Adhyaya 2

Verse 1

स्कंद उवाच । गभस्तिमालिनिगते काशीं त्रैलोक्यमोहिनीम् । पुनश्चिंतामवापोच्चैर्मंदरस्थो मुने हरः

স্কন্দ ক’লে: কিৰণমালিনী সূৰ্য্য অস্ত যোৱাৰ পাছত, হে মুনি, মন্দৰ পৰ্ব্বতত অৱস্থিত হৰ (শিৱ) পুনৰ কাশী—ত্ৰিলোক-মোহিনী—বিষয়ে গভীৰ চিন্তাত নিমগ্ন হ’ল।

Verse 2

नाद्याप्यायांति योगिन्यो नाद्याप्यायाति तिग्मगुः । प्रवृत्तिरपि मे काश्याश्चित्रमत्यंत दुर्लभा

এতিয়াও যোগিনীবোৰ অহা নাই; এতিয়াও তীক্ষ্ণ-কিৰণ সূৰ্য্য উঠা নাই। তথাপি কাশীৰ প্ৰতি মোৰ প্ৰবৃত্তি—কিমান আশ্চৰ্য—অত্যন্ত দুৰ্লভে দমনীয়।

Verse 3

किमत्र चित्रं यत्काशी मदीयमपिमानसम् । निश्चलं चंचलयति गणना केतरेसुरे

ইয়াত আশ্চৰ্য কি যে কাশীয়ে মোৰ অচঞ্চল মনকো চঞ্চল কৰে? আন কোন দেৱশক্তি তাৰ তুলনাত গণনীয় হ’ব পাৰে?

Verse 4

अधाक्षिपमहं कामं त्रिजगज्जित्त्वरंदृशा । अहो काश्यभिलाषोत्र मामेव दुनुयात्तराम्

মই ত্ৰিজগত জয় কৰা কামক কেৱল এক দৃষ্টিতেই দমন কৰিছিলোঁ। তথাপি আহা, কাশীৰ এই অভিলাষ—সঁচাকৈ আশ্চৰ্য—মোকেই অধিকতৰে দহি যায়।

Verse 5

काशीप्रवृत्तिमन्वेष्टुं कं वा प्रहिणुयामितः । ज्ञातुं क एव निपुणो यतः स चतुराननः

কাশীৰ সত্য ঘটনাপ্ৰবাহ অনুসন্ধান কৰিবলৈ মই ইয়াৰ পৰা কাক পঠাম? ইয়াক জানিবলৈ কোনেই বা নিপুণ?—কাৰণ সেয়া চতুৰানন ব্ৰহ্মাই।

Verse 6

इत्याहूय विधातारं बहुमानपुरःसरम् । तत्रोपवेश्य श्रीकंठः प्रोवाच चतुराननम्

এইদৰে কৈ তেওঁ যথোচিত সন্মানসহ বিধাতা ব্ৰহ্মাক আহ্বান কৰিলে; আৰু তাত বহুৱাই শ্ৰীকণ্ঠ শিৱে চতুৰাননক সম্বোধন কৰি ক’লে।

Verse 7

योगिन्यः प्रेषिताः पूर्वं प्रेषितोथ सहस्रगुः । नाद्यापि ते निवर्तंते काश्याः कलशसंभव

পূৰ্বে যোগিনীসকলক পঠোৱা হৈছিল; তাৰ পাছত সহস্ৰগু (সহস্ৰনেত্ৰধাৰী) কও প্ৰেৰিত কৰা হৈছিল। তথাপি আজিও তেওঁলোক কাশীৰ পৰা উভতি অহা নাই, হে কলশসম্ভৱ অগস্ত্য।

Verse 8

सा समुत्सुकयेत्काशी लोकेश मम मानसम् । प्राकृतस्य जनस्येव चंचलाक्षीव काचन

হে লোকেশ, সেই কাশীয়ে মোৰ মন অতি উৎকণ্ঠিত কৰে—যেন চঞ্চল-নয়না কোনো নাৰী সাধাৰণ মানুহৰ হৃদয় কঁপাই তোলে।

Verse 9

मंदरेत्र रतिर्मे न भृशं सुंदरकंदरे । अनच्छतुच्छपानीये नक्रस्येवाल्पपल्वले

মন্দৰত—যদিও তাৰ গুহাসমূহ অতি সুন্দৰ—মোৰ ৰতি একেবাৰে নাই; যেন অল্প, অগভীৰ আৰু মলিন পানীৰ সৰু পুখুৰীত মকৰৰ আনন্দ নাথাকে।

Verse 10

ना बाधिष्ट तथा मां स तापो हालाहलोद्भवः । काशीविरहजन्मात्र यथा मामतिबाधते

হালাহল বিষৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা সেই তাপেও মোক তেনেকৈ নাপীড়িলে; কেবল কাশীৰ বিৰহৰ পৰা জন্মা এই বেদনাই মোক অত্যন্ত পীড়া দিয়ে।

Verse 11

शीतरश्मिः शिरःस्थोपि वर्षन्पीयूषसीकरैः । काशीविश्लेषजं तापं नाहो गमयितुं प्रभुः

শীতল ৰশ্মিধাৰী চন্দ্ৰও মোৰ শিৰত অৱস্থিত হৈ অমৃতবিন্দু বৰষিলেও, হায়! কাশীৰ বিৰহৰ পৰা জন্মা এই দাহ নিবারণ কৰিবলৈ সক্ষম নহয়।

Verse 12

विधे विधेहि मे कार्यमार्य धुर्य महामते । याहि काशीमितस्तूर्णं यतस्व च ममेहिते

হে বিধি (ব্ৰহ্মা), মোৰ কাৰ্য সম্পন্ন কৰা—হে আৰ্য, অগ্ৰগণ্য, মহামতি। ইয়াৰ পৰা তৎক্ষণাৎ কাশীলৈ যোৱা আৰু মোৰ অভিপ্ৰায় সিদ্ধ কৰিবলৈ যত্ন কৰা।

Verse 13

ब्रह्मंस्त्वमेव तद्वेत्सि काशी त्यजनकारणम् । मंदोपि न त्यजेत्काशीं किमु यो वेत्ति किंचन

হে ব্ৰহ্মন (ব্ৰহ্মা), কাশী ত্যাগ কৰাৰ কাৰণ তুমিয়েই জানা। মন্দবুদ্ধিও কাশী নত্যাগে; তেন্তে যিজনে কিঞ্চিৎ বুজে, সি কেনেকৈ ত্যাগ কৰিব!

