহাসান্তপন, তপ্ত-কৃচ্ছ্ৰ; আৰু চন্দ্ৰায়ণৰ বহু পদ্ধতি—বৰ্ণিত। শুদ্ধিৰ তত্ত্ব—দেহ জলৰে, মন সত্যৰে, বুদ্ধি জ্ঞানৰে শুদ্ধ হয়; আৰু ক্ষেত্ৰবাসীৰ গুণ—বিনয়, অহিংসা, অলোভ, সেৱা আদি—সংকলিত। আগলৈ ব্যাসক ভিক্ষা নেদিয়াৰ দৰে দেৱীয় পৰীক্ষাৰ ইঙ্গিত দি “ব্যাস-শাপ-বিমোক্ষ” প্ৰসঙ্গৰ ভূমিকা গঢ়ে আৰু অধ্যায়শ্ৰৱণৰ ৰক্ষাফল প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে।
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
অধ্যায় ৪৭ কাশীখণ্ডৰ আনন্দকাননত তীৰ্থ আৰু লিঙ্গৰ একত্বৰ তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে। দিৱ্য সান্নিধ্যৰ ‘মূর্তি-পরিগ্ৰহ’ৰ ফলত পবিত্ৰ জল তীৰ্থ হয়, আৰু য’ত শৈৱ লিঙ্গ আছে সেই স্থান নিজেই তীৰ্থ—এই সিদ্ধান্ত প্ৰতিপাদিত। অগস্ত্য ঋষিয়ে আনন্দকাননৰ তীৰ্থসমূহ আৰু লিঙ্গৰূপৰ বিস্তৃত বিৱৰণ বিচাৰে; স্কন্দে দেবী–শিৱৰ পূৰ্ব সংলাপৰ ধাৰা অনুসৰি উত্তৰ দিয়ে। তাৰ পিছত বাৰাণসীত থকা বহু নামধাৰী লিঙ্গ, কুণ্ড আৰু হ্ৰদৰ দীঘল তালিকা ক্ৰমে কোৱা হয়। উত্তৰ-দক্ষিণ-পূব-পশ্চিম দিশাসম্বন্ধে স্থান নিৰ্দেশ কৰি, দর্শন, পূজা, স্নান, শ্রাদ্ধ আদি কৰ্মৰ সৈতে ফলশ্ৰুতি জোৰা হয়—শুদ্ধি, বিঘ্ননাশ, জ্ঞান, সমৃদ্ধি, পিতৃউদ্ধাৰ, বিশেষ ৰোগ-দুঃখ নিবৃত্তি, আৰু শিৱলোক, ৰুদ্ৰলোক, বিষ্ণুলোক, ব্ৰহ্মলোক, গোলোক আদি লোকপ্ৰাপ্তি। কিছুমান শুভ তিথি-নক্ষত্ৰ সময়ৰো উল্লেখ আছে। এই ‘সৰ্ব-লিঙ্গময়’ অধ্যায়ক ৰক্ষাকাৰী পাঠ বুলি কোৱা হৈছে—নিত্য অধ্যয়ন/জপে দণ্ডদায়িনী শক্তিৰ ভয় শমে আৰু জ্ঞাত-অজ্ঞাত পাপৰ ভাৰ ক্ষয় হয়। শেষত নন্দীৰ বাণী শুনি শিৱ আৰু দেবী দিৱ্য বিমানে প্ৰস্থান কৰে।
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
এই অধ্যায়ত ব্যাসে সূতক স্কন্দকথা শুনাবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু শম্ভুৰ মুক্তিমণ্ডপত মহাসমাৰোহে প্ৰৱেশ (প্ৰাৱেশিকী-কথা) বৰ্ণিত হয়। কাশী নগৰীত, যেন ত্ৰিলোকব্যাপী উৎসৱ—বাদ্য, ধ্বজ, দীপ, সুগন্ধ আৰু সমূহ আনন্দে পৰিবেশ মুখৰিত হয়। শিৱ অন্তৰ্মণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই ব্ৰহ্মা, ঋষিসকল, দেবগণ আৰু মাতৃদেৱীসকলে অৰ্ঘ্য-অৰ্চনা আৰু নীৰাজনসদৃশ বিধিৰে সন্মান জনায়। তাৰ পিছত শিৱে বিষ্ণুৰ সৈতে তত্ত্বসংলাপ কৰে—আনন্দবন (কাশী) লাভত বিষ্ণুৰ ভূমিকা অনিবাৰ্য বুলি স্বীকাৰ কৰি স্থায়ী সান্নিধ্য দান কৰে; তথাপি কাশীত শিৱভক্তিকেই পুৰুষাৰ্থসিদ্ধিৰ প্ৰধান পথ বুলি ক্ৰম নিৰূপণ কৰে। মুক্তিমণ্ডপ, সংলগ্ন মণ্ডপসমূহ আৰু তীৰ্থস্নান—বিশেষকৈ মণিকৰ্ণিকা—ৰ মোক্ষোপযোগী পুণ্যফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে; স্থিৰচিত্তে অলপ সময় তাত থাকি শ্ৰৱণ কৰিলেও মুক্তিমুখ ফল লাভ হয় বুলি কোৱা হয়। শেষত ভবিষ্যদ্বাণী—দ্বাপৰযুগত এই মণ্ডপ ‘কুক্কুটমণ্ডপ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ব। মহাআনন্দ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ দম্ভ আৰু অনৈতিক দানগ্ৰহণে পতিত হৈ কুক্কুটযোনিত জন্ম লয়; কাশীস্মৰণ আৰু মণ্ডপসন্নিধানে নিয়মিত জীৱনে উন্নতি লাভ কৰি শেষত মোক্ষ পায়—ইয়াৰ ফলতেই স্থাননাম জনপ্ৰসিদ্ধ হয়। ঘণ্টাধ্বনিৰ সংকেত, শিৱৰ অন্য মণ্ডপলৈ গমন আৰু শ্ৰোতাসকলৰ আনন্দ-সিদ্ধিদায়ক ফলশ্ৰুতিৰে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
