Adhyaya 26

Verse 1

स्कंद उवाच । शृणुष्व मैत्रावरुणे पुराकल्पे रथंतरे । इतिहास इहासीद्यः पीठे विरजसंज्ञिते

স্কন্দে ক’লে: হে মৈত্ৰাৱৰুণ, শুনা। প্ৰাচীন যুগত, ৰথন্তৰ কল্পত, ইয়াত ‘বিৰজা’ নামে পীঠত সংঘটিত এক পুৰাতন ইতিহাস আছিল।

Verse 2

त्रिलोचनस्य प्रासादे मणिमाणिक्यनिर्मिते । नानाभंगि गवाक्षाढ्ये रत्नसानाविवायते

ত্ৰিলোচনৰ প্ৰাসাদত—মণি-মাণিক্যৰে নিৰ্মিত—বহু শোভন ভংগিৰ গৱাক্ষেৰে সমৃদ্ধ, সি যেন ৰত্নেৰে গঠিত পৰ্বতৰ ঢালৰ দৰে দেখা গৈছিল।

Verse 3

कदाचिदपि कल्पांते द्यो लोके भ्रंशति क्षये । प्रोत्तंभनं स्तंभ इव दत्तो विश्वकृता स्वयम्

কেতিয়াবা কল্পান্তত, প্ৰলয়-ক্ষয়ত যেতিয়া স্বৰ্গলোক ভাঙি পৰে, তেতিয়া বিশ্বকৃতাই স্বয়ং দিয়া থোৱা এক স্তম্ভৰ দৰে সি তাক ধৰি ৰাখে।

Verse 4

मरुत्तरंगिताग्राभिः पताकाभिरितस्ततः । सन्निवारयतीवेत्थमघौघान्विशतो मुने

বতাহত অগ্ৰভাগ দুলোৱা পতাকাৰে চাৰিওফালে, হে মুনি, সি যেন ভিতৰলৈ সোমোৱা পাপৰ স্ৰোতসমূহক এইদৰে বাধা দি ৰাখিছে বুলি লাগিছিল।

Verse 5

देदीप्यमान सौवर्ण कलशेन विराजिते । पार्वणेन शशांकेन खेदादिव समाश्रिते

দীপ্তিমান সোণালী কলশেৰে শোভিত হৈ সি উজ্জ্বল হৈছিল; আৰু যেন পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰক আশ্ৰয় লৈছে—ক্লান্তিৰ পাছত পোৱা সান্ত্বনাৰ দৰে।

Verse 6

तत्र पारावतद्वंद्वं वसेत्स्वैरं कृतालयम् । प्रातःसायं च मध्याह्ने कुर्वन्नित्यं प्रदक्षिणम्

তাত এটা পাৰাৱতৰ যোৰাই নিজে বাসস্থান সাজি নিৰ্ভয়ে বাস কৰিছিল; আৰু প্ৰভাত, সায়ং আৰু মধ্যাহ্নত নিত্য প্ৰদক্ষিণা কৰি থাকিছিল।

Verse 7

उड्डीयमानं परितः पक्षवातेरितस्ततः । रजःप्रासादसंलग्नं दूरीकुर्वद्दिनेदिने

চাৰিওফালে উৰি ফুৰি, পাখিৰ বতাহত ইফাল-সিফাল ধকেল খাই, সিহঁতে দিনেদিনে প্ৰাসাদ-মন্দিৰত লাগি থকা ধূলি ঝাৰি আঁতৰাই দিছিল।

Verse 8

त्रिलोचनेति सततं नाम भक्तैरुदाहृतम् । त्रिविष्टपेति च तथा तयोः कर्णातिथी भवेत्

ভক্তসকলে সদায় ‘ত্রিলোচন’ নাম উচ্চাৰণ কৰিছিল, আৰু তেনেদৰে ‘ত্রিৱিষ্টপ’ও; সেই দুটা পক্ষী সিহঁতৰ কাণত পৰি থকা ধ্বনিসকলৰ অতিথি যেন হৈ থাকিছিল।

Verse 9

चतुर्विधानि वाद्यानि शंभुप्रीतिकराण्यलम् । तयोः कर्णगुहां प्राप्य प्रतिशब्दं प्रतन्वते

শম্ভুক আনন্দিত কৰিব পৰা চাৰিধৰণৰ বাদ্যধ্বনি সিহঁতৰ কাণৰ গুহালৈ প্ৰৱেশ কৰি প্ৰতিধ্বনিৰূপে প্ৰতিশব্দ বিস্তাৰ কৰিছিল।

Verse 10

मंगलारार्तिकज्योतिस्त्रिसंध्यं पक्षिणोस्तयोः । नेत्रांत निर्विशन्नित्यं भक्तचेष्टां प्रदर्शयेत्

তিনিসন্ধ্যাত মঙ্গলময় আৰতি-জ্যোতি সেই দুটা পক্ষীৰ চকুৰ কোণত নিত্য প্ৰৱেশ কৰিছিল, যেন ভক্তসকলৰ পূজা-চেষ্টাসমূহ সিহঁতক দেখুৱাই দিছিল।

Verse 11

प्राणयात्रां विहायापि कदाचित्स्थिरमानसौ । नोड्डीयवांछितं यातः पश्यंतौ कौतुकं खगौ

কেতিয়াবা দুয়োটা খগে মন স্থিৰ কৰি নিজৰ প্ৰাণযাত্ৰা (আহাৰ-অন্বেষণ)ো এৰি দিত; ইচ্ছিত ঠাইলৈ উৰি নাযাই, আশ্চৰ্য্যময় দৃশ্যটো চাই থাকিছিল।

Verse 12

तत्र भक्तजनाकीर्णं प्रासादं परितो मुने । तंडुलादि चरंतौ तौ कुर्वाते च प्रदक्षिणम्

তাত, হে মুনি, প্ৰাসাদ-মন্দিৰখন চাৰিওফালে ভক্তজনেৰে ভৰি আছিল; দুয়োটা খগে তণ্ডুল আদি চুগি চুগি প্ৰদক্ষিণাও কৰিছিল।