Verse 14

अद्यैव किं न गच्छेयं काशीं ब्रह्मन्स्वमायया । दिवोदासं स्वधर्मस्थं न तूल्लंघितुमुत्सहे

হে ব্ৰহ্মন, মই নিজ দিৱ্য মায়াৰে আজিেই কিয় কাশীলৈ নাযাওঁ? কিন্তু স্বধৰ্মত অটল দিবোদাসক অতিক্ৰম কৰিবলৈ মই সাহস নকৰোঁ।

Verse 15

विधे सर्वविधेयानि त्वमेव विदधासि यत् । इति चेति च वक्तव्यं त्वय्यपार्थमतोखिलम्

হে বিধে! যি যি কৰণীয়, সেয়া তুমি একাই সম্পন্ন কৰো; সেয়ে ‘এনেকৈ’ বা ‘যদি এনেকৈ হয়’ বুলি কোৱা কথা তোমাৰ ক্ষেত্ৰত অৰ্থহীন—সকলো শর্তযুক্ত বাক্যই নিষ্ফল।

Verse 16

अरिष्टं गच्छ पंथास्ते शुभोदर्को भवत्वलम् । आदायाज्ञां विधि मूर्ध्नि ययौ वाराणसीं मुदा

“নিরাপদে যোৱা—তোমাৰ পথ অরিষ্টমুক্ত হওক আৰু অন্ত শুভফলদায়ক হওক।” সেই আজ্ঞা শিৰত ধৰি বিধি আনন্দেৰে বাৰাণসীলৈ যাত্ৰা কৰিলে।

Verse 17

सितहंसरथस्तूर्णं प्राप्य वाराणसीं पुरीम् । कृतकृत्यमिवात्मानममन्यत तदात्मभूः

শ্বেতহংসৰ ৰথত ত্বৰিতে আৰোহন কৰি আত্মভূ (ব্ৰহ্মা) বাৰাণসী নগৰীত উপস্থিত হ’ল; আৰু অন্তৰত নিজকে কৃতকৃত্য, যেন জীৱনৰ উদ্দেশ্য পূৰ্ণ হ’ল, বুলি ভাবিলে।

Verse 18

हंसयानफलं मेद्य जातं काशीसमागमे । काशी प्राप्तौ यतः प्रोक्ता अंतरायाः पदेपदे

কাশীৰ সঙ্গম-দৰ্শনত মোৰ হংসবাহন-যাত্ৰাৰ ফল প্ৰকাশ পালে; কিয়নো কোৱা হয়, কাশী প্ৰাপ্তিৰ পথত পদে পদে অন্তৰায় উঠে।

Verse 19

दृशि धातुरभूद्य मदृशो प्राप्य सान्वयः । स्पष्टं दृष्टिपथं प्राप्ता यदेषाऽनंदवाटिका

ধাতা (স্ৰষ্টা)ৰ দৃষ্টি যেতিয়াই স্থিৰতা পালে, তেতিয়াই এই আনন্দৱাটিকা স্পষ্টকৈ তেওঁৰ দৃষ্টিপথত আহি পৰিল।

Verse 20

स्वयं सिंचति या मद्भिः स्वाभिः स्वर्गतरंगिणी । यत्रानंदमया वृक्षा यत्रानंदमया जनाः

তাত স্বৰ্গ-প্ৰবাহিনী নদী নিজ ধোঁৱাময় মেঘ-ফোঁটাৰে নিজেই ভূমি সিঞ্চন কৰে; য’ত বৃক্ষসমূহ আনন্দময়, আৰু য’ত জনসমূহো আনন্দময়।

Verse 21

निर्विशंति सदा काश्यां फलान्यानंदवंत्यपि । सदैवानंदभूः काशी सदैवानंददः शिवः

কাশীত সদায় আনন্দে পূৰ্ণ ফলসমূহ ভোগ কৰা হয়। কাশী চিৰকাল আনন্দ-ভূমি, আৰু শিৱ চিৰকাল আনন্দ-দাতা।

Verse 22

आनंदरूपा जायंते तेन काश्यां हि जंतवः । चरणौ चरितुं वित्तस्तावेव कृतिनामिह

সেইহেতু কাশীত জীৱসমূহ আনন্দ-ৰূপেই জন্ম লয়। নিশ্চয়ই, ইয়াত কেৱল সেই চৰণদ্বয়েই ধন্য, যি এই ধামত চলি-ফুৰিব পাৰে।

Verse 23

चरणौ विचरेतांयौ विश्वभर्तृ पुरी भुवि । तावेव श्रवणौ श्रोतुं संविदा ते बहुश्रुतौ

পৃথিৱীত বিশ্ব-ভৰ্তাৰ পুৰীত বিচৰণ কৰা সেই চৰণদ্বয়েই যোগ্য। আৰু সেই কাণদ্বয়েই শ্ৰৱণযোগ্য—সঁচাকৈ বহুশ্ৰুত—যি বোধ-বুদ্ধিৰে শুনে।

Verse 24

इह श्रुतिमतां पुंसां याभ्यां काशी श्रुता सकृत् । तदेव मनुते सर्वं मनस्त्विह मनस्विनाम

ইয়াত যিসকল শ্ৰুতিমান পুৰুষে যি কাণদ্বয়েৰে কাশীৰ কথা একবাৰো শুনিছে, সেই মনস্বীসকলৰ মন তাতেই স্থিৰ হয়, তাকেই সকলো বুলি গণ্য কৰে।

Verse 25

येनानुमन्यते चैषा काशी सर्वप्रमाणभूः । बुद्धिर्बुध्यति सा सर्वमिह बुद्धिमतां सताम् । ययैतद्धूर्जटेर्धाम धृतं स्व विषयीकृतम्