এই অধ্যায়ত সংলাপ-ধাৰাৰ মাজেৰে কাহিনী উন্মোচিত হয়—ব্যাসে সূতক অগস্ত্যৰ জিজ্ঞাসাৰ সৈতে জড়িত বৃত্তান্ত কয়, আৰু স্কন্দে শিৱৰ মুক্তি/নিৰ্বাণ-সম্পৰ্কীয় স্থানৰ পৰা শৃঙ্গাৰ-মণ্ডপলৈ গমন বৰ্ণনা কৰে। শিৱ পূৰ্বমুখে উমাসহ আসীন; একফালে ব্ৰহ্মা, আনফালে বিষ্ণু; ইন্দ্ৰ, ঋষি আৰু গণসকল সেৱাত উপস্থিত। তাত শিৱে বিশ্বেশ্বৰ-লিঙ্গক ‘পৰম-জ্যোতি’ আৰু নিজৰ স্থাৱৰ (অচল) স্বৰূপ বুলি ঘোষণা কৰি তাৰ সৰ্বোচ্চ মহিমা প্ৰকাশ কৰে। শিৱে আদৰ্শ পাশুপত সাধকৰ লক্ষণ কয়—নিয়মশীল, শুচি, অপৰিগ্ৰহী, লিঙ্গাৰ্চনাত নিবেদিত, আৰু কঠোৰ নৈতিক বিধি-ৱ্ৰত পালনকাৰী। তাৰ পাছত পুণ্যফলৰ বিস্তৃত ক্ৰম দিয়া হয়: লিঙ্গ-মহিমা শ্ৰৱণ, স্মৰণ, দৰ্শনৰ উদ্দেশ্যে যাত্ৰা, দৰ্শন, স্পৰ্শ আৰু অতি সামান্য অৰ্ঘ্য/অৰ্পণ—প্ৰতিটো কৰ্মৰ বাবে ক্ৰমে বৃদ্ধি পোৱা শুদ্ধি আৰু মঙ্গলফল কোৱা হৈছে; অশ্বমেধ-ৰাজসূয় যজ্ঞফলৰ সৈতে তুলনাও আছে, আৰু শেষত ৰক্ষা তথা নিৰ্বাণমুখী অনুগ্ৰহৰ আশ্বাস দিয়া হয়। মণিকৰ্ণিকা আৰু কাশীক ত্ৰিলোকত অনন্য শক্তিশালী বুলি মহিমান্বিত কৰা হৈছে, আৰু ভক্তৰ বাবে শিৱ লিঙ্গৰূপে সদায় সন্নিহিত বুলি কোৱা হৈছে। শেষত স্কন্দে কয়—ক্ষেত্ৰশক্তিৰ কেৱল এটা অংশহে কোৱা হ’ল; আৰু ব্যাসে অগস্ত্যৰ ধ্যানময় প্ৰতিক্ৰিয়া উল্লেখ কৰে।
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
এই পঞ্চাশতম অধ্যায়ত ব্যাসদেৱে সূতৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰত কাশীখণ্ডৰ বিষয়বস্তুক অনুক্ৰমণিকা-ধৰণে ক্ৰমবদ্ধভাৱে বৰ্ণনা কৰে। সংলাপ, তীৰ্থ-প্ৰশংসা, মন্দিৰ-উৎপত্তিৰ কাহিনী আৰু দেৱতা-মাহাত্ম্য আদি বিষয় ক্ৰমে উল্লেখ কৰি তেওঁ গ্ৰন্থখনৰ ভিতৰুৱা বিষয়সূচীৰ দৰে এক দিশা-নিৰ্দেশ দিয়ে। তাৰ পাছত সূতৰ অনুৰোধত ব্যাসে কাশী-যাত্ৰাৰ বিধান কয়—প্ৰথমে শুদ্ধিস্নান, দেৱ আৰু পিতৃসকলৰ বাবে তৰ্পণ- পূজা, ব্ৰাহ্মণ-সত্কাৰ আৰু দান। তাৰ পিছত বিভিন্ন পৰিক্ৰমা: নিত্য পঞ্চতীৰ্থিকা (জ্ঞানবাপী, নন্দিকেশ, তাৰকেশ, মহাকাল, দণ্ডপাণি আদি), বিস্তৃত বৈশ্বেশ্বৰী আৰু বহু-আয়তন পথ, অষ্টায়তন যাত্ৰা, একাদশ-লিঙ্গ যাত্ৰা, আৰু চন্দ্ৰতিথি অনুসৰি গৌৰী-যাত্ৰা। অন্তৰ্গৃহ (ভিতৰুৱা পৰিসৰ) জুৰি বহু মন্দিৰ-দৰ্শনৰ বিস্তৃত ক্ৰমো দিয়া হৈছে, আৰু অধিক ফলৰ বাবে মৌনৰ মহিমা কোৱা হৈছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—শ্ৰৱণ-পাঠে মহাপুণ্য লাভ হয়, লিখিত প্ৰতিলিপি সন্মান কৰা মঙ্গলদায়ক, আৰু বিধিপূৰ্বক যাত্ৰাই বিঘ্ননাশ, পুণ্যবৃদ্ধি আৰু মুক্তিমুখী ফল প্ৰদান কৰে।
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.