Verse 13

देवदक्षिणदिग्भागे चतुःस्रोतस्विनी जलम् । तृषार्तौ धयतो विप्र स्नातौ जातु चिदंडजौ

দেৱালয়ৰ দক্ষিণ দিশত ‘চতুঃস্ৰোতস্বিনী’ নামৰ জল আছিল। তৃষ্ণাত কাতৰ, হে বিপ্ৰ, সেই দুয়োটা খগে সেই জল পান কৰিছিল আৰু কেতিয়াবা তাত স্নানো কৰিছিল।

Verse 14

तयोरित्थं विचरतोस्त्रिलोचनसमीपतः । अगाद्बहुतिथः कालो द्विजयोः साधुचेष्टयोः

এইদৰে ত্ৰিলোচনৰ সান্নিধ্যত দুয়োটা দ্বিজ খগে বিচৰণ কৰি থাকোঁতে, সৎচেষ্টাত ৰত হৈ তেওঁলোকৰ বহুদিন কাল অতিবাহিত হ’ল।

Verse 15

अथ देवालयस्कंधे गवाक्षांतर्गतौ च तौ । श्येनेन केनचिद्दृष्टौ क्रूरदृष्ट्या सुखस्थितौ

তাৰ পাছত দেৱালয়ৰ স্কন্ধত গৱাক্ষৰ ভিতৰত সুখে বহি থকা সেই দুয়োটা খগক কোনো এটা শ্যেন পাখিয়ে দেখিলে আৰু ক্ৰূৰ দৃষ্টিৰে চাই থাকিল।

Verse 16

तच्च पारावतद्वंद्वं श्येनः परिजिघृक्षुकः । अवतीर्यांबरादाशु प्रविष्टोन्यशिवालये

সেই পাৰাৱতৰ জোৰাটোক ধৰিবলৈ ব্যগ্ৰ হৈ শ্যেন আকাশৰ পৰা তৎক্ষণাৎ নামি আহিল; কিন্তু সিহঁতে ইতিমধ্যে শিৱৰ আন এটা মন্দিৰত প্ৰৱেশ কৰিছিল।

Verse 17

ततो विलोकयामास तदागमविनिर्गमौ । केन मार्गेण विशतो दुर्गमेतौ पतत्त्रिणौ

তাৰ পাছত সি সিহঁতৰ আহ-যাহ লক্ষ্য কৰি চালে আৰু ভাবিলে, “কোন পথেদি এই দুটা পাখী এই দুৰ্গম দুৰ্গত সোমাল?”

Verse 18

केनाध्वना च निर्यातः क्व काले कुरुतश्च किम् । कथं युगपदे तौ मे ग्राह्यौ स्वैरं भविष्यतः

“আৰু কোন পথেৰে সিহঁতে ওলাই যায়? কোন সময়ত, আৰু কি কৰি? সিহঁতে স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ আগতেই মই কেনেকৈ একেলগে দুয়োটাক ধৰিম?”

Verse 19

मध्ये दुर्गप्रविष्टौ च ममवश्याविमौ न यत् । एकदृष्टिः क्षणं तस्थौ श्येन इत्थं विचिंतयन्

“এতিয়া সিহঁতে দুৰ্গৰ ভিতৰত সোমাই পৰাত, এই দুয়োটা মোৰ অধীন নহয়।” এইদৰে চিন্তা কৰি শ্যেন একেদৃষ্টিৰে ক্ষণেক থিয় হৈ ৰ’ল।

Verse 20

अहो दुर्गबलं प्राज्ञाः शंसंत्येवेति हेतुतः । दुर्बलोप्याकलयितुं सहसारिर्न शक्यते

“আহা! এই কাৰণেই জ্ঞানীসকলে দুৰ্গৰ বলৰ প্ৰশংসা কৰে; কিয়নো দুৰ্বল দুৰ্গকো হঠাৎ শত্রুৰ আক্রমণে দমন কৰা নাযায়।”

Verse 21

करिणां तु सहस्रेण वराश्वानां न लक्षतः । तत्कर्मसिद्धिर्नृपतेर्दुर्गेणैकेन यद्भवेत्

হে নৃপতে! সহস্ৰ হাতী আৰু লক্ষ উত্তম অশ্বেও যি কাৰ্যসিদ্ধি নঘটে, একেটি সুদৃঢ় দুৰ্গৰ দ্বাৰাই সেই সিদ্ধি লাভ হয়।

Verse 22

दुर्गस्थो नाभिभूयेत विपक्षः केनचित्क्वचित् । स्वतंत्रं यदि दुर्गं स्यादमर्मज्ञप्रकाशितम्

যি দুৰ্গত অৱস্থিত, সি শত্রুৰ দ্বাৰা কেতিয়াও ক’তাও পৰাভূত নহয়—যদি দুৰ্গ স্বতন্ত্ৰ হয় আৰু তাৰ মর্মস্থান অমর্মজ্ঞে প্ৰকাশ নকৰে।

Verse 23

इति दुर्गबलं शंसञ्श्येनो रोषारुणेक्षणः । असाध्वसौ कलरवौ वीक्ष्य यातो नभोंगणम्

এইদৰে দুৰ্গবলৰ প্ৰশংসা কৰি, ক্ৰোধে ৰক্তচক্ষু শ্যেনটোৱে সেই দুজন কলৰৱা পক্ষীক তীক্ষ্ণ দৃষ্টিৰে চাই আকাশমণ্ডললৈ উৰি গ’ল।

Verse 24

अथ पारावतीदक्षा विपक्षं प्रेक्ष्य पक्षिणम् । महाबलं दुर्गबला प्राह पारावतं पतिम्

তাৰ পাছত দুৰ্গসম আশ্ৰয়ে বলৱতী সক্ষম পাৰাৱতী পত্নীয়ে শত্রু পক্ষীক দেখি নিজৰ পাৰাৱত স্বামীক সেই মহাবলী বৈৰীৰ কথা ক’লে।

Verse 25

कलरव्युवाच । प्रिय पारावत प्राज्ञ सर्वकामि सुखारव । तव दृग्विषयं प्राप्तः श्येनोय प्रबलो रिपुः

কলৰৱাই ক’লে: হে প্ৰিয় পাৰাৱত—হে প্ৰাজ্ঞ, মধুৰবাক, সকলো কামনা পূৰণকাৰী—এই শ্যেন, প্ৰবল বৈৰী, তোমাৰ দৃষ্টিগোচৰলৈ আহি পৰিছে।

Verse 26

सावज्ञं वाक्यमाकर्ण्य पारावत्याः स तत्पतिः । पारावतीमुवाचेदं का चिंतेति तव प्रिये

পাৰাৱতীৰ সামান্য তিৰস্কাৰভৰা বাক্য শুনি তাইৰ পতি ক’লে— “প্ৰিয়ে পাৰাৱতী, তোমাৰ মনত এই চিন্তা কিয় জাগিছে?”