যি দিৱ্য বুদ্ধিৰ দ্বাৰা এই কাশী—সকলো প্ৰমাণৰ আধাৰ-ভূমি—অনুমোদিত হয়, সেই বুদ্ধিৰ দ্বাৰাই বুদ্ধিমান আৰু সৎলোকসকলে ইয়াত সকলো বুজে। সেই একে শক্তিৰ দ্বাৰাই ধূর্জটী (শিৱ)ৰ এই ধাম ধৃত হৈ আছে আৰু সম্পূৰ্ণৰূপে তেওঁৰ নিজ বিষয়-ক্ষেত্ৰ কৰা হৈছে।

Verse 26

वरं तृणानि धान्यानि तानि वात्याहतान्यपि । काश्यां यान्या पतंतीह न जनाः काश्यदर्शनाः

বতাহতে উৰি ফুৰা তৃণ বা ছিটিকি পৰা ধান্যদানাো সেয়া লোকসকলতকৈ উত্তম, যিসকলে কাশীত আহিও কাশীৰ সত্য দৰ্শন নকৰে।

Verse 27

अद्य मे सफलं चायुः परार्धद्वय संमितम् । यस्मिन्सति मया प्रापि दुष्प्रापा काशिका पुरी

আজি মোৰ আয়ু—যদিও দুটা পৰাৰ্ধৰ সমান—সফল হ’ল; কিয়নো মই জীৱিত থাকোঁতেই দুষ্প্ৰাপ্য কাশিকা পুৰী লাভ কৰিলোঁ।

Verse 28

अहो मे धर्मसंपत्तिरहोमे भाग्यगौरवम् । यदद्राक्षिषमद्याहं काशीं सुचिर चिंतिताम्

আহা! মোৰ ধৰ্ম-সম্পদ কিমান; আহা! মোৰ ভাগ্যৰ কিমান গৌৰৱ—কাৰণ আজি মই বহুদিন ধৰি চিন্তা কৰা আৰু আকাঙ্ক্ষিত কাশীৰ দৰ্শন কৰিলোঁ।

Verse 29

अद्य मे स्वतपो वृक्षो मनोरथफलैरलम् । शिवभक्त्यंबुना सिक्तः फलितोति बृहत्तरैः

আজি মোৰ নিজ তপস্যাৰ বৃক্ষ মনোৰথ-ফলৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। শিৱভক্তিৰ অমৃতধাৰাৰে সিঞ্চিত হৈ ই অতি মহান ফল ধাৰণ কৰিলে।

Verse 30

मया व्यधायि बहुधा सृष्टिः सृष्टिं वितन्वता । परमन्यादृशी काशी स्वयं विश्वेश निर्मितिः

সৃষ্টি বিস্তাৰ কৰোঁতে মই বহুধা সৃষ্টিৰচনা কৰিলোঁ; তথাপি কাশী আন সকলোতকৈ সম্পূৰ্ণ ভিন্ন—ই বিশ্বেশ্বৰ (শিৱ) স্বয়ং গঢ়া পবিত্ৰ নিৰ্মিতি।

Verse 31

इति हृष्टमना वेधा दृष्ट्वा वाराणसीं पुरीम् । वृद्धब्राह्मणरूपेण राजानं च ददर्श ह

এইদৰে স্ৰষ্টা বেধা অন্তৰে আনন্দিত হৈ বাৰাণসী নগৰী দৰ্শন কৰিলে; তাৰপিছত বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধৰি তেওঁ ৰজাকো দেখা পালে।

Verse 32

जलार्द्राक्षतपाणिश्च स्वस्त्युक्त्वा पृथिवीभुजे । कृतप्रणामो राज्ञाथ भेजे तद्दत्तमासनम्

জলভিজা অক্ষত (চাউলৰ দানা) হাতত ধৰি, পৃথিৱীৰ অধিপতিক মঙ্গলাশীৰ্বাদ উচ্চাৰি, তেওঁ প্ৰণাম কৰিলে; তাৰপিছত ৰজাই দিয়া আসন গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 33

कृतमानो नृपतिना सोभ्युत्थानासनादिभिः । विप्रो व्यजिज्ञपद्भूपं पृष्टागमनकारणम्

ৰজাই উঠি সম্ভাষণ, আসন দান আদি সন্মানেৰে তেওঁক আদৰ কৰিলে; তাৰপিছত সেই বিপ্ৰই আগমনৰ কাৰণ সুধা ভূপতিক কথোপকথনত প্ৰশ্ন কৰিলে।

Verse 34

ब्राह्मण उवाच । भूपाल बहुकालीनोस्म्यहमत्र चिरंतनः । त्वं तु मां नैव जानासि जाने त्वां हि रिपुंजयम्

ব্ৰাহ্মণে ক’লে: “হে ভূপাল, মই বহু কাল ধৰি ইয়াতেই আছোঁ—এই স্থানত চিৰন্তন বাসিন্দা। কিন্তু তুমি মোক চিনা নাহাঁ; মই কিন্তু তোমাক ৰিপুঞ্জয়, শত্রুজয়ী বুলি জানো।”

Verse 35

परःशता मया दृष्टा राजानो भूरिदक्षिणाः । विजितानेकसंग्रामा यायजूका जितेंद्रियाः

মই শতাধিক ৰজা দেখিছোঁ—দক্ষিণা-দানত উদাৰ, বহু যুদ্ধত বিজয়ী, যজ্ঞ-অনুষ্ঠানত নিবিষ্ট, আৰু ইন্দ্ৰিয়-জয়ী।

Verse 36

विनिष्कृतारिषड्वर्गाः सुशीलाः सत्त्वशालिनः । श्रुतस्यपारदृश्वानो राजनीतिविचक्षणाः

তেওঁলোকে অন্তৰৰ ছয় শত্রুৰ পৰা নিজকে শুদ্ধ কৰিছিল; সুচৰিত্ৰ আৰু সত্ত্বশালী আছিল; শাস্ত্ৰজ্ঞানত গভীৰ আৰু ৰাজনীতি-বিদ্যাত নিপুণ আছিল।

Verse 37

दयादाक्षिण्यनिपुणाः सत्यव्रतपरायणाः । क्षमया क्षमयातुल्या गांभीर्यजितसागराः

তেওঁলোকে দয়া আৰু দাক্ষিণ্যত নিপুণ, সত্যব্ৰতত পৰায়ণ আছিল; ক্ষমাত অতুলনীয়, আৰু গাম্ভীৰ্য্যে সাগৰকো জয় কৰিছিল।

Verse 38

जितरोषरयाः शूराः सौम्यसौंदर्यभूमयः । इत्यादि गुणसंपन्नाः सुसंचितयशोधनाः

তেওঁলোকে শূৰবীৰ, ক্ৰোধৰ বেগ জয় কৰিছিল; সৌম্য আৰু সৌন্দৰ্যৰ ভূমিস্বৰূপ আছিল। এইদৰে গুণসম্পন্ন হৈ, সুনিৰ্মল যশৰ ধন সঞ্চয় কৰিছিল।

Verse 39

परं द्वित्राः पवित्रा ये राजर्षे तव सद्गुणाः । तेष्वेषु राजसु मम प्रायशो न दृशं गताः

কিন্তু, হে ৰাজর্ষি, তোমাৰ এই পবিত্ৰ সদ্‌গুণ অতি দুৰ্লভ—এটা-দুটা লোকতহে দেখা যায়। সেই ৰজাসকলৰ মাজত মই প্ৰায় একেবাৰে নেদেখিলোঁ।

Verse 40

प्रजानिजकुटुंबस्त्वं त्वं तु भूदेवदैवतः । महातपः सहायस्त्वं पथानान्ये तथा नृपाः

তুমি প্ৰজাক নিজৰ কুটুম্বৰ দৰে গণ্য কৰা; তুমি সত্যই ভূদেৱ—ব্ৰাহ্মণসকলৰ দেৱতা। তুমি মহাতপস্বীসকলৰ সহায়ক; আন ৰজাসকল মাথোঁ সংসাৰিক পথৰ সহায়ক।

Verse 41

धन्यो मान्योसि च सतां पूजनीयोसि सद्गुणैः । देवा अपि दिवोदास त्वत्त्रासान्न विमार्गगाः

তুমি ধন্য; সৎলোকৰ মাজত মান্য, আৰু তোমাৰ সদ্গুণে তোমাক পূজনীয় কৰে। হে দিৱোদাস, তোমাৰ ভয়তে দেৱতাসকলেও সৎপথৰ পৰা বিচ্যুত নহয়।

Verse 42

किं नः स्तुत्या तव नृप द्विजानामस्पृहावताम् । किं कुर्मस्त्वद्गुणग्रामाः स्तावकान्नः प्रकुर्वते

হে নৃপ, আমাৰ স্তুতিয়ে তোমাৰ কি উপকাৰ, যেতিয়া আমি ব্ৰাহ্মণসকল নিস্পৃহ? তথাপি আমি কি কৰিম—তোমাৰ গুণসমূহৰ সমষ্টিয়ে আমাক তোমাৰ স্তাৱক হ’বলৈ বাধ্য কৰে।

Verse 43

गोष्ठी तिष्ठत्वियं तावत्प्रस्तुतं स्तौमि सांप्रतम् । यष्टुकामोस्म्यहं राजंस्त्वां सहायमतो वृणे

এই গোষ্ঠী অলপ সময় থমকক; এতিয়া মই উপস্থিত বিষয়ৰ স্তৱ কৰোঁ। হে ৰাজন, মই যজ্ঞ কৰিবলৈ ইচ্ছুক; সেয়ে তোমাক সহায়ক ৰূপে বাছি লওঁ।

Verse 44

त्वया राजन्वती चैषाऽवनिः सर्वर्धिभाजनम् । अहं चास्तिधनो राजन्न्यायोपात्तमहाधनः

হে ৰাজন, তোমাৰ শাসনত এই ভূমি সকলো সমৃদ্ধিৰ পাত্ৰ হয়। আৰু মইও ধনী, হে ৰাজন—ন্যায়সঙ্গত উপায়ে লাভ কৰা মহাধনৰ অধিকাৰী।

Verse 46

संचितं यद्धनं पुंभिर्नयसन्मार्गगामिभिः । तत्काश्यां विनियुज्येत क्लेशायेतरथा भवेत्

যি ধন অধৰ্মৰ পথত চলা মানুহে সঞ্চয় কৰে, সেই ধন কাশীত ধৰ্মকাৰ্যত নিয়োগ কৰা উচিত; নতুবা সেই ধনেই দুখ-ক্লেশৰ কাৰণ হয়।

Verse 47

महिमानं परं काश्याः कोपि वेद न भूपते । ऋते त्रिनयनाच्छंभोः सर्वज्ञानप्रदायिनः

হে ৰাজন, কাশীৰ পৰম মহিমা কোনোবাই সঁচাকৈ নাজানে; কেৱল ত্ৰিনয়ন প্ৰভু শম্ভু, যিজনে সৰ্বজ্ঞান দান কৰে, তেৱেঁই জানে।

Verse 48

मन्ये धन्यतरोसि त्वं बहुजन्मशतार्जितैः । सुकृतैः पासि यत्काशीं विश्वभर्तुः परां तनुम्

মই ভাবোঁ, তুমি অতি ধন্য; শত শত জন্মত অৰ্জিত পুণ্যৰ বলত তুমি কাশীক দৰ্শন কৰিছা—যি বিশ্বধাৰক প্ৰভুৰ পৰম দেহ।

Verse 49

इयं च राजधानी ते कर्मभूमावनुत्तमा । यस्यां कृतानां कार्याणां संवर्तेपि न संक्षयः

এই তোমাৰ ৰাজধানী কৰ্মভূমিত অনুত্তম; ইয়াত কৰা কৰ্মসমূহ প্ৰলয়ৰ সময়তো ক্ষয় নাহয়।

Verse 50

विश्वेशानुग्रहेणैव त्वयैषा पाल्यते पुरी । एकस्याप्यवनात्काश्यां त्रैलोक्यमवितं भवेत्

বিশ্বেশ্বৰৰ অনুগ্ৰহে এই পুৰী তোমাৰ দ্বাৰাই ৰক্ষিত; কাশীত এজনকো ৰক্ষা কৰিলে যেন ত্ৰিলোকেই ৰক্ষা পায়।