Verse 27

पारावत उवाच । कति नाम न संतीह सुभगे व्योमचारिणः । कति देवालयेष्वेषु खगा नोपविशंति हि

পুৰুষ পাৰাৱতে ক’লে— “হে সুভাগিনী, ইয়াত আকাশচাৰী কিমান জন আছে! আৰু এই দেৱালয়সমূহত কিমান খগে একেবাৰে নাবহে।”

Verse 28

कति चैव न पश्यंति नौ सुखस्थाविह प्रिये । तेभ्यो यदीह भेतव्यं कुतो नौ तत्सुखं प्रिये

“প্ৰিয়ে, ইয়াত সুখে বহি থকা আমাক কিমানেই নেদেখে। যদি ইয়াতো তেওঁলোকক ভয় কৰিব লাগে, তেন্তে এই সুখ আমাৰ কেনেকৈ হ’ব, প্ৰিয়ে?”

Verse 29

रमस्व त्वं मया सार्धं त्यज चिंतामिमां शुभे । अस्य श्येनवराकस्य गणनापि न मे हृदि

“হে শুভে, মোৰ সৈতে আনন্দে ৰমা; এই চিন্তা ত্যাগ কৰা। সেই নীচ শ্যেনটোক মই হৃদয়ত গণনাই নকৰোঁ।”

Verse 30

इत्थं पारावतवचः श्रुत्वा पारावती ततः । मौनमालंब्य संतस्थे पत्युः पादार्पितेक्षणा

এইদৰে পাৰাৱতৰ কথা শুনি পাৰাৱতী নীৰৱ হৈ স্থিৰ ৰ’ল, পতিৰ পদত দৃষ্টি নত কৰি।

Verse 31

हितवर्त्मोपदिश्यापि प्रिय प्रियचिकीर्षया । साध्व्या जोषं समास्थेयं कार्यं पत्युर्वचः सदा

যদিও তেওঁ হিতকৰ পথ উপদেশ দিছে, তথাপি প্ৰিয়জনৰ মঙ্গল কামনাৰে সৎধৰ্মিণী পত্নীয়ে সংযমে নীৰৱে স্থিৰ থাকিব লাগে; আৰু সদায় পতিৰ বাক্য অনুসাৰে কৰ্ম সম্পন্ন কৰিব লাগে।

Verse 32

अन्येद्युरप्यथायातः श्येनो पश्यत्स दंपती । अपरिच्छिन्नया दृष्ट्या यथा मृत्युर्गतायुषम्

পৰদিনাও সেই শ্যেন আহি সেই দম্পতীক চাই থাকিল; তাৰ অনিমেষ দৃষ্টি তেনেদৰে স্থিৰ আছিল, যেন আয়ু শেষ হোৱা জনৰ ওপৰত মৃত্যু দৃষ্টি স্থাপন কৰে।

Verse 33

अथ मंडलगत्या स प्रासादं परितो भ्रमन् । निरीक्ष्य तद्गतायातौ यातो गगनमार्गतः

তাৰ পাছত সি মণ্ডলাকাৰে প্ৰাসাদৰ চাৰিওফালে ঘূৰি ঘূৰি উৰি, তেওঁলোকৰ আহা-যোৱা মনোযোগেৰে নিৰীক্ষণ কৰি, পুনৰ আকাশপথেৰে উধাও হ’ল।

Verse 34

गतेऽथ नभसि श्येने पुनः पारावतांगना । प्रोवाच प्रेयसी नाथ दृष्टो दुष्टस्त्वयाऽहितः

শ্যেন আকাশলৈ গুচি যোৱাৰ পাছত, পাৰাৱতী পুনৰ ক’লে—হে নাথ! আপুনি সেই দুষ্ট, অমঙ্গলকাৰী জনক দেখিলে।

Verse 35

तस्या वाक्यं समाकर्ण्य पुनः कलरवोब्रवीत् । किं करिष्यत्यसौ मुग्धे मम व्योमविहारिणः

তাইৰ বাক্য শুনি, মধুৰ কণ্ঠৰ জনে পুনৰ ক’লে—“হে মুগ্ধে! মই আকাশত বিচৰণ কৰোঁ, সি মোৰ কি কৰিব পাৰিব?”

Verse 36

दुर्गं च स्वर्गतुल्यं मे यत्र नास्त्यरितो भयम् । अयं न ता गतीर्वेत्ति या वेदाहं नभोंगणे

মোৰ দুৰ্গ স্বৰ্গসম; তাত কোনো শত্ৰুৰ ভয় নাই। এইজনে আকাশ-মণ্ডলত যি গতি-পথ মই জানো, সেয়া নাজানে।

Verse 37

प्रडीनोड्डीन संडीन कांडव्याडकपाटिकाः । स्रंसनी मंडलवती गतयोष्टावुदाहृताः

প্ৰডীন, উড্ডীন, সংডীন, কাণ্ড, ব্যাডক, পাটিকা, স্ৰংসনী আৰু মণ্ডলৱতী—এই আঠটা গতি-ভেদ ঘোষণা কৰা হৈছে।

Verse 38

यथैतास्विह कौशल्यं मयि पारावति प्रिये । गतिषु क्वापि कस्यापि पक्षिणो न तथांबरे

হে প্ৰিয়ে পাৰাৱতী, এই উৰণ-গতিসমূহত মোৰ যি কৌশল আছে, আকাশত ক’তো কোনো পক্ষীৰ তেনে নহয়।

Verse 39

सुखेन तिष्ठ का चिंता मयि जीवति ते प्रिये । इति तद्वचनं श्रुत्वा सास्थिता मूकवत्सती

সুখে থাক; হে প্ৰিয়ে, মই জীয়াই থাকোঁতে তোৰ কিহৰ চিন্তা? এই কথা শুনি তাই বাকৰুদ্ধ যেন মূক হৈ স্থিৰ হৈ ৰ’ল।