Verse 51

अन्यच्च ते हितं वच्मि यदि ते रोचतेऽनघ । प्रीणनीयः सदैवैको विश्वेशः सर्वकर्मभिः

হে অনঘ! তোমাৰ মঙ্গলৰ বাবে মই আৰু এটা উপদেশ কওঁ—যদি তোমাৰ ভাল লাগে: সকলো কৰ্মৰে দ্বাৰা সদায় একমাত্ৰ বিশ্বেশ্বৰক সন্তুষ্ট কৰা।

Verse 52

अन्यदेवधिया राजन्विश्वेशं पश्य मा क्वचित् । ब्रह्मविष्ण्विंद्र चंद्रार्का क्रीडेयं तस्य धूर्जटेः

হে ৰাজন! কেতিয়াও বিশ্বেশ্বৰক ‘আন এটা দেৱতা’ বুলি ভাবি নাচাবা। ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, ইন্দ্ৰ, চন্দ্ৰ আৰু সূৰ্য—সেই জটাধাৰী ধূর্জটী প্ৰভুৰ খেলাৰ বস্তু।

Verse 53

विप्रैरुदर्कमिच्छद्भिः शिक्षणीया यतो नृपाः । अतस्तव हितं ख्यातं किं वा मे चिंतयानया

যিহেতু পৰম মঙ্গল কামনা কৰা ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰাই ৰজাসকলক শিক্ষা দিয়া উচিত। সেয়ে তোমাৰ হিত কথা প্ৰকাশ কৰা হ’ল; এতিয়া এই বিষয়ে মই আৰু কিয় চিন্তা কৰিম?

Verse 54

इति जोषं स्थितं विप्रं प्रत्युवाच नृपोत्तमः । सर्वं मया हृदि धृतं यत्त्वयोक्तं द्विजोत्तम

এইদৰে ব্ৰাহ্মণ নীৰৱ হৈ থকাৰ পিছত, শ্ৰেষ্ঠ ৰজাই উত্তৰ দিলে: ‘হে দ্বিজোত্তম! তুমি যি কৈছা, সেই সকলো মই হৃদয়ত দৃঢ়কৈ ধৰি ৰাখিলোঁ।’

Verse 55

राजोवाच । अहं यियक्षमाणस्य तव साहाय्यकर्मणि । दासोस्मि यज्ञसंभारान्नयमेको शतोऽखिलान्

ৰাজাই ক’লে: ‘আপুনি যজ্ঞ কৰিবলৈ উদ্যত, তাত সহায়তা কৰাত মই আপোনাৰ দাস। যজ্ঞৰ সকলো সামগ্ৰী—শত শতকৈ, সকলো সম্পূৰ্ণ—মই একাই যোগাৰ কৰিম।’

Verse 56

यदस्ति मेखिलं तत्र सप्तांगेपि भवान्प्रभुः । यजस्वैकमनाब्रह्मन्सिद्धं मन्यस्व वांछितम्

মোৰ যি কিছুমান আছে—সকলো—আৰু মোৰ ৰাজ্যৰ সাত অঙ্গো, হে প্ৰভু, আপোনাৰ অধীন। হে ব্ৰাহ্মণ, একাগ্ৰচিত্তে যজ্ঞ সম্পন্ন কৰক আৰু ইষ্ট সিদ্ধি ইতিমধ্যে লাভ হোৱা বুলি ভাবক।

Verse 57

राज्यं करोमि यद्ब्रह्मन्स्वार्थं तन्न मनागपि । पुत्रैः कलत्रैर्देहेनपरोपकृतये यते

হে ব্ৰাহ্মণ, মই যি ৰাজ্যশাসন কৰোঁ, সেয়া একেবাৰে মোৰ স্বাৰ্থৰ বাবে নহয়। পুত্ৰ, পত্নী আৰু নিজৰ দেহসহ, মই কেৱল পৰহিতৰ বাবে প্ৰয়াস কৰোঁ।

Verse 58

राज्ञां क्रतुक्रियाभ्योपि तीर्थेभ्योपि समंततः । प्रजापालनमेवैको धर्मः प्रोक्तो मनीषिभिः

ৰাজাসকলৰ বাবে, যজ্ঞ-কৰ্মতকৈও আৰু চাৰিওফালে তীৰ্থযাত্ৰাতকৈও অধিক, মুনিজনে একমাত্ৰ শ্ৰেষ্ঠ ধৰ্ম বুলি কৈছে—প্ৰজাৰ পালন-পোষণ আৰু ৰক্ষা।

Verse 59

प्रजासंतापजोवह्निर्वज्राग्नेरपि दारुणः । द्वित्रान्दहति वज्राग्निः पूर्वो राज्यं कुलं तनुम्

প্ৰজাৰ দুখ-তাপৰ পৰা জন্মা অগ্নি বজ্ৰাগ্নিতকৈও অধিক ভয়ংকৰ। বজ্ৰাগ্নিয়ে মাত্ৰ দু-তিনিজনক দহে; কিন্তু সেই অগ্নিয়ে ৰাজ্য, বংশ আৰু ৰজাৰ নিজৰ দেহকো ভস্ম কৰে।

Verse 60

यदावभृथसिस्रासुर्भवेयं द्विजसत्तम । तदा विप्रपदांभोभिरभिषेकं करोम्यहम्

হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, যেতিয়া মই অৱভৃথ-স্নানলৈ আগবাঢ়োঁ, তেতিয়া মই ব্ৰাহ্মণসকলৰ পদপ্ৰক্ষালনৰ জলেৰে নিজৰ অভিষেক কৰোঁ।

Verse 61

हवनं ब्राह्मणमुखे यत्करोमि द्विजोत्तम । मन्ये क्रतुक्रियाभ्योपि तद्विशिष्टं महामते

হে দ্বিজোত্তম, ব্ৰাহ্মণৰ মুখত যি হৱন-আহুতি মই অৰ্পণ কৰোঁ, হে মহামতে, তাক মই মহাযজ্ঞৰ ক্ৰতুক্ৰিয়াতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি মানোঁ।

Verse 62

अभिलाषेषु सर्वेषु जागर्त्येको हृदीह मे । अद्यापि मार्गणः कोपि द्रष्टव्यः स्वतनोरपि

মোৰ সকলো অভিলাষৰ মাজত এটা মাত্ৰ ইচ্ছাই ইয়াত মোৰ হৃদয়ত জাগি থাকে: আজিও মই এজন যোগ্য জনক বিচাৰিব লাগিব—যি মোৰ নিজৰ দেহৰো যোগ্য—যাক মই দান কৰিব পাৰোঁ।

Verse 63

अहो अहोभिर्बहुभिः फलितो मे मनोरथः । यत्त्वं मेद्य गृहे प्राप्तः किंचित्प्रार्थयितुं द्विज

‘আহো! আহো!’ বুলি বহু বাৰ উচ্ছ্বাসৰ পাছত মোৰ মনোৰথ ফলিল: যে তুমি আজি মোৰ ঘৰলৈ আহিছা, হে দ্বিজ, কিবা এটা প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ।

Verse 64

एकाग्रमानसो विप्र यज्ञान्विपुलदक्षिणान् । बहून्यजकृतं विद्धि साहाय्यं सर्ववस्तुषु

হে বিপ্ৰ, একাগ্ৰচিত্তে বহুত যজ্ঞ কৰা, যিবোৰ বিপুল দক্ষিণাৰে সমৃদ্ধ। জানিবা, সকলো বস্তু আৰু সকলো কাৰ্যত মই তোমাক সহায় কৰিম।

Verse 65

इति राज्ञो महाबुद्धेर्धर्मशीलस्य भाषितम् । श्रुत्वा तुष्टमनाः स्रष्टा क्रतुसंभारमाहरत्

এইদৰে মহাবুদ্ধি, ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজাই ক’লে। তেওঁৰ বাক্য শুনি স্ৰষ্টাৰ মন সন্তুষ্ট হ’ল আৰু তেওঁ যজ্ঞৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী আনিলে।

Verse 66

साहाय्यं प्राप्य राजर्षेर्दिवोदासस्य पद्मभूः । इयाज दशभिः काश्यामश्वमेधैर्महामखैः

ৰাজর্ষি দিবোদাসৰ সহায় লাভ কৰি পদ্মভূ ব্ৰহ্মাই কাশীত দহটা অশ্বমেধ—মহামখ, মহিমান্বিত যজ্ঞ—সম্পন্ন কৰিলে।

Verse 67

अद्यापि होमधूमोघैर्यद्व्याप्तं गगनांतरम् । तदा प्रभृति न व्योम नीलिमानं जहात्यदः

আজিো তাত হোমধোঁৱাৰ ঘন মেঘে আকাশমণ্ডল ব্যাপ্ত বুলি কোৱা হয়; তেতিয়াৰ পৰাই সেই ব্যোমে নিজৰ গাঢ় নীলিমা ত্যাগ নকৰে।

Verse 68

तीर्थं दशाश्वमेधाख्यं प्रथितं जगतीतले । तदा प्रभृति तत्रासीद्वाराणस्यां शुभप्रदम्

এইদৰে পৃথিৱীৰ তলত সেই তীৰ্থ ‘দশাশ্বমেধ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল; তেতিয়াৰ পৰাই বাৰাণসীত ই শুভফল দানকাৰী ৰূপে বিদ্যমান।

Verse 69

पुरा रुद्रसरो नाम तत्तीर्थं कलशोद्भव । दशाश्वमेधिकं पश्चाज्जातं विधिपरिग्रहात्

হে কলশোদ্ভৱ (অগস্ত্য), পূৰ্বে সেই তীৰ্থ ‘ৰুদ্ৰ-সৰস’ নামে আছিল; পাছত বিধাতা ব্ৰহ্মাৰ বিধিপূৰ্বক পৰিগ্ৰহণত ই ‘দশাশ্বমেধিক’ নামে পৰিচিত হ’ল।

Verse 70

स्वर्धुन्यथ ततः प्राप्ता भगीरथसमागमात् । अतीव पुण्यवज्जातमतस्तत्तीर्थमुत्तमम्

তাৰ পাছত ভগীৰথৰ আগমন আৰু প্ৰচেষ্টাত স্বর্ধুনী (গঙ্গা) তাত আহি উপস্থিত হ’ল; সেয়ে সেই উত্তম তীৰ্থ অতি পুণ্যময়—সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ—হ’ল।

Verse 71

विधिर्दशाश्वमेधेशं लिंगं संस्थाप्य तत्र वै । स्थितवान्न गतोद्यापि क्वापि काशीं विहाय तु

তাত দাশাশ্বমেধেশ নামে লিঙ্গ স্থাপন কৰি বিধি (ব্ৰহ্মা) তাতেই অৱস্থিত থাকিল; আজিও কাশী ত্যাগ কৰি ক’লৈও নাযায়।

Verse 72

राज्ञो धर्मरतेस्तस्य च्छिद्रं नावाप किंचन । अतः पुरारेः पुरतो व्रजित्वा किं वदेद्विधिः

ধৰ্মত ৰত সেই ৰজাৰ মাজত বিধি (ব্ৰহ্মা) একো দোষ নাপালে। সেয়ে পুৰাৰি (শিৱ)ৰ সন্মুখলৈ গৈ বিধিয়ে কি ক’ব পাৰে?

Verse 73

क्षेत्रप्रभावं विज्ञाय ध्यायन्विश्वेश्वरं शिवम् । ब्रह्मेश्वरं च संस्थाप्य विधिस्तत्रैव संस्थितः

ক্ষেত্ৰ (কাশী)ৰ মহিমা বুজি, বিশ্বেশ্বৰ শিৱক ধ্যান কৰি, বিধি (ব্ৰহ্মা) ব্ৰহ্মেশ্বৰ লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে আৰু তাতেই অৱস্থিত থাকিল।

Verse 74

परातनुरियं काशी विश्वेशस्येति निश्चितम् । अस्याः संसेवनाच्छंभुर्न कुप्यति पुरो मयि

‘এই কাশী বিশ্বেশ্বৰৰে পৰম দেহ’—ই নিশ্চিত। ইয়াৰ ভক্তিভাৱে সেৱা কৰিলে শম্ভুৱে মোৰ ওপৰত সন্মুখতে ক্ৰোধ নকৰে।

Verse 75

कः प्राप्य काशीं दुर्मेधाः पुनस्त्यक्तुमिहेह ते । अनेकजन्मजनितकर्मनिर्मूलनक्षमाम्