Verse 40

अपरेद्युरपि श्येनस्तत्र भारशिलातले । कियदंतरमासाद्योपविष्टोऽतिप्रहृष्टवत्

পিছদিনো শ্যেনটো তাত আহিল; অলপ দূৰত উপনীত হৈ গধুৰ শিলাৰ ওপৰত বহিল, যেন অতিশয় আনন্দিত।

Verse 41

आयामं तत्र संस्थित्वा तत्कुलायं विलोक्य च । पुनर्विनिर्गतः श्येनः सापि भीताब्रवीत्पुनः

তাত কিছু সময় তাতেই স্থিৰ হৈ সেই বাসালৈ চাই, শ্যেন পাখী পুনৰ ওলাই গ’ল; আৰু সেয়ো ভয়তে পুনৰ ক’লে।

Verse 42

प्रियस्थानमिदं त्याज्यं दुष्टदृष्टिविदूषितम् । असौ क्रूरोति निकटमुपविष्टोऽतिहृष्टवत्

এই প্ৰিয় স্থান ত্যাগ কৰা উচিত—ই দুষ্ট দৃষ্টিয়ে কলুষিত হৈছে। সেই নিষ্ঠুৰ জন অতি নিকটে বহি আছে, যেন অতিশয় আনন্দিত।

Verse 43

सावज्ञं स पुनः प्राह किं करिष्यत्यसौ प्रिये । मृगाक्षीणां स्वभावोयं प्रायशो भीरुवृत्तयः

সেয়া অৱজ্ঞাৰে পুনৰ ক’লে, “প্ৰিয়ে, সি কি কৰিব? মৃগনয়নীৰ স্বভাৱেই এনে—বেছিভাগ সময় ভীৰুতা-প্ৰবণ।”

Verse 44

इतरेद्युरपि प्राप्तः स च श्येनो महाबलः । तयोरभिमुखं तत्र स्थितो याम द्वयावधि

পিছদিনো সেই মহাবলী শ্যেন আহিল। সি তাত তেওঁলোকৰ সন্মুখত থিয় হৈ দুয়োটা যাম পৰ্যন্ত থাকিল।

Verse 45

पुनर्विलोक्य तद्वर्त्म शीघ्रं यातो यथागतम् । गतेथ शकुनौ तस्मिन्सा बभाषे विहंगमी

সেই পথটো পুনৰ চাই, সি যিদৰে আহিছিল তেনেদৰেই সোনকালে গুচি গ’ল। সেই পাখী গ’লত, মাইকী পাখীজনীয়ে ক’লে।

Verse 46

नाथ स्थानांतरं यावो मृत्युर्नौ निकटोत्र यत् । पुनर्दुष्टे प्रणष्टेस्मिन्नावां स्यावः सुखं प्रिय

হে প্ৰিয় নাথ! আহা, আন ঠাইলৈ যাওঁ, কিয়নো ইয়াত মৃত্যু আমাৰ ওচৰত। এই দুষ্ট বিপদ নাশ হৈ গ’লে, প্ৰিয়, আমি পুনৰ সুখেৰে বাস কৰিম।

Verse 47

प्रिय यस्य सपक्षस्य गतिः सर्वत्र सिद्धिदा । स किं स्वदेशरागेण नाशं प्राप्नोति बुद्धिमान्

প্ৰিয়! যাৰ পাখি আছে, তাৰ বাবে সকলো ঠাইলৈ গতি সৰ্বত্ৰ সিদ্ধি আনে। তেন্তে বুদ্ধিমান জনে নিজৰ দেশৰ মোহত পৰি সঁচাকৈ নাশক কিয় বৰণ কৰিব?

Verse 48

सोपसर्गं निजं देशं त्यक्त्वा योन्यत्र न व्रजेत् । स पंगुर्नाशमाप्नोति कूलस्थित इव द्रुमः

যি জনে বিপদে আৱদ্ধ নিজৰ দেশ ত্যাগ কৰে, কিন্তু আন ঠাইলৈ নাযায়, সি পঙ্গু হৈ নাশ পায়—যেন ক্ষয়মান নদীতীৰত থিয় হৈ থকা গছ।

Verse 49

प्रियोदितं निशम्येति स भवित्री दशार्दितः । सरीढं पुनरप्याह प्रिये मा भैः खगात्ततः

প্ৰিয়াৰ বাক্য শুনি সংকটে কঁপা সেই কপৌটি আগবাঢ়িল। তথাপি সি স্নেহেৰে পুনৰ ক’লে—“প্ৰিয়ে, সেই পাখিটোৰ পৰা ভয় নকৰিবা।”

Verse 50

अथापरस्मिन्नहनि स श्येनः प्रातरेव हि । तद्द्वारदेशमासाद्य सायं यावत्स्थितो बलः

তাৰ পিছদিনা সেই শ্যেন পুৱাই আহিল আৰু বাসাৰ দুৱাৰ-মুখত উপস্থিত হৈ সন্ধ্যা পৰ্যন্ত বলপূৰ্বকভাৱে থিয় হৈ থাকিল।

Verse 51

अस्ताचलस्य शिखरं याते भानौ गते खगे । कुलायाद्बाह्यमागत्योवाच पारावती पतिम्

যেতিয়া সূৰ্য্য অস্তাচলৰ শিখৰত উপনীত হ’ল আৰু বাজ পাখী গুচি গ’ল, তেতিয়া পাৰাৱতী কুলায়ৰ পৰা বাহিৰ ওলাই স্বামীৰ সৈতে কথা ক’লে।

Verse 52

नाथ निर्गमनस्यायं कालः कालोऽतिदूरतः । यावत्तावद्विनिर्याहि त्यक्त्वा मामपि सन्मते

হে নাথ, এতিয়া প্ৰস্থান কৰাৰ সময়; বিধিৰ ক্ষণ দূৰত নহয়। হে সৎমতি, তৎক্ষণাৎ ওলাই যা—মোকো ত্যাগ কৰিব লাগিলেও।

Verse 53

त्वयि जीवति दुष्प्राप्यं न किंचिज्जगतीतले । पुनर्दाराः पुनर्मित्रं पुनर्वसु पुनर्गृहम्