কাশী লাভ কৰি কোন দুৰ্বুদ্ধি পুনৰ ইয়াক ত্যাগ কৰিব? কিয়নো ই বহু জন্মত সঞ্চিত কৰ্মক মূলসহ উচ্ছেদ কৰিব পৰা শক্তিসম্পন্ন।

Verse 76

विश्वसंतापसंहर्तुः स्थाने विश्वपतेस्तनुः । संताप्यतेतरां काश्या विश्लेषज महाग्निना

যি প্ৰভু বিশ্বৰ তাপ-দুখ নাশ কৰে, সেই বিশ্বপতিৰ দেহধাৰী স্বৰূপ তেওঁৰেই ধামত; কাশীত বিচ্ছেদ-জাত মহাঅগ্নিয়ে অতি তপ্ত হয়।

Verse 77

प्राप्य काशीं त्यजेद्यस्तु समस्ताघौघनाशिनीम् । नृपशुः स परिज्ञेयो महासौख्यपराङमुखः

যি কাশী—সকল পাপৰ স্ৰোত নাশিনী—প্ৰাপ্ত কৰি পুনৰ ত্যাগ কৰে, সি ‘ৰাজপশু’ বুলি জনা উচিত; মহাসুখৰ পৰা মুখ ঘূৰোৱা জন।

Verse 78

निर्वाणलक्ष्मीं यः कांक्षेत्त्यक्त्वा संसारदुर्गतिम् । तेन काशी न संत्याज्या यद्याप्तैशादनुग्रहात्

যি সংসাৰৰ দুৰ্গম পথ ত্যাগ কৰি নিৰ্বাণ-লক্ষ্মীৰ কামনা কৰে, প্ৰভুৰ অনুগ্ৰহে কাশী লাভ কৰিলে, তাৰ বাবে কাশী কেতিয়াও ত্যাজ্য নহয়।

Verse 79

यः काशीं संपरित्यज्य गच्छेदन्यत्र दुर्मतिः । तस्य हस्ततलाद्गच्छेच्चतुर्वर्गफलोदयः

যি দুৰ্বুদ্ধি কাশী সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰি অন্য ঠাইলৈ যায়, তাৰ হাতৰ তালুৰ পৰা চতুৰ্বৰ্গৰ ফল-উদয় সৰি যায়।

Verse 80

निबर्हणी मधौघस्य सुपुण्य परिबृंहिणीम् । कः प्राप्य काशीं दुर्मेधास्त्यजेन्मोक्षसुखप्रदाम्

যি মধুৰ লোভ-আকৰ্ষণৰ স্ৰোত নাশ কৰে আৰু মহাপুণ্য বৃদ্ধি কৰে—মোক্ষসুখ দানকাৰিণী সেই কাশী লাভ কৰি কোন মন্দমেধা তাক ত্যাগ কৰিব?

Verse 81

सत्यलोके क्व तत्सौख्यं क्व सौख्यं वैष्णवे पदे । यत्सौख्यं लभ्यते काश्यां निमेषार्धनिषेवणात्

সত্যলোকত তেনে আনন্দ ক’ত, আৰু বৈষ্ণৱ পদতো সেই সুখ ক’ত? কাশীত অর্ধ-নিমেষ মান সেৱা কৰিলেই যি পৰমানন্দ লাভ হয়।

Verse 82

वाराणसीगुणगणान्निर्णीय द्रुहिणस्त्विति । व्यावृत्य मंदरगिरिं न पुनः प्रत्यगान्मुने

বাৰাণসীৰ গুণসমূহৰ বহুলতা নিৰ্ণয় কৰি দ্ৰুহিণ (ব্ৰহ্মা) ক’লে, ‘এনেকৈয়েই!’ আৰু মন্দৰগিৰিৰ পৰা উভতি আহি, হে মুনি, পুনৰ কেতিয়াও নাঘূৰিল।

Verse 83

स्कंद उवाच । मित्रावरुणयोः पुत्र महिमानं ब्रवीमि ते । काश्यां दशाश्वमेधस्य सर्वतीर्थशिरोमणेः

স্কন্দে ক’লে: হে মিত্ৰ-বৰুণৰ পুত্ৰ, কাশীত থকা দশাশ্বমেধ—সকলো তীৰ্থৰ শিৰোমণি—ইয়াৰ মহিমা মই তোমাক ক’ম।

Verse 84

दशाश्वमेधिकं प्राप्य सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । यत्किंचित्क्रियते कर्म तदक्षयमिहेरितम्

দশাশ্বমেধিক তীৰ্থত উপনীত হৈ—সকলো তীৰ্থৰ ভিতৰত উত্তমতম—তাত যি কোনো কৰ্ম কৰা হয়, ইয়াত ঘোষণা কৰা হৈছে যে তাৰ ফল অক্ষয় হয়।

Verse 85

स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो दे वतार्चनम् । संध्योपास्तिस्तर्पणं च श्राद्धं पितृसमर्चनम्

স্নান, দান, জপ, হোম, স্বাধ্যায়, দেৱতাৰ অৰ্চনা; সন্ধ্যা-উপাসনা, তৰ্পণ, আৰু শ্ৰাদ্ধ—পিতৃসকলৰ ভক্তিপূৰ্ণ সমাৰ্চনা।

Verse 86

दृष्ट्वा दशाश्वमेधेशं सर्वपापैः प्रमुच्यते

দশাশ্বমেধেশৰ দৰ্শন মাত্ৰে মানুহ সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।

Verse 87

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे प्राप्य प्रतिपदं तिथिम् । दशाश्वमेधिके स्नात्वा मुच्यते जन्मपातकैः

জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্ল পক্ষত প্ৰতিপদা তিথি পালে, দশাশ্বমেধিকাত স্নান কৰিলে জন্মপাতক পাপৰ পৰা মুক্তি হয়।

Verse 88

ज्येष्ठे शुक्ल द्वितीयायां स्नात्वा रुद्रसरोवरे । जन्मद्वयकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

জ্যেষ্ঠৰ শুক্ল পক্ষৰ দ্বিতীয়া তিথিত ৰুদ্ৰসৰোৱৰত স্নান কৰিলে দুটা জন্মত সঞ্চিত পাপ তৎক্ষণাৎ নাশ হয়।