যেতিয়ালৈকে তুমি জীয়াই আছা, পৃথিৱীত একোৱেই অপ্রাপ্য নহয়; পুনৰ পত্নী, পুনৰ মিত্ৰ, পুনৰ ধন, আৰু পুনৰ গৃহো লাভ কৰিব পাৰি।

Verse 54

यद्यात्मा रक्षितः पुंसा दारैरपि धनैरपि । तदा सर्वं हरिश्चंद्रभूपेनेवेह लभ्यते

যদি মানুহে নিজৰ প্ৰাণ ৰক্ষা কৰে—পত্নী আৰু ধনৰ বিনিময়তো—তেন্তে ইয়াত সকলো পুনৰ লাভ হয়, যেনেকৈ ৰজা হৰিশ্চন্দ্ৰে লাভ কৰিছিল।

Verse 55

अयमात्मा प्रियो बंधुरयमात्मा महद्धनम् । धमार्थकाममोक्षाणामयमात्मार्जकः परः

এই আত্মাই প্ৰিয় বান্ধৱ, এই আত্মাই মহাধন। ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ লাভৰ পৰম উপায়ো এই আত্মাই।

Verse 56

त्रिलोक्या अपि सर्वस्याः श्रेष्ठा वाराणसी पुरी । ततोपि लिंगमोंकारं ततोप्यत्र त्रिलोचनम्

তিনিও লোকৰ সকলো তীৰ্থৰ মাজত বাৰাণসী নগৰী সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ। তাৰো ওপৰত ওঁকাৰ-লিঙ্গ, আৰু কাশীত তাৰো ওপৰত ত্ৰিলোচন শিৱ।

Verse 57

यशोहीनं तु यत्क्षेमं तत्क्षेमान्निधनं वरम् । तद्यशः प्राप्यते पुंभिर्नीतिमार्गप्रवर्तने

যশহীন কল্যাণ সত্য কল্যাণ নহয়; তেনে ‘সুখ-ক্ষেম’তকৈ মৃত্যুয়েই শ্ৰেয়। কিয়নো নীতি-ধৰ্মৰ পথত আগবঢ়িলে মানুহে সেই যশ লাভ কৰে।

Verse 58

अतो नीतिपथं श्रुत्वा नाथ स्थानादितो व्रज । न गमिष्यसि चेत्प्रातस्ततो मे संस्मरिष्यसि

সেয়ে, হে নাথ, নীতি-ধৰ্মৰ পথ শুনি এই স্থানৰ পৰা আগবাঢ়া। যদি তুমি প্ৰভাতে নাযাওঁ, তেন্তে পাছত অনুতাপে মোৰ বাক্য স্মৰণ কৰিবা।

Verse 59

इत्युक्तोपि स वै पत्न्या पारावत्या सुमेधया । न निर्ययौ प्रतिस्थानाद्भवित्र्या प्रतिवारितः

এনেদৰে সুমেধা পত্নী পাৰাৱতীয়ে ক’লেও, সেই বুদ্ধিমান জনে নিজৰ নিবাসৰ পৰা ওলাই নাহিল; ভাগ্যই যেন তাকেই বাধা দিলে।

Verse 60

अथोषसि समागत्य श्येनेन बलिना तदा । तन्निर्गमाध्वा संरुद्धः किंचिद्भक्ष्यवता मुने

তাৰ পাছত প্ৰভাতে এক বলৱান শ্যেন আহিল। হে মুনি, অলপ আহাৰ থকা সেই শ্যেনেই তাৰ বাহিৰ ওলোৱাৰ পথ ৰুদ্ধ কৰিলে।

Verse 61

दिनानि कतिचित्तत्र स्थित्वा श्येनो महामतिः । पारावतमुवाचेदं धिक्त्वां पौरुषवर्जितम्

কেইদিন তাত অৱস্থান কৰি মহামতি শ্যেনাই পাৰাৱতক ক’লে— “ধিক্ তোক, পুৰুষাৰ্থ-বিহীন!”

Verse 62

किंवा युध्यस्व दुर्बुद्धे किंवा निर्याहि मे गिरा । क्षुधाक्षीणो मृतः पश्चान्निरयं यास्यसि ध्रुवम्

“নচেৎ যুদ্ধ কৰ, হে দুৰ্বুদ্ধি, নতুবা মোৰ আদেশত বাহিৰ ওলা। যদি ক্ষুধাত ক্ষীণ হৈ পাছত মৰ, তেন্তে নিশ্চয় নৰকলৈ যাবি।”

Verse 63

द्वौ भवंतावहं चैकश्चलौ जयपराजयौ । स्थानार्थं युध्यतः सत्त्वात्स्वर्गो वा दुर्गमेव वा

“তোমালোক দুজন আৰু মই একা—জয়-পৰাজয় দুয়ো চঞ্চল, অনিশ্চিত। এই স্থানৰ বাবে সত্য সাহসে যুদ্ধ কৰিলে স্বৰ্গ হ’ব, নতুবা দুৰ্গম ভয়ংকৰ অন্ত।”

Verse 64

पुरुपार्थं समालंब्य ये यतंते महाधियः । विधिरेव हि साहाय्यं कुर्यात्तत्सत्त्वचोदितः

যিসকল মহাধী লোক মানৱ-প্ৰয়াসক আশ্ৰয় কৰি যত্ন কৰে, তেওঁলোকৰ সেই সাহস-প্ৰেৰিত সত্ত্বৰ বলত বিধাতাই নিজেই সহায় হয়।

Verse 65

इत्थं स श्येनसंप्रोक्तः पत्न्याप्युत्साहितः खगः । अयुध्यत्तेन श्येनेन स्वदुर्गद्वारमाश्रितः

এইদৰে শ্যেনাৰ বাক্য শুনি আৰু পত্নীৰ উৎসাহ পাই, সেই খগে নিজৰ দুৰ্গৰ দুৱাৰত আশ্ৰয় লৈ শ্যেনাৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।

Verse 66

क्षुधितस्तृषितः सोथ श्येनेन बलिना धृतः । चरणेन दृढेनाशु चंच्वा सापि धृता खगी

ক্ষুধা-তৃষ্ণাত কাতৰ সেই খগীক বলৱান শ্যেনাই ধৰি ল’লে; আৰু সেই মাদী খগীকো দৃঢ় পাৱেৰে চেপি, চঞ্চুৰে জপিয়াই সোনকালে ধৰি ৰাখিলে।

Verse 67

तावादायोड्डयांचक्रे श्येनो व्योमनि सत्वरम् । चिंतयद्भक्षणस्थानमन्यपक्षिविवर्जितम्

দুয়োকে চোঁ মাৰি লৈ শ্যেনাই সোনকালে আকাশলৈ উৰি গ’ল, আৰু ভাবিলে—ভক্ষণৰ বাবে এনে ঠাই, য’ত আন পখী নাথাকে।

Verse 68

अथ पत्न्या कलरवः प्रोक्तस्तत्र सुमेधया । वचोवमानितं नाथ त्वया मे स्त्रीति बुद्धितः

তেতিয়া তাতেই সুমেধা পত্নীয়ে কৰুণ ক’লৰৱ কৰি ক’লে—“হে নাথ! ‘ই কেৱল নাৰী’ বুলি ভাবি তুমি মোৰ বাক্য অৱমাননা কৰিলা।”

Verse 70

तदा हितं ते वक्ष्यामि कुरु चैवाविचारितम् । ममैकवाक्यकरणात्स्त्रीजितो न भविप्यसि

“এতিয়া মই তোমাৰ হিতৰ কথা ক’ম—বিলম্ব নকৰিবা, বিনা বিচাৰে কৰাঁ। মোৰ এই এক বাক্য মানিলে তুমি ‘নাৰীজিত’ বুলি নক’বা।”

Verse 71

यावदास्यगतास्म्यस्य यावत्खस्थो न भूमिगः । तावदात्मविमुक्त्यैवमरेः पादं दृढं दश

“যেতিয়ালৈকে মই ইয়াৰ মুখত আছোঁ, আৰু যেতিয়ালৈকে ই আকাশতে আছে, মাটিত নামি নাহে—নিজ মুক্তিৰ বাবে শত্রুৰ পাদ দৃঢ়কৈ কামুৰি ধৰা।”

Verse 72

इति पत्नीवचः श्रुत्वा तथा स कृतवान्खगः । सपीडितो दृढं पादे श्येनश्चीत्कृतवान्बहु

পত্নীৰ বাক্য শুনি সেই পক্ষীয়ে তেনেদৰেই কৰিলে। পাদত দৃঢ় বেদনাত শ্যেন (বাজ) বাৰে বাৰে চিঞৰি উঠিল।

Verse 73

तेन चीत्करणेनाथ मुक्ता सा मुखसंपुटात् । पादांगुलि श्लथत्वेन सोपि पारावतोऽपतत्

সেই চিঞৰাৰ ফলত তাই তাৰ ঠোঁটৰ আবৰণৰ পৰা মুক্ত হ’ল। আৰু পাদৰ আঙুলিবোৰ শিথিল হোৱাত সেই পাৰাৱতটোও তললৈ পৰি গ’ল।

Verse 74

विपद्यपि च न प्राज्ञैः संत्या ज्यः क्वचिदुद्यमः । क्व चंचुपुटस्तस्य क्व च तत्पादपीडनम्

বিপদতো পৰিলেও প্ৰাজ্ঞসকলে কেতিয়াও উদ্যোগ ত্যাগ নকৰে। ক’ত তাৰ ঠোঁটৰ এক মুঠ, আৰু ক’ত সেই (শ্যেনৰ) পাদ-পীড়ন!

Verse 75

क्व च द्वयोस्तथाभूता दरेर्मोक्षणमद्भुतम् । दुर्बलेप्युद्यमवति फलं भाग्यं यतोऽर्पयेत्

এমন অৱস্থাত সেই দুয়োৰ মুক্তি কিমান আশ্চৰ্য! দুৰ্বলৰো যদি উদ্যোগ থাকে, তেন্তে ভাগ্যই ফল অৰ্পণ কৰে।

Verse 76

तस्माद्भाग्यानुसारेण फलत्येव सदोद्यमः । प्रशंसंत्युद्यमं चातो विपद्यपि मनीषिणः

সেয়েহে ভাগ্যানুসাৰে সদা উদ্যোগ নিশ্চয় ফল দিয়ে; সেই কাৰণেই মনীষীসকলে বিপদতো পৰিলেও উদ্যোগৰ প্ৰশংসা কৰে।

Verse 77

अथ तौ कालयोगेन विपन्नौ सरयूतटे । मुक्तिपुर्यामयोध्यायामेको विद्याधरोऽभवत्

তাৰ পাছত কালযোগৰ বশত সৰযূ নদীৰ তীৰত সেই দুয়ো বিপদগ্ৰস্ত হ’ল; আৰু তেওঁলোকৰ এজন মুক্তিদায়িনী অযোধ্যাত বিদ্যাধৰ ৰূপে পুনর্জন্ম লাভ কৰিলে।

Verse 78

मृतानां यत्र जंतूनां काशीप्राप्तिर्भवेद्ध्रुवम् । मंदारदामतनयो नाम्ना परिमलालयः

সেই লোকত, য’ত মৃত প্ৰাণীৰ বাবে কাশীপ্ৰাপ্তি নিশ্চয় হয়, মন্দাৰদামৰ পুত্ৰ ‘পৰিমলালয়’ নামে খ্যাত আছিল।

Verse 79

अनेकविद्यानिलयः कलाकौशलभाजनम् । कौमारं वय आसाद्य शिवभक्तिपरोभवत्

সেয়া বহু বিদ্যাৰ আশ্ৰয় আৰু কলা-কৌশলৰ পাত্ৰ আছিল; যৌৱন লাভ কৰিয়েই সি সম্পূৰ্ণৰূপে শিৱভক্তিত নিবিষ্ট হ’ল।

Verse 80

नियमं चातिजग्राह विजितेंद्रियमानसः । एकपत्नीव्रतं नित्यं चरिष्यामीति निश्चितम्

ইন্দ্ৰিয় আৰু মন জয় কৰি সি নিয়ম-ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিলে; আৰু দৃঢ় সংকল্প কৰিলে—“মই সদায় একপত্নীব্ৰত পালন কৰিম।”

Verse 81

परयोषित्समासक्तिरायुः कीर्ति बलं सुखम् । हरेत्स्वर्ग गतिं चापि तस्मात्तां वर्जयेत्सुधीः

পৰস্ত্ৰীৰ প্ৰতি আসক্তিয়ে আয়ু, কীৰ্তি, বল আৰু সুখ হৰণ কৰে, আৰু স্বৰ্গগতিকো নষ্ট কৰে; সেয়ে বুদ্ধিমান লোকে তাক বর্জন কৰা উচিত।

Verse 82

अपरं चापि नियमं स शुचिष्मान्समाददे । गतजन्मांतराभ्यासात्त्रिलोचनसमाश्रयात्

সেই শুচি-চিত্ত জনে আন এক নিয়মো গ্ৰহণ কৰিলে; পূৰ্বজন্মৰ অভ্যাস আৰু ত্ৰিলোচন (শিৱ)-ৰ শৰণ লোৱাৰ ফলত।

Verse 83

समस्तपुण्यनिलयं समस्तार्थप्रकाशकम् । समस्तकामजनकं परानंदैककारणम्

সেই (ত্ৰিলোচন/শিৱ) সকলো পুণ্যৰ নিলয়, সকলো সত্য অৰ্থৰ প্ৰকাশক, সকলো ধৰ্মসম্মত কামনাৰ দাতা, আৰু পৰমানন্দৰ একমাত্ৰ কাৰণ।

Verse 84

यावच्छरीरमरुजं यावन्नेंद्रियविप्लवः । तावत्त्रिलोचनं काश्यामनर्च्याश्नामि नाण्वपि

যেতিয়ালৈকে মোৰ দেহ ৰোগমুক্ত থাকে আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ বিঘ্নিত নহয়, তেতিয়ালৈকে কাশীত ত্ৰিলোচনৰ পূজা নকৰাকৈ মই এক কণাও নাখাম।

Verse 85

इत्थं मांदारदामिः स नित्यं परिमलालयः । काश्यां त्रिविष्टपं द्रष्टुं समागच्छेत्प्रयत्नवान्

এইদৰে মন্দাৰদামীৰ পুত্ৰ পৰিমলালয় সদায় প্ৰয়াসী হৈ কাশীলৈ আহিছিল—সেই ঠাইত ‘ত্ৰিৱিষ্টপ’ (স্বৰ্গ) দৰ্শন কৰিবলৈ, অৰ্থাৎ কাশীৰ পবিত্ৰতাত স্বৰ্গানুভৱ কৰিবলৈ।

Verse 86

पारावत्यपि सा जाता रत्नदीपस्य मंदिरे । नागराजस्य पाताले नाम्ना रत्नावलीति च

আৰু সেয়াও নাগৰাজৰ পাতালত, ৰত্নদীপৰ প্ৰাসাদত পাৰাৱতী ৰূপে জন্মিলে; নাম আছিল ৰত্নাৱলী।

Verse 87

समस्तनागकन्यानां रूपशीलकलागुणैः । एकैव रत्नभूतासीद्रत्नदीपोरगात्मजा

সমস্ত নাগ-কন্যাৰ মাজত ৰূপ, শীল, কলা আৰু গুণেৰে একেলগে একাই ৰত্নৰ দৰে দীপ্তিময়ী আছিল—ৰত্নদীপ উৰগৰ কন্যা ৰত্নাৱলী।

Verse 88

तस्या सखीद्वयं चासीदेका नाम्ना प्रभावती । कलावती तथान्या च नित्यं तदनुगे उभे

তাইৰ দুজনী সখীও আছিল—এগৰাকীৰ নাম প্ৰভাৱতী, আনগৰাকীৰ ক’লাৱতী; দুয়ো গৰাকীয়ে সদায় তাইৰ অনুগামী হৈ সেৱা কৰিছিল।

Verse 89

स्वदेहादनपायिन्यौ छायाकांती यथा तया । ते द्वे सख्यावभूतांहि रत्नावल्या घटोद्भव

তাইৰ দেহৰ পৰা কেতিয়াও নাছুটিছিল—যেন ছাঁ আৰু দীপ্তি; হে ঘটোদ্ভৱ (অগস্ত্য), সেই দুয়ো গৰাকী ৰত্নাৱলীৰ অতি ঘনিষ্ঠ সখী হৈ উঠিল।

Verse 90

सा तु बाल्ये व्यतिक्रांते किंचिदुद्रिन्नयौवना । शिवभक्तं स्वपितरं दृष्ट्वा नियममग्रहीत्

যেতিয়া তাইৰ বাল্যকাল পাৰ হৈ যুৱাৱস্থা অলপ ফুলিবলৈ ধৰিলে, শিৱভক্ত পিতৃক দেখি তাই নিয়ম-ৱ্ৰত গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 91

पितस्त्रिलोचनं काश्यामर्चयित्वा दिनेदिने । आभ्यां सखीभ्यां सहिता मौनं त्यक्ष्यामि नान्यथा

‘পিতৃদেৱ, কাশীত ত্ৰিলোচনৰ নিত্য আৰ্চনা কৰি, এই দুজনী সখীৰ সৈতে মই মৌন-ৱ্ৰত পালন কৰিম—ইয়াৰ বাহিৰে নহয়।’

Verse 92

एवं नागकुमारी सा सखीद्वयसमन्विता । त्रिलोचनं समभ्यर्च्य गृहानहरहोव्रजेत्

এইদৰে সেই নাগ-কুমাৰী দুজনী সখীৰ সৈতে ত্ৰিলোচনক ভক্তিভাৱে আৰাধনা কৰি প্ৰতিদিনে গৃহলৈ উভতি গৈছিল।

Verse 93

दिनेदिने सा प्रत्यग्रैः कुसुमैरिष्टगंधिभिः । सुविचित्राणि माल्यानि परिगुंफ्यार्चयेद्विभुम्

দিনেদিনে সি সুগন্ধি তাজা কুসুমে অতি বিচিত্ৰ মালা গাঁথি প্ৰভুক ভিবুক আৰাধনা কৰিছিল।

Verse 94

तिस्रोपि गीतं गायंति लसद्गांधारसुंदरम् । रासमंडलभेदेन लास्यं तिस्रोपि कुर्वते

তিনিও উজ্জ্বল গাঁধাৰ সুৰে শোভিত সুন্দৰ গীত গাইছিল; আৰু ৰাস-মণ্ডলৰ বিন্যাস অনুসাৰে বৃত্ত গঢ়ি তিনিও লাস্য নৃত্য কৰিছিল।

Verse 95

वीणावेणुमृदंगांश्च लयतालविचक्षणाः । वादयंति मुदा युक्तास्तिस्रोपीश्वरसन्निधौ

লয়-তালত নিপুণ সেই তিনিও আনন্দে ঈশ্বৰৰ সন্নিধিত বীণা, বেণু আৰু মৃদঙ্গ বজাইছিল।

Verse 96

यावदात्मनि वै क्षेमं तावत्क्षेमं जगत्त्रये । सोपि क्षेमः सुमतिना यशसा सह वांछ्यते

আত্মাত যিমান কল্যাণ আছে, ত্ৰিলোকতো সিমানেই কল্যাণ আছে; আৰু সেই কল্যাণ সু-মতিৰ সৈতে, যশৰ সহিত, কামনা কৰা হয়।

Verse 97

एकदा माधवे मासि तृतीयायामुपोषिताः । रात्रौ जागरणं कृत्वा नृत्यगीतकथादिभिः

এবাৰ মাধৱ (বৈশাখ) মাহত তৃতীয়া তিথিত উপবাস পালন কৰিলে; আৰু ৰাতি জাগৰণ কৰি নৃত্য, গীত আৰু ধৰ্মকথা আদিৰে সময় পূৰ্ণ কৰিলে।

Verse 98

प्रातश्चतुर्थीं स्नात्वाथ तीर्थं पैलिपिले शुभे । त्रिलोचनं समर्च्याथ प्रसुप्ता रंगमंडपे

তাৰ পাছত চতুৰ্থী তিথিৰ প্ৰভাতে স্নান কৰি শুভ পৈলিপিলে তীৰ্থত গ’ল; আৰু ত্ৰিলোচন (তিনিনেত্ৰধাৰী প্ৰভু)ক বিধিমতে পূজা কৰি ৰঙ্গমণ্ডপত শুই পৰিল।

Verse 99

सुप्तासु तासु बालासु त्रिनेत्रः शशिभूषणः । शुद्धकर्पूरगौरांगो जटामुकुटमंडलः

সেই কিশোৰীসকল শুই থাকোঁতেই ত্ৰিনেত্ৰ, শশিভূষণ প্ৰভু প্ৰকাশ পালে; শুদ্ধ কৰ্পূৰৰ দৰে গৌৰ দেহ, আৰু জটা-মুকুটৰ মণ্ডলেৰে বেষ্টিত।

Verse 100

तमालनीलसुग्रीवः स्फुरत्फणिविभूषणः । वामार्धविलसच्छक्तिर्नागयज्ञोपवीतवान्

তেওঁৰ কণ্ঠ তমাল গছৰ দৰে নীল-শ্যাম; দীপ্তিমান সৰ্প-অলংকাৰৰে উজ্জ্বল; বামাৰ্ধত শক্তিৰ লীলা, আৰু সৰ্পক যজ্ঞোপবীত (জনেৱ) ৰূপে ধাৰণ কৰিছিল।

Verse 110

जय श्मशाननिलय जय वाराणसीप्रिय । जयानंदवनाध्यासि प्राणिनिर्वाणदायक

জয় হওক শ্মশাননিলয়! জয় হওক বাৰাণসীপ্ৰিয়! জয় হওক আনন্দবনাধ্যासी! হে প্ৰাণীক নিৰ্বাণ-মোক্ষ দানকাৰী, জয়!

Verse 120

जन्मांतरेपि मे सेवा भवतीभिश्च तेन च । विहिता तेन वो जन्म निर्मलं भक्तिभावितम्

হে প্ৰভু, আন জন্মতো তোমালোকৰ দ্বাৰা মোৰ সেৱা সম্পন্ন হৈছিল; সেই কাৰণেই তোমালোকৰ এই জন্ম পৱিত্ৰ, ভক্তিভাৱে পৰিপূৰ্ণ কৰি বিধান কৰা হৈছে।

Verse 130

उपरिष्टादधस्ताच्च कृता बह्व्यः प्रदक्षिणाः । व्योम्ना संचरमाणाभ्यां संचरद्भ्यां ममाजिरे

ওপৰৰ পৰা আৰু তলৰ পৰাও বহু প্ৰদক্ষিণা কৰা হৈছিল; আকাশেৰে বিচৰণ কৰি তেওঁলোকে মোৰ আঙণত ঘূৰি-ফুৰি থাকিল।

Verse 140

अप्राप्तयौवनः सोथ समिदाहरणाय वै । गतो विधिवशाद्दष्टो दंदशूकेन कानने

তাৰপিছত, এতিয়াও যৌৱন নাপোৱা অৱস্থাত, সমিধা আনিবলৈ সি গ’ল; কিন্তু বিধিৰ বলত অৰণ্যত সাপৰ দংশনত সি দংশিত হ’ল।

Verse 150

जातिस्वभावचापल्यात्क्रीडंत्यौ च प्रदक्षिणम् । चक्रतुर्बहुकृत्वश्च लिंगं ददृशतुर्बहु

নিজ জাতিৰ স্বাভাৱিক চঞ্চল খেল-ভাবৰ বাবে, সেই দুয়ো খেলি-ধূলি কৰি বাৰে বাৰে প্ৰদক্ষিণা কৰিলে—আৰু পুনঃপুনঃ লিঙ্গৰ দৰ্শন কৰিলে।

Verse 160

एकदा माधवे मासि महायात्रा समागता । विद्याधरास्तथा नागा मिलिताः सपरिच्छदाः

এবাৰ মাধৱ মাসত (বৈশাখত) মহাযাত্ৰা উপস্থিত হ’ল; আৰু বিদ্যাধৰ তথা নাগসকল নিজৰ পৰিচ্ছদ-সহ একেলগে সমবেত হ’ল।

Verse 169

त्रिलोचनकथामेतां श्रुत्वा पापान्वितोप्यहो । विपाप्मा जायते मर्त्यो लभते च परां गतिम्

ত্ৰিলোচনৰ এই পবিত্ৰ কাহিনী শুনিলে—পাপভাৰাক্ৰান্ত মর্ত্যও—নিষ্পাপ হয় আৰু পৰম গতি লাভ কৰে।