Verse 89

एवं सर्वासु तिथिषु क्रमस्नायी नरोत्तमः । आशुक्लपक्षदशमि प्रतिजन्माघमुत्सृजेत्

এইদৰে সকলো তিথিত ক্ৰমে স্নান কৰা নৰোত্তমে শুক্ল পক্ষৰ দশমীলৈকে প্ৰতিজন্মৰ পাপ ত্যাগ কৰে।

Verse 90

तिथिं दशहरां प्राप्य दशजन्माघहारिणीम् । दशाश्वमेधिके स्नातो यामीं पश्येन्न यातनाम्

দশহৰা তিথি লাভ কৰি—যি দহ জন্মৰ পাপ হৰণ কৰে—দশাশ্বমেধিকাত স্নান কৰা জনে যমৰ যাতনা নেদেখে।

Verse 91

लिंगं दशाश्वमेधेशं दृष्ट्वा दशहरा तिथौ । दशजन्मार्जितैः पापैस्त्यज्यते नात्र संशयः

দশহৰা তিথিত দশাশ্বমেধেশ লিঙ্গৰ দৰ্শন কৰিলে দহ জন্মত সঞ্চিত পাপ নিশ্চিতভাৱে নাশ হয়—ইয়াত কোনো সন্দেহ নাই।

Verse 92

स्नातो दशहरायां यः पूजयेल्लिंगमुत्तमम् । भक्त्या दशाश्वमेधेशं न तं गर्भदशा स्पृशेत्

যি জনে দশহৰাত স্নান কৰি ভক্তিৰে উত্তম লিঙ্গ—দশাশ্বমেধেশ—পূজা কৰে, তাক পুনৰ গৰ্ভবাসৰ অৱস্থা স্পৰ্শ নকৰে।

Verse 93

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पक्षं रुद्रसरे नरः । कुर्वन्वै वार्षिकीं यात्रां न विघ्नैरभिभूयते

জ্যেষ্ঠ মাহৰ শুক্ল পক্ষত, ৰুদ্ৰসৰত পক্ষজোৰা বাৰ্ষিক যাত্ৰা-ব্ৰত পালন কৰা মানুহজন বাধা-বিঘ্নে পৰাভূত নহয়।

Verse 94

दशाश्वमेधावभृथैर्यत्फलं सम्यगाप्यते । दशाश्वमेधे तन्नूनं स्नात्वा दशहरा तिथौ

দশ অশ্বমেধ যজ্ঞৰ অৱভৃথ-স্নানে যি ফল সম্পূৰ্ণৰূপে লাভ হয়, সেই একে ফল দশহৰা তিথিত দশাশ্বমেধত স্নান কৰিলে নিশ্চিতভাৱে পোৱা যায়।

Verse 95

स्वर्धुन्याः पश्चिमे तीरे नत्वा दशहरेश्वरम् । न दुर्दशामवाप्नोति पुमान्पुण्यतमः क्वचित्

স্বৰ্গধুনী (গঙ্গা)ৰ পশ্চিম তীৰত দশহৰেশ্বৰক প্ৰণাম কৰি, অতি পুণ্যবান পুৰুষে কেতিয়াও দুৰ্দশা নাপায়।

Verse 96

यत्काश्यां दक्षिणद्वारमंतर्गेहस्य कीर्त्यते । तत्र ब्रह्मेश्वरं दृष्ट्वा ब्रह्मलोके महीयते

যি কাশীত অন্তৰ্গৃহৰ দক্ষিণ দুৱাৰ বুলি খ্যাত, তাত ব্ৰহ্মেশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে মানুহ ব্ৰহ্মলোকত সন্মানিত আৰু মহিমান্বিত হয়।

Verse 97

इति ब्राह्मणवेषेण वाराणस्यां महाधिया । द्रुहिणेन स्थितं तावद्यावद्विश्वेश्वरागमः

এইদৰে ব্ৰাহ্মণৰ বেশ ধৰি আৰু মহাধীৰ বুদ্ধিৰে, দ্ৰুহিণ (ব্ৰহ্মা) বাৰাণসীত তেতিয়ালৈকে অৱস্থান কৰিলে—যেতিয়ালৈকে বিশ্বেশ্বৰ (শিৱ)ৰ আগমন নহ’ল।

Verse 98

दिवोदासोपि राजेंद्रो वृद्धब्राह्मणरूपिणे । ब्रह्मणे कृतयज्ञाय ब्रह्मशालामकल्पयत्

ৰাজেন্দ্ৰ দিবোদাসেও, বৃদ্ধ ব্ৰাহ্মণৰ ৰূপ ধৰা ব্ৰহ্মাৰ বাবে, যজ্ঞ সম্পাদনৰ নিমিত্তে মনোমোহা ব্ৰহ্মশালা সাজি দিলে।

Verse 99

ब्रह्मेश्वरसमीपे तु ब्रह्मशाला मनोहरा । ब्रह्मा तत्रावसद्व्योम ब्रह्मघोषैर्निनादयन्

ব্ৰহ্মেশ্বৰৰ ওচৰত মনোমোহা ব্ৰহ্মশালা আছিল; তাত ব্ৰহ্মা বাস কৰি ব্ৰহ্মঘোষ আৰু বৈদিক ঘোষণাৰে আকাশ গুঞ্জাই তুলিলে।

Verse 100

इति ते कथितो ब्रह्मन्महिमातिमहत्तरः । दशाश्वमेधतीर्थस्य सर्वाघौघविनाशनः

হে ব্ৰাহ্মণ! এইদৰে মই তোমাক দশাশ্বমেধ তীৰ্থৰ অতি মহত্তৰ মহিমা ক’লোঁ—যি সকলো পাপৰ প্ৰৱাহ ধ্বংস কৰে।

Verse 101

श्रुत्वाध्यायमिमं पुण्यं श्रावयित्वा तथैव च । ब्रह्मलोकमवाप्नोति श्रद्धया मानवोत्तमः

এই পুণ্য অধ্যায় শুনি, আৰু তেনেদৰে আনকো শ্ৰাৱয়িত কৰি, শ্ৰদ্ধাসম্পন্ন মনুষ্যশ্ৰেষ্ঠে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে।