Purvardha (First Half)
Purva Ardha
Pūrvārdha functions as the opening arc of the Kāśīkhaṇḍa’s Kāśī-centered sacred geography. It establishes the textual frame for interpreting the city as a tīrtha-system—where rivers, mountains, shrines, and routes become carriers of theological meaning and ethical guidelines. In Chapter 1, the narrative temporarily shifts from Kāśī to a broader Indic landscape (notably the Narmadā region and the Vindhya range), using that setting to introduce themes of sanctity, humility, and the limits of pride—preparatory motifs for understanding why certain places are revered and how seekers should approach them.
Adhyayas in Purva Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Kāśī-stuti, Nārada–Vindhya-saṃvāda, and the Ethics of Humility
অধ্যায়টো মঙ্গলাচৰণে আৰম্ভ—গণেশক প্ৰণাম আৰু কাশীৰ মহিমা-স্তৱ; কাশীক পাপনাশিনী আৰু মোক্ষ-সম্পৰ্কিত নগৰী বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পুৰাণিক পৰম্পৰাৰ কাঠামোও সূচিত—ব্যাসবচন আৰু সূতৰ কথন-প্ৰসঙ্গত কাহিনী স্থাপিত। তাৰ পাছত নাৰদ নর্মদাত স্নান কৰি ওংকাৰেশ্বৰক পূজা কৰি যাত্ৰাপথত বিন্ধ্য পৰ্বত দৰ্শন কৰে। বন-জংঘল, ফল-ফুল, লতা-গুল্ম আৰু মৃগ-পক্ষীৰ দীঘল কাব্যিক বৰ্ণনাই বিন্ধ্যক জীৱন্ত পবিত্ৰ পৰিৱেশ-তন্ত্ৰ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। বিন্ধ্যই অৰ্ঘ্যাদি আতিথ্য কৰি আনন্দ প্ৰকাশ কৰিলেও গৰ্বজন্য উদ্বেগ ক’বলৈ ধৰে—পৰ্বতসমূহৰ মাজত মেৰুৰ প্ৰাধান্যৰ তুলনাত নিজৰ মৰ্যাদা লৈ অস্থিৰতা। নাৰদ ভাবে যে অহংকাৰৰ সঙ্গ সত্য মহত্ত্ব নেদে; তেওঁ তেনে উত্তৰ দিয়ে যাৰ ফলত বিন্ধ্যৰ আত্মাভিমান অধিক বৃদ্ধি পায়। নাৰদ গ’লত বিন্ধ্য ‘চিন্তা-জ্বৰ’ক দেহ-ধৰ্ম ক্ষয়কাৰী বুলি নিন্দা কৰি, সমাধানৰ বাবে বিশ্বেশ্বৰৰ শৰণ ল’বলৈ সংকল্প কৰে; কিন্তু প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ তাড়নাত বাঢ়ি উঠি সূৰ্যৰ পথ অৱৰোধ কৰে। শেষত সংঘাত, সংযম আৰু শক্তি-প্ৰদৰ্শনৰ সামাজিক পৰিণাম সম্পৰ্কে নীতিবচন উপদেশ ৰূপে দিয়া হয়।
Adhyaya 2
सूर्यगति-स्तम्भनम्, देवस्तुति-प्रसङ्गः, काशी-माहात्म्य-उपदेशः (Solar Obstruction, Hymn of the Devas, and Instruction on Kāśī’s Merit)
এই অধ্যায়ত সূৰ্যোদয়ক ধৰ্ম আৰু যজ্ঞ-কালৰ নিয়ামক ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে; সূৰ্যৰ উদয়ে অৰ্ঘ্য, হোম আৰু নিত্যকৰ্মৰ চক্র চলি থাকে। পাছত বিন্ধ্য পৰ্বতৰ অহংকাৰজনিত উচ্চতা-বৃদ্ধিৰ ফলত সূৰ্যগতি ৰুদ্ধ হয়; দিন-ৰাতিৰ বিভাজন বিঘ্নিত হয়, যজ্ঞ-অনুষ্ঠান থমকি যায় আৰু জগত বিভ্ৰান্ত হয়। এই বিশ্বব্যৱস্থাৰ ভাঙোন দেখি উদ্বিগ্ন দেৱগণে ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লৈ দীঘলীয়া স্তৱ কৰে—বেদক পৰম তত্ত্বৰ প্ৰাণ, সূৰ্যক দিব্য চক্ষু আৰু সমগ্ৰ বিশ্বক তেওঁৰ দেহৰূপ বুলি তত্ত্বময়ভাবে কীৰ্তন কৰে। ব্ৰহ্মাই সেই স্তৱক সিদ্ধিদায়ক বুলি ঘোষণা কৰি নিয়মিত পাঠে সমৃদ্ধি, ৰক্ষা আৰু সফলতা লাভ হয় বুলি বৰ প্ৰদান কৰে। তাৰ পাছত ব্ৰহ্মাই ধৰ্মোপদেশ দিয়ে—সত্যবাদিতা, সংযম, ব্ৰতাচৰণ, দান, বিশেষকৈ ব্ৰাহ্মণক দান আৰু গোমাতাৰ পবিত্ৰতা-ৰক্ষণৰ মহত্ব প্ৰকাশ কৰে। শেষত কাশী-মাহাত্ম্য প্ৰতিপাদিত হয়: বাৰাণসীত স্নান-দান, মণিকৰ্ণিকাত স্নান আৰু ঋতুকৰ্মে দিব্যলোকত দীঘলীয়া বাস দিয়ে; আৰু বিশ্বেশ্বৰৰ কৃপাৰে নিশ্চিত মোক্ষ লাভ হয়। অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰত কৰা সামান্য পুণ্যও জন্মজন্মান্তৰত মুক্তিদায়ক ফল দিয়ে বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 3
Agastya’s Āśrama and the Moral Ecology of Kāśī (देवागस्त्याश्रमप्रभाव-वर्णनम्)
এই অধ্যায়টো প্ৰশ্নোত্তৰধর্মী ধৰ্মতত্ত্বৰ আলোচনা। সূতে সোধে—দেৱতাসকলে কাশীত উপস্থিত হৈ কি কৰিলে আৰু অগস্ত্যক কেনেকৈ সমীপ কৰিলে? পৰাশৰে কয়—তেওঁলোকে প্ৰথমে মণিকৰ্ণিকাত বিধিপূৰ্বক স্নান কৰি, সন্ধ্যা-উপাসনা আদি আচাৰ পালন কৰিলে আৰু পিতৃসকলৰ উদ্দেশ্যে তৰ্পণ দিলে। তাৰ পাছত দানধৰ্মৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আছে—অন্ন, ধান্য, বস্ত্ৰ, ধাতু, পাত্ৰ, শয্যা, দীপ, গৃহোপযোগী সামগ্ৰী; লগতে মন্দিৰ-সেৱাৰ বাবে জীৰ্ণোদ্ধাৰ, সংগীত-নৃত্য অৰ্ঘ্য, পূজা-সামগ্ৰী, আৰু ঋতু অনুসৰি জনকল্যাণমূলক ব্যৱস্থা। বহুদিনৰ ব্ৰত-অনুষ্ঠান আৰু পুনঃপুনঃ বিশ্বনাথ-দৰ্শনৰ পাছত দেৱতাসকলে অগস্ত্যাশ্ৰমলৈ যায়; তাত অগস্ত্যে লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰি শতৰুদ্ৰীয় আদি মন্ত্রৰ তীব্ৰ জপে তপস্যাৰ তেজ প্ৰকাশ কৰে। পিছত কাশীক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱ দেখুওৱা হয়—আশ্ৰম পৰিসৰত পশু-পক্ষীৰ স্বাভাৱিক বৈৰতা শান্ত হৈ পৰে, এক পবিত্ৰ শান্তি বিৰাজ কৰে। নীতিশিক্ষাত মাংস আৰু মদ্যৰ আসক্তিক শিৱভক্তিৰ অনুকূল নহয় বুলি নিন্দা কৰা হৈছে। শেষত বিশ্বেশ্বৰৰ মহিমা ঘোষণা কৰি কোৱা হয়—কাশীত মৃত্যুকালে দিৱ্য উপদেশে মুক্তি সম্ভৱ; আৰু কাশীবাস তথা বিশ্বেশ্বৰ-দৰ্শন ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষ চাৰিও পুৰুষাৰ্থত অনন্য ফলদায়ক।
Adhyaya 4
Pātivratya-śikṣā (Teaching on Pativratā-Dharma) | पतिव्रतधर्म-उपदेशः
এই অধ্যায়ত সূত–ব্যাসৰ কথন-চৌহদীৰ ভিতৰত, অগস্ত্যৰ প্ৰসঙ্গৰ পাছত দেৱগণে অগস্ত্যক সন্মানসহ স্তৱ কৰি পতিব্ৰতা-ধৰ্মৰ বিস্তৃত উপদেশ দিয়ে। লোপামুদ্ৰাক আদৰ্শ হিচাপে ধৰি উত্তম পতিব্ৰতাৰ আচাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে—স্বামীৰ প্ৰয়োজনত সাৱধানতা, বাক্সংযম, অনাৱশ্যক সঙ্গতিত নিয়ন্ত্ৰণ, কিছুমান ৰাজহুৱা তামাশা/দৰ্শন এৰাই চলা, স্বামীৰ অনুমতি বিনা কঠোৰ ব্ৰত-তপ নকৰা, আৰু সেৱাভাৱক ধৰ্মসাধনা বুলি গ্ৰহণ কৰা। তাৰ পাছত ফলশ্ৰুতি-ভাগত পতিব্ৰতা আচৰণৰ ৰক্ষাশক্তি, যমদূতৰ ভয় নথকা, আৰু বংশানুক্ৰমে পুণ্যফল বিস্তাৰ হোৱাৰ কথা কোৱা হয়। বিপৰীত আচৰণৰ বাবে নিন্দিত পুনর্জন্ম আদি সতৰ্কতামূলক দৃষ্টান্তো দিয়া হৈছে। পিছত বৈধব্য-ধৰ্ম—আহাৰ-নিয়ম, তপ, নিত্য অৰ্পণ/দান, স্বামীক ভক্তিৰ কেন্দ্ৰ মানি বিষ্ণুপূজা—আৰু বৈশাখ, কাৰ্তিক, মাঘ মাহত স্নান, দান, দীপদান, নিয়মানুবর্তী ব্ৰতৰ বিধান উল্লেখ আছে। শেষত কোৱা হয়, এই উপদেশ শ্ৰৱণ কৰিলে পাপ নাশ হয় আৰু শুভ গতি, বিশেষকৈ শক্ৰলোক লাভ হয়।
Adhyaya 5
अविमुक्तमहिमा, विंध्यनिग्रहः, तथा महालक्ष्मीस्तुति-वरदानम् (Avimukta’s Supremacy, the Humbling of Vindhya, and Mahālakṣmī’s Boon)
এই অধ্যায়ত কাশীৰ ‘অবিমুক্ত’ ক্ষেত্ৰৰ অপৰিবৰ্তনীয় পবিত্ৰতা আৰু মোক্ষদায়িনী মহিমা স্তৰবদ্ধভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। পৰাশৰে লোপামুদ্ৰাক উপদেশ দি কয়—জগতত উদ্ভৱ হোৱা বিঘ্ন দেখি ‘নিয়ন্তা দেবতাই কিয় দমন নকৰে?’ বুলি সন্দেহ হ’ব পাৰে; কিন্তু কাশীৰ বিশেষ নিয়তি এনে যে তাত বাস কৰা লোকৰ বাবে কিছুমান বাধা অনিবার্য। কাশী ত্যাগক গভীৰ ভ্ৰান্তি বুলি নিন্দা কৰি, অবিমুক্তক ক্ষেত্ৰ, লিঙ্গ আৰু মোক্ষ-গতিত তুলনাহীন বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হয়। বৰুণা–পিঙ্গলা আৰু সুষুম্না নাড়ীৰ সীমা-ৰূপক, লগতে মৃত্যুকালে শিৱে দিয়া ‘তাৰক’ উপদেশৰ দ্বাৰা অবিমুক্তত শিৱৰ মুক্তিদায়িনী কৃপা প্ৰতিষ্ঠিত হয়। তাৰ পাছত কাহিনী অগস্ত্যৰ প্ৰস্থান আৰু কাশী-বিৰহৰ তীব্ৰ তাপলৈ গতি কৰে। অগস্ত্যই বিন্ধ্য পৰ্বতক নত কৰি আদেশ দিয়ে—নিজে ঘূৰি নাহা পৰ্যন্ত বিন্ধ্য নীচ হৈ থাকিব—এতে বিশ্ব-সমতা পুনঃস্থাপিত হয়। তাৰপিছত অগস্ত্যই মহালক্ষ্মীৰ দর্শন পাই দীঘলীয়া স্তৱ কৰে; দেৱীয়ে লোপামুদ্ৰাৰ বাবে আশ্বাস আৰু অলংকাৰ দান কৰে। অগস্ত্যই বৰ বিচাৰে—পুনৰ বাৰাণসী লাভ, আৰু স্তৱ-পাঠকৰ দুঃখ-ব্যাধি আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাশ, স্থায়ী সমৃদ্ধি আৰু বংশধাৰাৰ অবিচ্ছেদ। এইদৰে অধ্যায়টোৱে তীৰ্থমহিমা, কাশী ত্যাগ নকৰাৰ নীতিশিক্ষা, তাৰক-মোক্ষতত্ত্ব আৰু ভক্তিময় আদৰ্শ-কথাক একেলগে গাঁথে।
Adhyaya 6
Agastya–Lopāmudrā-saṃvāda: Mānasa-tīrtha-lakṣaṇa and the Hierarchy of Mokṣa-kṣetras (Śrīśaila–Prayāga–Avimukta)
এই অধ্যায়ত পৰাশৰ সূতক উপদেশ দিয়ে কয় যে কেৱল বাহ্য আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ পুণ্যতকৈ পৰোপকাৰ আৰু পৰহিতচিন্তা শ্ৰেষ্ঠ ধৰ্ম। তাৰ পিছত কাহিনী অগস্ত্য–লোপামুদ্ৰা সংবাদলৈ গতি কৰে। ত্ৰিপুৰান্তক শিৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত শ্ৰীশৈল দেখা মাত্ৰে ‘শিখৰ-দৰ্শনেই পুনর্জন্ম নাশ কৰে’ বুলি মত প্ৰকাশ পায়। লোপামুদ্ৰা সোধে—যদি তেনেহ’লে কাশী কিয় এতিয়াো সকলোৰে কাম্য? অগস্ত্যই মোক্ষদায়ক ক্ষেত্ৰ আৰু তীৰ্থসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰি ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থস্থানসমূহ উল্লেখ কৰে। তাৰ পাছত তেওঁ ‘মানস তীৰ্থ’ বৰ্ণনা কৰে—সত্য, ক্ষমা, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, দয়া, আৰ্জৱ (সৰলতা), দান, দম, সন্তোষ, ব্ৰহ্মচৰ্য, প্ৰিয়বাক্য, জ্ঞান, ধৃতি আৰু তপ। লোভ, নিষ্ঠুৰতা, নিন্দা, কপটতা আৰু অতিআসক্তিত দুষিত মন কেৱল জলস্নানে শুদ্ধ নহয়; প্ৰকৃত তীৰ্থ হ’ল মনঃশুদ্ধি আৰু বৈৰাগ্য—এই কথা তেওঁ দৃঢ় কৰে। অধ্যায়ত তীৰ্থযাত্ৰাৰ শিষ্টাচাৰো আছে—পূৰ্ব উপবাস, গণেশ পূজা, পিতৃতৰ্পণ, ব্ৰাহ্মণ আৰু সাধুসকলৰ সন্মান, তীৰ্থত ভোজনৰ নিয়ম, শ্ৰাদ্ধ/তৰ্পণৰ পদ্ধতি, আৰু উদ্দেশ্য-যাত্ৰাপদ্ধতি অনুসাৰে তীৰ্থফলৰ ‘অংশ’ নিৰ্ধাৰণ। শেষত মোক্ষক্ষেত্ৰৰ তুলনামূলক ক্ৰম দিয়া হয়—শ্ৰীশৈল আৰু কেদাৰ মোক্ষদায়ক, কিন্তু প্ৰয়াগ তাতকৈ শ্ৰেষ্ঠ, আৰু প্ৰয়াগৰো ওপৰত অৱিমুক্ত কাশী সৰ্বোত্তম বুলি কাশীৰ অনুপম মহিমা স্থাপন কৰা হয়। শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ/পাঠ কৰিলে পাপক্ষয়, মনঃশুদ্ধি আৰু অপুনর্জন্মৰ ফল কোৱা হৈছে।
Adhyaya 7
Śivaśarmā’s Ethical Self-Audit, Tīrtha-Itinerary, and the Turn to Kāśī (Agastya Narration)
এই অধ্যায়ত অগস্ত্যই মথুৰাৰ এজন বিদ্বান ব্ৰাহ্মণৰ পুত্ৰ শিৱশৰ্মাৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। শিৱশৰ্মা বেদ, ধৰ্মশাস্ত্ৰ, পুৰাণ, ন্যায়, মীমাংসা, আয়ুৰ্বেদ, কলা, ৰাজনীতি আৰু ভাষাত পাৰদৰ্শী হয়; তথাপি ধন-পরিয়াল-সম্মানৰ মাজতো বাৰ্ধক্যৰ বোধ আৰু সঞ্চিত জ্ঞানৰ সীমা উপলব্ধি কৰি অন্তৰত গভীৰ উদ্বেগ অনুভৱ কৰে। সি কঠোৰ নৈতিক আত্মসমীক্ষা কৰি নিজৰ অৱহেলিত কৰ্তব্যসমূহ গণনা কৰে—শিৱ, বিষ্ণু, গণেশ, সূৰ্য, দেৱীৰ যথোচিত পূজা নকৰা; যজ্ঞ, অতিথিসত্কাৰ, ব্ৰাহ্মণভোজন, বৃক্ষৰোপণ, নাৰীক বস্ত্ৰ-অলংকাৰ সহায়; ভূমি-সোণ-গোদান, জলাধাৰ নিৰ্মাণ, পথিকসাহায্য, বিবাহ ব্যয়ত সহায়, শুদ্ধিব্ৰত, আৰু মন্দিৰ/লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা আদি পুণ্যকৰ্মত ঘাটতি। পৰম মঙ্গলৰ বাবে তীৰ্থযাত্ৰাকেই উপায় স্থিৰ কৰি সি শুভ তিথিত প্ৰস্থান কৰে। অযোধ্যা আৰু বিশেষকৈ প্ৰয়াগ গৈ ত্ৰিবেণী-সঙ্গমক ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষদায়ক মহাতীৰ্থ বুলি প্ৰশংসা শুনে; তাত বাস কৰি স্নান-দানাদিৰে শুদ্ধি লাভ কৰে। তাৰ পিছত বাৰাণসীত আহি প্ৰৱেশদ্বাৰত দেহলীবিনায়কক পূজা কৰে, মণিকৰ্ণিকাত স্নান কৰি দেৱতা আৰু পিতৃসকললৈ অৰ্ঘ্য-তৰ্পণ দিয়ে, বিশ্বেশ্বৰ দৰ্শন কৰি কাশীৰ অতুল মহিমাত বিস্মিত হয়। তথাপি কাশীৰ মহত্ত্ব জানিও সি মহাকালপুৰী (উজ্জয়িনী) অভিমুখে আগবঢ়াৰ বৰ্ণনা আছে—য’ত অপবিত্ৰতা নাশ, যমভয় নিবারণ, লিঙ্গসমৃদ্ধ তীৰ্থভূমি আৰু মহাকাল স্মৰণৰ তাৰক শক্তি কোৱা হৈছে। শেষত তীব্ৰ দুঃখৰ পিছত দিৱ্য আকাশমাৰ্গীয় সমাধানৰ সংকেতো দেখা যায়।
Adhyaya 8
शिवशर्मा–लोकदर्शनम्: धर्मराजदर्शनं च (Śivaśarmā’s Vision of Worlds and the Encounter with Dharmarāja)
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে আগবাঢ়ে। পবিত্ৰ নগৰসমূহৰ সৈতে জড়িত ‘পুণ্যকথা’ শুনিবলৈ লোপামুদ্ৰাই পুনৰ পুনৰ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰাত, অগস্ত্য বুজাই দিয়ে—খ্যাত ‘মোক্ষনগৰ’ৰ সংস্পৰ্শমাত্ৰেই স্বয়ংক্ৰিয় মুক্তি নিশ্চিত নহয়; এই শিক্ষাৰ বাবে তেওঁ ব্ৰাহ্মণ শিৱশৰ্মাৰ উপদেশমূলক ইতিহাস বৰ্ণনা কৰে। শিৱশৰ্মাই পুণ্যশীল আৰু সুশীল নামৰ দুজন দিৱ্য সহচৰক লগ পায়, আৰু তেওঁলোকে শিৱশৰ্মাক বিভিন্ন লোকৰ দৰ্শন কৰায়। নৈতিক আচৰণ অনুসৰি লোকসমূহৰ স্তৰভেদ দেখুওৱা হয়—পিশাচলোক অল্প পুণ্য আৰু অনুতাপমিশ্ৰ দানৰ ফল; গুহ্যকলোক সত্য উপাৰ্জন, সমাজত ভাগ-বতৰা আৰু অদ্বেষী স্বভাৱৰ সৈতে জড়িত; গন্ধৰ্বলোকত সংগীতকৌশল আৰু দান তেতিয়াহে অধিক পুণ্য হয় যেতিয়া ধন ব্ৰাহ্মণক অৰ্পণ কৰি ভক্তিস্তৱ কৰা হয়; বিদ্যাধৰলোক শিক্ষাদান, ৰোগীৰ সহায় আৰু বিদ্যাগ্ৰহণত বিনয়ৰ দ্বাৰা চিহ্নিত। তাৰ পাছত ধৰ্মৰাজ ধৰ্মিষ্ঠসকলৰ বাবে অপ্রত্যাশিতভাৱে সৌম্য ৰূপে প্ৰকট হৈ শিৱশৰ্মাৰ শাস্ত্ৰজ্ঞান, গুৰুভক্তি আৰু দেহজীৱনক ধৰ্মময়ভাৱে ব্যৱহাৰ কৰাৰ প্ৰশংসা কৰে। পৰৱৰ্তী অংশত পাপ-দণ্ডৰ ভয়ংকৰ দিশো আহে—কামদোষ, পৰনিন্দা, চুৰি, বিশ্বাসঘাত, অপবিত্ৰতা/দেৱদ্ৰব্য অপহৰণ, সামাজিক হানি আদি অপরাধৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট শাস্তি আৰু ফল তালিকাৰ দৰে বৰ্ণিত। শেষত যম কাক ভয়ংকৰ আৰু কাক শুভদৰ্শন লাগে তাৰ মানদণ্ড, ধৰ্মৰাজসভাত আদৰ্শ ৰজাসকলৰ উল্লেখ, আৰু শিৱশৰ্মাই অপ্সৰানগৰ দৰ্শন কৰা—ইয়াৰ দ্বাৰা কাহিনীৰ আগলৈ গতি সূচিত হয়।
Adhyaya 9
Apsaroloka–Sūryaloka Varṇana and Gayatrī–Sūryopāsanā Vidhi (अप्सरोलोक–सूर्यलोकवर्णनं तथा गायत्री–सूर्योपासनाविधिः)
এই অধ্যায়ত শিৱশৰ্মাই অলংকাৰভূষিত অতি সুন্দৰ দিব্য নাৰীৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন কৰে। গণসকলে কয় যে তেওঁলোক অপ্সৰা-সদৃশ—গীত, নৃত্য, সুভাষণ আৰু কলাত নিপুণ—আৰু অপ্সৰোলোকত বাস কৰাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰে: বিধিবদ্ধ ব্ৰত-নিয়ম পালন, বিধিৰ বশত কেতিয়াবা সংযমত সামান্য বিচ্যুতি, আৰু কাম্যব্ৰতৰ ফলস্বৰূপে দিব্য ভোগলাভ। তাৰ পিছত নামসহ অপ্সৰাসকলৰ উল্লেখ, তেওঁলোকৰ দিব্য অলংকাৰবৰ্ণনা, সূৰ্য সংক্রমণকালৰ পুণ্যকৰ্ম, ভোগদান আৰু মন্ত্ৰযুক্ত অৰ্পণবিধি বৰ্ণিত হয়। পিছলৈ সূৰ্যতত্ত্ব আৰু বিশেষকৈ গায়ত্ৰী মন্ত্ৰৰ পৰম মহিমা প্ৰতিপাদিত হয়। জ্ঞান-পরম্পৰাত গায়ত্ৰীক সৰ্বমন্ত্ৰৰ শ্ৰেষ্ঠ বুলি কোৱা হয় আৰু ত্ৰিকাল সন্ধ্যা-উপাসনাৰ সময়নিয়ম অনিবার্য বুলি জোৰ দিয়া হয়। শুচি তাম্ৰপাত্ৰত জল, পুষ্প, কুশ/দূৰ্বা, অক্ষতসহ প্ৰাতঃ-সায়ং অৰ্ঘ্যদান, মন্ত্ৰনমস্কাৰ আৰু সূৰ্যৰ বহু নামৰ স্তৱ কৰাৰ বিধান আছে; ফলস্বৰূপে আৰোগ্য, সমৃদ্ধি আৰু মৃত্যুৰ পিছত সূৰ্যলোকপ্ৰাপ্তি কোৱা হয়। শেষত শ্ৰৱণফলৰ প্ৰশংসা আৰু কাহিনীৰ নৈতিক-শুদ্ধিকাৰক মূল্যত অগস্ত্যৰ অনুমোদনে অধ্যায় সমাপ্ত হয়।
Adhyaya 10
Amarāvatī–Agni-loka Praśaṃsā and the Narrative of Viśvānara’s Attainment (Jyotiṣmatī Purī)
অধ্যায়ৰ আৰম্ভণিতে শিৱশৰ্মা এটা দীপ্তিময় আৰু সুখদায়ক নগৰী দেখি বিস্মিত হয়। গণসকলে ক’লে—ই মহেন্দ্ৰ (ইন্দ্ৰ) সম্পৰ্কীয় স্বৰ্গীয় অমৰাৱতী; আলোকোজ্জ্বল প্ৰাসাদ, ইচ্ছাপূৰণকাৰী সমৃদ্ধি, আৰু দিব্য অশ্ব-গজচিহ্নিত ৰত্ন-ভাণ্ডাৰ—এই বৰ্ণনাই কৰ্মফল আৰু বিশ্বশাসনৰ ধৰ্মময় বোধ প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত বৰ্ণনা অগ্নি-কেন্দ্ৰিত সাধনা-মাৰ্গলৈ ঘূৰে। অগ্নি (জাতবেদ) পবিত্ৰকাৰক, অন্তঃসাক্ষী আৰু যজ্ঞৰ আধাৰ বুলি কোৱা হৈছে; অগ্নিহোত্ৰৰ পালন, অগ্নিকৰ্মত দীন-দৰিদ্ৰক সহায়, সমিধা আৰু যজ্ঞোপকৰণ দান, আৰু নিয়মিত শীলাচাৰ—ইয়াৰ দ্বাৰা অগ্নিলোকপ্ৰাপ্তি হয় বুলি উল্লেখ আছে। পিছত গণসকলে শাণ্ডিল্যবংশীয় ঋষি বিশ্বানৰৰ কাহিনী কয়। তেওঁ চাৰ আশ্ৰম বিচাৰ কৰি গৃহস্থধৰ্মৰ বিশেষ মহিমা স্থাপন কৰে; পত্নী শুচিষ্মতীয়ে মহেশসম পুত্ৰ কামনা কৰে। বিশ্বানৰ বাৰাণসীলৈ গৈ তীৰ্থপৰিক্ৰমা, লিঙ্গদৰ্শন, স্নান-দান, পূজা আৰু তপস্বীৰ সৎকাৰ কৰে; শীঘ্ৰ সিদ্ধিৰ বাবে কাশীৰ বহু লিঙ্গৰ মাজত বাছনি কৰি সিদ্ধিদায়ক পীঠত নিয়মে উপাসনা কৰে। শেষত নিৰ্দিষ্ট স্তোত্ৰ/ব্ৰত নিৰ্দিষ্ট কাল পালন কৰিলে সন্তানলাভসহ অভীষ্ট ফল সিদ্ধ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 11
गृहपति-नामकरणम् तथा पुत्रलक्षण-परिक्षा (Naming of Gṛhapati and the Examination of the Child’s Marks)
অগস্ত্য কাশীকেন্দ্ৰিক তত্ত্বোপদেশৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। বিশ্বানৰ আৰু শুচিষ্মতীৰ গৃহস্থজীৱনৰ পৰা আৰম্ভ কৰি গৰ্ভাধান, পুংসৱন, সীমন্ত, জন্মোৎসৱ আৰু নামকৰণ আদি সংস্কাৰ ক্ৰমে কোৱা হয়। বৈদিক ধাঁচৰ মন্ত্ৰ-প্ৰমাণসহ শিশুৰ নাম “গৃহপতি” স্থিৰ কৰা হয়; জন্মোৎসৱত ঋষি আৰু দিৱ্যগণৰ মহাসভা উপস্থিত হৈ তাৰ মঙ্গলত্বক পবিত্ৰ জনধৰ্ম-ব্যৱস্থাত প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তাৰ পাছত গৃহস্থাশ্ৰমত সন্তানৰ মূল্য, পুত্ৰৰ প্ৰকাৰভেদ আৰু বংশধাৰা অব্যাহত ৰখাক ধৰ্মীয় চিন্তা হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। নাৰদ আহি পিতৃ-মাতৃৰ আজ্ঞাপালনক নীতিনিৰ্দেশ ৰূপে উপদেশ দিয়ে আৰু দেহলক্ষণ তথা হস্তৰেখা/চিহ্ন পৰীক্ষা কৰি ৰাজ্য-সৌভাগ্যৰ সংকেত ব্যাখ্যা কৰে; লগতে সতৰ্ক কৰে যে ভাগ্যই গুণ উলটাই দিবও পাৰে। দ্বাদশ বছৰৰ ওচৰত বিজুলী/অগ্নিসম্বন্ধীয় বিপদৰ ভৱিষ্যবাণী শুনি পিতৃ-মাতৃ শোকাকুল হয়; শিশু তেওঁলোকক সান্ত্বনা দি মৃত্যুঞ্জয় (শিৱ)ৰ আৰাধনাৰে সেই ভয় জয় কৰাৰ সংকল্প কৰে—এদৰে ভক্তি, ৰক্ষা আৰু কাশীৰ শৈৱ মুক্তিদায়ী দৃষ্টিভংগী পুনৰ কেন্দ্ৰত উঠে।
Adhyaya 12
नैरृत-वरुण-लोकवर्णनम् तथा वरुणेश-लिङ्ग-प्रतिष्ठा (Description of the Nairṛta and Varuṇa realms; establishment of Varuṇeśa Liṅga)
এই অধ্যায়ত দিশা-তত্ত্ব আৰু নীতি-ধৰ্ম একেলগে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। প্ৰথমে নৈঋত দিশা আৰু তাত বাস কৰা লোকসকলৰ বৰ্ণনা—জন্মে অৱহেলিত হলেও যি শ্ৰুতি-স্মৃতি অনুসৰি চলে, অহিংসা, সত্য, সংযম পালন কৰে আৰু দ্বিজসকলক সন্মান কৰে, তেওঁক ‘পুণ্য-অনুসাৰী’ বুলি কোৱা হৈছে। আত্মহিংসা কঠোৰভাৱে নিষিদ্ধ, আৰু ই আধ্যাত্মিক ক্ষতি আনে বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে। তাৰ পাছত দৃষ্টান্তকথাত পিঙ্গাক্ষ নামৰ পল্লীপতি নিয়ন্ত্রিত ‘মৃগয়া-ধৰ্ম’ পালন কৰি পথিকক ৰক্ষা কৰে আৰু সহায় দিয়ে। লোভী আত্মীয়ৰ হিংসা আৰু পিঙ্গাক্ষৰ অন্তিম ভাবৰ জৰিয়তে কৰ্মফল বুজোৱা হয়; শেষত তেওঁ নৈঋত-লোকৰ অধিপত্য লাভ কৰে। পিছত বৰুণ-লোকৰ বৰ্ণনা আৰু জনহিতকাৰী দানসমূহ—কূপ, পুখুৰী, জলবিতৰণ, ছায়ামণ্ডপ, নাওৰে পাৰ কৰোৱা, ভয়-নিবাৰণ—এইবোৰ পুণ্য আৰু সুৰক্ষা দানকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। শেষত বৰুণৰ উৎপত্তিকথা: ঋষিপুত্ৰ শুচিষ্মানক জলচৰে লৈ যায়; শিৱকৃপা আৰু ভক্তিৰে শিশু পুনৰ ঘূৰি আহে। তাৰ পাছত বাৰাণসীত তপস্যা কৰি শিৱবৰ লাভ কৰি জলাধিপতি হয় আৰু কাশীত বৰুণেশ লিংগ প্ৰতিষ্ঠা কৰে; ইয়াৰ পূজাত জল-সম্পৰ্কীয় ভয় আৰু ক্লেশ নাশ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি আছে।
Adhyaya 13
Pavaneśvara/Pavamāneśvara Liṅga Māhātmya and the Devotee Narrative (पवनेश्वर/पवमानेश्वर-लिङ्गमाहात्म्य)
অধ্যায় ১৩ত পৱনেশ্বৰ/পৱমানেশ্বৰ লিঙ্গৰ মাহাত্ম্য, কাশীৰ পবিত্ৰ ভূ-অঞ্চলৰ নিৰ্দেশ আৰু এটা ভক্ত-কথা একেলগে গাঁথি দিয়া হৈছে। গণসকলে সুগন্ধিময় পুণ্যক্ষেত্ৰৰ বৰ্ণনা কৰি বায়ু (প্ৰভঞ্জন) সম্পৰ্কীয় লিঙ্গৰ অৱস্থান দেখুৱায়; শ্ৰী মহাদেৱৰ পূজাৰ ফলত বায়ুৱে দিক্পাল পদ লাভ কৰিলে বুলি কোৱা হয়। তাৰ পিছত বাৰাণসীত পূতাত্মাৰ দীঘলীয়া তপস্যা আৰু তেওঁৰ দ্বাৰা শোধনকাৰী লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠাৰ কাহিনি আহে; কেৱল দৰ্শনমাত্ৰেই পাপক্ষয় হৈ নৈতিক-আচাৰগত শুদ্ধিৰ ৰূপান্তৰ ঘটে বুলি প্ৰতিপাদিত। স্তোত্ৰাংশত শিৱৰ পৰাত্পৰতা আৰু সৰ্বব্যাপিতা স্তুত হয়; শিৱ-শক্তি ভেদ (জ্ঞান, ইচ্ছা, ক্ৰিয়া শক্তি) ব্যাখ্যা কৰি, বিশ্বদেহ-মানচিত্ৰত বৰ্ণাশ্ৰম আৰু তত্ত্বসমূহক এক ধৰ্মীয় কসমোগ্ৰামত একত্ৰ কৰা হয়। তাৰ পিছত স্থান-নিৰ্দেশ—বায়ুকুণ্ডৰ ওচৰত, জ্যেষ্ঠেশৰ পশ্চিমে লিঙ্গ; সুগন্ধি স্নান আৰু গন্ধ-পুষ্প-ধূপ আদি অৰ্পণৰ বিধি দিয়া হৈছে। শেষত অলকাৰ দৰে বৈভৱৰ সৈতে জড়িত আন এটা কাহিনি-ধাৰাত ভক্তৰ উন্নতি (পিছলৈ ৰাজত্বৰ ইংগিতসহ) বৰ্ণিত হয় আৰু ফলশ্ৰুতিত এই কাহিনি শুনিলেই পাপনাশ হয় বুলি আশ্বাস দি অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 14
चंद्रेश्वर-माहात्म्य तथा चंद्रोदक-तीर्थश्राद्ध-विधि (Candreśvara Māhātmya and the Candrodaka Tīrtha Śrāddha Protocol)
এই অধ্যায়ত শিৱগণসকলে সংলাপৰূপে প্ৰথমে অলকাৰ ‘অগ্ৰ অঞ্চল’ৰ ওচৰৰ এক পুণ্যস্থান বৰ্ণনা কৰে আৰু তাৰ পিছত কাশীৰ ঈশান্য দিশৰ বিশেষ পাৱনতাৰ কথা প্ৰকাশ কৰে। ৰুদ্ৰভক্ত আৰু একাদশ ৰুদ্ৰৰূপক ৰক্ষক-উপকাৰক হিচাপে স্থাপন কৰি স্থান-ৰক্ষাৰ তত্ত্ব প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়; তাৰ পাছত ঈশানেশৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু তাৰ পুণ্যফল বৰ্ণিত। তাৰপিছত চন্দ্ৰকথা—অত্রিৰ তপস্যাৰ পৰা সোমৰ উৎপত্তি, সোমৰ পতন, ব্ৰহ্মাই বিধিপূৰ্বক কৰা সংস্কাৰ, আৰু তাৰ পৰা জগতধাৰক ঔষধিৰ উদ্ভৱ। সোম অবিমুক্তলৈ আহি চন্দ্ৰেশ্বৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। মহাদেৱে অষ্টমী/চতুৰ্দশী পূজা, পূৰ্ণিমা-বিধি, আৰু অমাৱস্যা–সোমবাৰে উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ, ‘চন্দ্ৰোদক’ জলে স্নান আৰু চন্দ্ৰোদক-কুণ্ডত পিতৃনামোচ্চাৰসহ শ্ৰাদ্ধবিধি নিৰ্দেশ কৰে। ফলশ্ৰুতিত গয়া-শ্ৰাদ্ধসম পিতৃতৃপ্তি, ঋণত্রয়ৰ পৰা মুক্তি, পাপসমষ্টিৰ শমন আৰু সোমলোকপ্ৰাপ্তি কোৱা হৈছে। শেষত চন্দ্ৰেশ্বৰ ওচৰৰ সিদ্ধযোগীশ্বৰী পীঠৰ গূঢ় বৰ্ণনা—সংযমী সাধকে দর্শন-প্ৰমাণ আৰু সিদ্ধি লাভ কৰে; নাস্তিক আৰু শ্ৰুতি-নিন্দকৰ বাবে নিষেধো উল্লেখিত।
Adhyaya 15
बुधेश्वर-नक्षत्रेश्वर-माहात्म्य (Budheśvara and Nakṣatreśvara: Shrine-Etiology and Merit)
এই অধ্যায়ত সংলাপধাৰাৰে কাহিনী আগবাঢ়ে। অগস্ত্য লোপামুদ্ৰাক কয়—শিৱৰ গণসকলে শিৱশৰ্মাক যি বৃত্তান্ত কৈছিল, সেয়াই ইয়াত প্ৰকাশ পায়। প্ৰথমে গণসকলে কয় যে দক্ষৰ কন্যাসকল নক্ষত্ৰৰূপে প্ৰসিদ্ধ হৈ কাশীত ঘোৰ তপস্যা কৰে আৰু সংগমেশ্বৰ সমীপত বাৰাণসী নদীতীৰত ‘নক্ষত্ৰেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তেতিয়া শিৱে বৰ দিয়ে—জ্যোতিষচক্ৰত প্ৰাধান্য, ৰাশিৰ সৈতে সম্পৰ্ক, পৃথক ‘নক্ষত্ৰলোক’ লাভ, আৰু কাশীত নক্ষত্ৰব্ৰত-পূজা পালন কৰা ভক্তসকলৰ ৰক্ষা। তাৰ পাছত কাহিনী বুধ (মাৰ্কিউৰি) মাহাত্ম্যলৈ ঘূৰে। তৰা–সোম–বৃহস্পতি প্ৰসঙ্গৰ পৰা জন্ম লোৱা বুধে কাশীত তীব্ৰ তপস্যা কৰি ‘বুধেশ্বৰ’ লিঙ্গ স্থাপন কৰে; শিৱদৰ্শন পাই সি বৰ লাভ কৰে—নক্ষত্ৰলোকৰ ওপৰত শ্ৰেষ্ঠ লোক, গ্ৰহসমূহৰ মাজত বিশেষ সন্মান, আৰু বুধেশ্বৰ পূজাত বুদ্ধিবৃদ্ধি আৰু দুঃবুদ্ধি/ভ্ৰম নাশ। শেষত ফলশ্ৰুতি—চন্দ্ৰেশ্বৰৰ পূৰ্বে থকা বুধেশ্বৰ দৰ্শনে বুদ্ধিক্ষয় নঘটে; আগলৈ শুক্ৰলোক বৰ্ণনাৰ দিশে কাহিনী আগবাঢ়ে।
Adhyaya 16
Śukra and the Mṛtasañjīvinī Vidyā: Austerity in Kāśī, Boon from Śiva, and the War-Episode with Andhaka
অধ্যায় ১৬ত গণসকলে ভৃগুবংশীয় কৱি শুক্ৰাচাৰ্যৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ কাশীত অতি কঠোৰ তপস্যা কৰে—হাজাৰ বছৰ ‘কণধূম’ ভক্ষণ কৰিও নিয়ম পালন কৰি—শিৱৰ কৃপাৰে মৃতসঞ্জীৱিনী বিদ্যা লাভ কৰে। মহেশ্বৰ প্ৰসন্ন হৈ প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন দি বৰ প্ৰদান কৰে; শুক্ৰে কয় যে এই বিদ্যা তেওঁ ধৰ্ম আৰু লোকহিতৰ বাবে অৰ্জন কৰিছে। অন্ধক–শিৱ সংঘৰ্ষৰ প্ৰসঙ্গত অন্ধকে দৈত্যগুৰু শুক্ৰক স্তৱ কৰি পতিত দৈত্যসকলক পুনৰ্জীৱিত কৰিবলৈ বিদ্যা প্ৰয়োগৰ অনুৰোধ জনায়। শুক্ৰে একে একে দৈত্যক জীৱিত কৰাত যুদ্ধক্ষেত্ৰত দৈত্যসকলৰ মনোবল বাঢ়ে। তেতিয়া গণসকলে মহেশক সংবাদ দিয়ে; নন্দীক শুক্ৰক ধৰিবলৈ পঠোৱা হয়, আৰু শিৱে স্বয়ং শুক্ৰক গিলি সেই পুনৰ্জীৱন কৌশল নিষ্ক্ৰিয় কৰে। শিৱদেহৰ ভিতৰত শুক্ৰে বাহিৰ ওলোৱাৰ পথ বিচাৰি বহু লোকৰ দৰ্শন পায়; শাম্ভৱযোগে মুক্তি লাভ কৰে আৰু সেই উদ্গমৰ সৈতে সম্পৰ্কিত কৰি শিৱে তেওঁক ‘শুক্ৰ’ নাম দিয়ে। শেষত কাশীযাত্ৰাৰ বৃত্তান্ত—শিৱলিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা, কুঁৱা খনন, দীঘলীয়া পূজা, পুষ্প-পঞ্চামৃত অৰ্পণ, আৰু চূড়ান্ত ব্ৰত—ইত্যাদি বৰ্ণিত। শিক্ষাসূত্ৰ: বিদ্যা আৰু বৰ শক্তিদায়ক, কিন্তু তাৰ নৈতিক আৰু বিশ্বগত ফল নিয়ন্ত্ৰণ কৰে পৰমেশ্বৰে।
Adhyaya 17
Aṅgārakeśvara and Bṛhaspatīśvara: Kāśī Shrines, Graha-Protection, and Vācaspati’s Consecration
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে দুটা মুখ্য ধাৰাত আগবাঢ়ে। প্ৰথমে শিৱশৰ্মা গণসকলক সোধে—শুদ্ধ আৰু শোকনাশক ক্ষেত্ৰ কোনটো? গণসকলে কয় যে দাক্ষায়ণী-বিয়োগৰ সময়ত শম্ভুৰ স্বেদবিন্দুৰ পৰা লোহিতাঙ্গ (মাহেয়) জন্ম লয়; তেওঁ উগ্ৰপুৰীত ঘোৰ তপস্যা কৰি ‘অঙ্গাৰকেশ্বৰ’ নামৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শিৱৰ অনুগ্ৰহত তেওঁ অঙ্গাৰক নামে প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু গ্ৰহপদত উচ্চ মৰ্যাদা লাভ কৰে। তাৰ পিছত অঙ্গাৰক-চতুৰ্থীৰ ব্ৰতবিধি বৰ্ণিত—বিশেষকৈ উত্তৰবাহিনী জলে স্নান, পূজা, আৰু দান-জপ-হোমৰ অক্ষয় ফল। অঙ্গাৰক-যোগত কৰা শ্ৰাদ্ধে পিতৃসকল তৃপ্ত হয় বুলি কোৱা হৈছে; এই ব্ৰতৰ সৈতে গণেশ-জন্মৰ সম্পৰ্কো উল্লেখিত, আৰু বাৰাণসীত ভক্তিভাৱে বাস কৰিলে মৃত্যুৰ পিছত উন্নত গতি লাভ হয়। দ্বিতীয় অংশত কাশীৰ আন এটা কাহিনী: অঙ্গিৰাৰ পুত্ৰে লিঙ্গপূজা আৰু ‘বায়ব্য স্তোত্ৰ’ৰ দ্বাৰা শিৱক সন্তুষ্ট কৰি বৃহস্পতি/জীৱ/বাচস্পতি উপাধি পায়। শিৱে শুদ্ধ বাকশক্তি আৰু গ্ৰহজনিত পীড়াৰ পৰা ৰক্ষাৰ বৰ দিয়ে, আৰু ব্ৰহ্মাক দেৱগুৰু ৰূপে তেওঁৰ অভিষেক কৰিবলৈ আদেশ কৰে। শেষত কাশীত বৃহস্পতীশ্বৰৰ স্থাননির্দেশ, কলিযুগত গোপন পৰম্পৰাৰ ইঙ্গিত, আৰু এই অধ্যায় শ্ৰৱণে গ্ৰহপীড়া-বিঘ্ন নাশ হয়—বিশেষকৈ কাশীবাসীৰ বাবে—এনে ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 18
Saptarṣi-Liṅga-Pratiṣṭhā in Avimukta and the Arundhatī Pativratā Discourse (Chapter 18)
এই অধ্যায়ত মুক্তিপুৰী কাশীত স্নান কৰি মথুৰাৰ ব্ৰাহ্মণ শিৱশৰ্মাই দেহান্তৰ পিছত বৈষ্ণৱ লোকলৈ উৰ্ধ্বগতি কৰা কাহিনী বৰ্ণিত। পথত তেওঁ এক দীপ্তিময়, মঙ্গলময় লোক দেখি প্ৰশ্ন কৰাত দুজন গণ-সেৱকে ক’লে—সৃষ্টিকৰ্তাৰ আজ্ঞাৰে সপ্তৰ্ষি (মৰীচি, অত্রি, পুলহ, পুলস্ত্য, ক্ৰতু, অঙ্গিৰস, বসিষ্ঠ) কাশীত বাস কৰি প্ৰজাসৃষ্টি বাবে তপস্যা কৰে; তেওঁলোকৰ পত্নীসকল জগন্মাতা বুলি উল্লেখিত। সৰ্বলোক মোক্ষৰ বাবে তেওঁলোকে অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰলৈ—ক্ষেত্ৰজ্ঞৰ অধিষ্ঠান থকা পবিত্ৰ স্থান বুলি—আহি নিজ নিজ নামৰ লিঙ্গ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তেওঁলোকৰ তপোবলে ত্ৰিলোক ধাৰিত থাকে। তাৰ পিছত স্থান-সূচী দিয়া হৈছে—গোকৰ্ণেশৰ জলৰ ওচৰত অত্রীশ্বৰ; মৰীচি কুণ্ড আৰু মৰীচীশ্বৰ; স্বৰ্গদ্বাৰৰ ওচৰত পুলহ-পুলস্ত্য; হৰিকেশৱ বনত অঙ্গিৰসেশ্বৰ; আৰু বৰুণা তীৰত বসিষ্ঠমেশ্বৰ আৰু ক্ৰত্বীশ্বৰ—দৰ্শন-স্নান আদিৰে তেজ, পুণ্য আৰু লোকপ্ৰাপ্তিৰ ফল কোৱা হৈছে। শেষত অৰুন্ধতীক অতুল পতিৱ্ৰতা ৰূপে স্তৱ কৰা হৈছে; কোৱা হৈছে যে তেওঁৰ স্মৰণমাত্ৰেই গঙ্গাস্নানসম পুণ্য লাভ হয়, আৰু কাশীৰ পবিত্ৰ ভূ-প্ৰসঙ্গত তেওঁক আদৰ্শ হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছে।
Adhyaya 19
ध्रुवोपाख्यानम् — Dhruva’s Resolve, Instruction, and Turn toward Vāsudeva
এই অধ্যায়ত ধ্ৰুৱোপাখ্যান সংলাপ আৰু দৃষ্টান্তৰূপে উন্মোচিত হয়। জগতৰ আধাৰ আৰু মাপ যেন হোৱা এক দীপ্ত, অচল সত্তাৰ বিষয়ে প্ৰশ্ন উঠাৰ পাছত গণসকলে ধ্ৰুৱৰ পটভূমি বৰ্ণনা কৰে। তেওঁ স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ বংশত ৰজা উত্তানপাদৰ পুত্ৰ; ৰাণী সুনীতি আৰু সুৰুচিৰ মাজত গৃহস্থ মৰ্যাদাক্ৰমৰ ভেদ আছিল, আৰু সভাত সুৰুচিৰ কথাত ধ্ৰুৱক ৰাজকোল/আসনত বহিবলৈ সাৰ্বজনীনভাৱে নিষেধ কৰা হয়। তাৰ পাছত সুনীতিয়ে ধৰ্মসম্মত উপদেশ দিয়ে—মান-অপমান পূৰ্বকৰ্মৰ ফল; সঞ্চিত পুণ্যৰ দ্বাৰাই প্ৰতিষ্ঠা লাভ হয়; সেয়ে ক্ৰোধ-শোক সংযত কৰি ধৈৰ্যৰে ফল গ্ৰহণ কৰা উচিত। ধ্ৰুৱে তপস্যামুখী দৃঢ় সংকল্প কৰি মাত্ৰ মাতৃৰ অনুমতি আৰু আশীৰ্বাদ লৈ অৰণ্যলৈ গমন কৰে। অৰণ্যত তেওঁ সপ್ತৰ্ষিক দেখা পায়। কাৰণ সোধাত ধ্ৰুৱে নিজৰ বেদনা ক’বলৈ ধৰিলে, অত্ৰিয়ে তেওঁৰ আকাংক্ষাক ভক্তিমাৰ্গলৈ ঘূৰাই দিয়ে—গোবিন্দ/বাসুদেৱৰ চৰণাশ্ৰয় আৰু নামজপে লোকিক আৰু পাৰমাৰ্থিক দুয়ো সিদ্ধি লাভ কৰায়। ঋষিসকল বিদায় লয়, আৰু ধ্ৰুৱ বাসুদেৱ-পরায়ণ হৈ তপস্যাত প্রবৃত্ত হয়; সামাজিক আঘাতৰ পৰা শৃঙ্খলিত আধ্যাত্মিক সংকল্পলৈ যাত্ৰাই এই অধ্যায়ৰ মূল ধাৰা।
Adhyaya 20
Dhruva’s Tapas, Viṣṇu-Nāma Contemplation, and the Testing of Steadfast Devotion
এই অধ্যায়ত ধ্ৰুৱে নদীতীৰৰ ওচৰৰ এক পবিত্ৰ উপবনত উপস্থিত হৈ তাক পৰম পাৱন দেৱস্থান বুলি নিৰ্ণয় কৰি তাত বাসুদেৱৰ জপ আৰু ধ্যান আৰম্ভ কৰে। হৰিক দিশসমূহত, কিৰণত, পশুপক্ষী আৰু জলচৰ ৰূপত, আৰু বহু ৰূপধাৰী এক পৰমাত্মা হিচাপে সকলো লোকত ব্যাপ্ত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে; ধ্ৰুৱ সেই ভাবেই বিষ্ণুনাম-স্মৰণত লীন হয়। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰিয়-সংযমৰ পুনঃনিয়োগ দেখা যায়—বাক্ বিষ্ণুনামত, দৃষ্টি প্ৰভুৰ চৰণত, শ্ৰৱণ গুণকীৰ্তনত, ঘ্ৰাণ দিৱ্য সুগন্ধত, স্পৰ্শ সেৱাভাৱত, আৰু মন সম্পূৰ্ণ নাৰায়ণত স্থিৰ হয়। ধ্ৰুৱৰ তপস্যাৰ তেজে দেৱতাসকল বিচলিত হৈ ব্ৰহ্মাৰ শৰণ লয়; ব্ৰহ্মাই আশ্বাস দিয়ে যে সত্য ভক্তে কাকো অনিষ্ট নকৰে আৰু বিষ্ণুৱে সকলোৰে যথাস্থান স্থিৰ ৰাখিব। ইন্দ্ৰে বিঘ্ন দিবলৈ ভয়ংকৰ সত্তা আৰু মায়াময় দৃশ্য পঠায়; ধ্ৰুৱৰ মাতৃসদৃশ এক ৰূপেও থামিবলৈ অনুৰোধ কৰে। তথাপি ধ্ৰুৱ অচল থাকে আৰু সुदৰ্শনৰ ৰক্ষাত সুৰক্ষিত থাকে। শেষত নাৰায়ণ স্বয়ং প্ৰকট হৈ বৰ বাছিবলৈ আৰু অতিতপ ত্যাগ কৰিবলৈ কয়; ধ্ৰুৱ দ্যুতিময় ৰূপ দর্শন কৰি স্তৱ কৰে—পৰীক্ষাত সিদ্ধ হোৱা দৃঢ় ভক্তিৰ ই পৰিণতি।
Adhyaya 21
ध्रुवस्तुतिḥ (Dhruva’s Hymn) and Viṣṇu’s Instruction on Dhruva-pada and Kāśī
এই অধ্যায়ত ধ্ৰুৱে ভগৱান বিষ্ণুক উদ্দেশ্য কৰি দীঘল স্তোত্ৰ পাঠ কৰে। সৃষ্টিঃ‑স্থিতিঃ‑প্ৰলয়ৰ কৰ্তা, শঙ্খ‑চক্ৰ‑গদাধাৰী, আৰু বেদ, নদী, পৰ্বত, তুলসী, শালগ্ৰাম, কাশী‑প্ৰয়াগ আদি তীৰ্থত ব্যাপ্ত ৰূপ বুলি বহু নাম‑উপাধিৰে তেওঁ নমস্কাৰ জনায়। নামকীৰ্তন আৰু স্মৰণক ৰোগশমন, পাপক্ষয় আৰু মন স্থিৰ কৰাৰ উপায় বুলি কোৱা হৈছে; তুলসীপূজা, শালগ্ৰামসেৱা, গোপীচন্দন ধাৰণ, শঙ্খ‑সম্পৰ্কিত স্নান আদি ভক্তিৰ ৰক্ষাকাৰী চিহ্ন হিচাপে উল্লেখিত। ভগৱান বিষ্ণুৱে ধ্ৰুৱৰ অন্তৰ্ভাৱ বুজি ধ্ৰুৱপদ দান কৰে—ঘূৰ্ণায়মান গ্ৰহ‑নক্ষত্ৰমণ্ডলৰ স্থিৰ আধাৰ হৈ এক কল্পকাল তেওঁ শাসন কৰিব। ফলশ্ৰুতিত ত্ৰিকাল স্তোত্ৰপাঠে পাপ কমে, সমৃদ্ধি স্থিৰ হয়, কুলমঙ্গল, সন্তান‑ধন আৰু ভক্তিবৃদ্ধি লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত কাশীৰ মাহাত্ম্য: বিষ্ণুৱে শুভ বাৰাণসীলৈ যোৱাৰ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে, য’ত বিশ্বেশ্বৰ মোক্ষহেতু; আৰ্তৰ কাণত তাৰকমন্ত্ৰ উপদেশ আৰু কাশীক সংসাৰদুঃখৰ একমাত্ৰ ঔষধি বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। বিশেষ তিথিত বিশ্বেশ্বৰ দৰ্শন, কাশী/ব্ৰহ্মপুৰীত দান‑ধৰ্মৰ পুণ্য আৰু ধ্ৰুৱচৰিত স্মৰণৰ মহাফলৰে অধ্যায় সমাপ্ত।
Adhyaya 22
लोक-क्रमवर्णनम्, तीर्थराज-प्रयागमाहात्म्यम्, अविमुक्त-काशी-परमोत्कर्षः (Cosmic Realms, Prayāga as Tīrtharāja, and the Supremacy of Avimukta-Kāśī)
এই দ্বাবিংশ অধ্যায়ত শিৱশৰ্মা নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণক শিৱৰ গণসকলে দ্ৰুতগামী বিমানে উঠাই ক্ৰমে ঊৰ্ধ্বলোকসমূহৰ মাজেৰে লৈ যায়। তেওঁলোকে মহৰ্লোকৰ পৰিচয় দিয়ে—তপস্যাৰে শুদ্ধ হোৱা দীঘলীয়া আয়ুসৰ তপস্বীসকল বিষ্ণু-স্মৰণত স্থিত হৈ তাত বাস কৰে; তাৰ পিছত জনলোক, যাক ব্ৰহ্মাৰ মানসপুত্ৰ (সনন্দন আদি) আৰু অচঞ্চল ব্ৰহ্মচাৰীসকলৰ ধাম বুলি কোৱা হৈছে। তপোলোকত উষ্ণ-শীত সহন, উপবাস, প্ৰাণনিগ্ৰহ, অচল অৱস্থা আদি বহু তপস্যাৰ বিস্তৃত তালিকা দিয়া হৈছে, যাৰ দ্বাৰা তপসক শুদ্ধি আৰু স্থৈৰ্যৰ শাসনবদ্ধ সাধনা হিচাপে প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। তাৰ পাছত সত্যলোকত ব্ৰহ্মাই আগন্তুকসকলক আদৰ কৰি ধৰ্মৰ নীতিমূলক উপদেশ দিয়ে: ভাৰতবৰ্ষ কৰ্মভূমি, য’ত শ্ৰুতি-স্মৃতি-পুৰাণাধাৰিত ধৰ্ম আৰু সৎপুৰুষৰ আদৰ্শে ইন্দ্ৰিয়জয় আৰু লোভ, কাম, ক্ৰোধ, অহংকাৰ, মোহ, প্ৰমাদ আদি দোষজয় সম্ভৱ। তাৰপিছত অধ্যায়ে পবিত্ৰ ভূগোলৰ তুলনা কৰে—স্বৰ্গ আৰু পাতাল ভোগৰ বাবে প্ৰশংসিত হ’লেও, মোক্ষদায়ক প্ৰভাৱত ভাৰত আৰু তাৰ বিশেষ অঞ্চল-তীৰ্থসমূহ শ্ৰেষ্ঠ। প্ৰয়াগক তীৰ্থৰাজ বুলি মহিমা কৰা হৈছে, নামস্মৰণতো শুদ্ধিৰ ফল কোৱা হৈছে; কিন্তু চূড়ান্ত সিদ্ধান্ত—বিশ্বেশ্বৰ অধীন অবিমুক্ত কাশীত মৃত্যুকালে মোক্ষ সৰ্বাধিক সোজাকৈ লাভ হয়। লগতে হিংসা, শোষণ, পৰপীড়া আৰু বিশ্বেশ্বৰ-দ্ৰোহ কাশীবাসৰ অযোগ্যতা বুলি স্পষ্ট; কাশী যমৰ অধিকাৰৰ পৰা ৰক্ষিত আৰু অপৰাধীক কালভৈৰৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
Adhyaya 23
लोकपरिस्थिति-वर्णनम् तथा हर-हरि-ऐक्योपदेशः (Cosmic Levels and the Instruction on the Non-difference of Śiva and Viṣṇu)
এই অধ্যায়ত ব্ৰাহ্মণ শিৱশৰ্মাই সত্যলোকত ব্ৰহ্মাক প্ৰশ্ন কৰে। ব্ৰহ্মাই প্ৰশ্ন গ্ৰহণ কৰি বিষয়টো বিষ্ণুৰ গণসকলৰ ওচৰলৈ পঠিয়াই দিয়ে আৰু তেওঁলোকৰ সৰ্বজ্ঞতা বৰ্ণনা কৰে। বৈকুণ্ঠলৈ যাত্ৰাৰ সময়ত শিৱশৰ্মাই গণসকলক পুনৰ সোধা-পোছা কৰিলে, তেওঁলোকে সপ্তপুৰী—অযোধ্যা, মথুৰা, মায়াপুৰী (হৰিদ্বাৰ), কাশী, কাঞ্চী, অৱন্তী আৰু দ্বাৰাৱতী—উল্লেখ কৰি কাশীত মোক্ষ বিশেষভাৱে কিয় প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়া ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত লোকসমূহৰ ক্ৰমবদ্ধ বিশ্বচিত্র দিয়া হয়—ভূৰ্লোকৰ পৰা ভুৱঃ, স্বঃ, মহঃ, জনঃ, তপঃ, সত্যলোকলৈ; সত্যলোকৰ ওপৰত বৈকুণ্ঠ আৰু তাৰো ওপৰত কাইলাসৰ স্থান নিৰ্দেশ কৰা হয়। এই স্তৰবদ্ধ ব্ৰহ্মাণ্ডত কাশীৰ তাৰক-মহিমা প্ৰতিষ্ঠা পায়। তত্ত্বোপদেশত শিৱক স্বেচ্ছাধীশ পৰমেশ্বৰ, বাক্-মনাতীত ব্ৰহ্ম আৰু একে সময়তে সাকাৰ ৰূপে প্ৰকাশিত বুলি কোৱা হৈছে। মুখ্য সিদ্ধান্ত—হৰ আৰু হৰিৰ মাজত প্ৰকৃত ভেদ নাই; শিৱ-বিষ্ণু ঐক্যই পৰম সত্য। অন্তত শিৱে বিষ্ণুক ৰাজাভিষেক কৰি ইচ্ছা-ক্রিয়া-জ্ঞান শক্তি আৰু মায়া দান কৰি শাসনকাৰ্য অৰ্পণ কৰে। ফলশ্ৰুতিত উৎসৱ, বিবাহ, অভিষেক, গৃহপ্ৰৱেশ, অধিকাৰদান আদি শুভকর্মত পাঠৰ বিধান কৰি সন্তান, ধন, ৰোগনিবাৰণ, বন্ধনমোচন আৰু অমঙ্গলশান্তিৰ ফল কোৱা হৈছে।
Adhyaya 24
अध्याय २४ — वृद्धकालेश्वरलिङ्ग-माहात्म्य एवं कालोदककूप-प्रभाव (Vṛddhakāleśvara Liṅga and the Power of the Kālōdaka Well)
এই অধ্যায়ত কৰ্মফলৰ জীৱনী, আদৰ্শ ৰাজধৰ্ম আৰু কাশীকেন্দ্ৰিক মোক্ষতত্ত্ব একেলগে বৰ্ণিত। আৰম্ভণিতে এজন ভক্তৰ দেহান্তৰ পিছত বৈষ্ণৱ লোকলৈ আৰোহণ, দিব্য ভোগৰ আস্বাদ, আৰু অৱশিষ্ট পুণ্যবলে পুনৰ জন্ম লৈ নন্দিবৰ্ধনত ধৰ্মনিষ্ঠ ৰজা হোৱা কাহিনী দিয়া হৈছে; ৰাজ্যত সত্য-নীতি-প্ৰজাহিতৰ আদৰ্শ চিত্ৰও প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত কাহিনী কাশীলৈ ঘূৰে। ৰজা বৃদ্ধকাল ৰাণীৰ সৈতে কাশীলৈ গৈ বহুত দানধৰ্ম কৰে আৰু এটা লিঙ্গ তথা তাৰ সৈতে জড়িত এটা কূপ স্থাপন কৰে। মধ্যাহ্নত এজন বৃদ্ধ তপোধন আহি সোধে—এই তীৰ্থ কাৰ কৃত? লিঙ্গৰ নাম কি? আৰু উপদেশ দিয়ে যে নিজৰ সৎকৰ্মৰ প্ৰচাৰ নকৰিব, আত্মকীৰ্তিয়ে পুণ্য ক্ষয় কৰে। ৰজাই কূপৰ পৰা জল আনি তেওঁক পান কৰোৱাত, পান কৰামাত্ৰে তপোধন যুৱক হৈ উঠে—কূপৰ প্ৰভাৱ প্ৰত্যক্ষ হয়। তপোধনে লিঙ্গক “বৃদ্ধকালেশ্বৰ” আৰু কূপক “কালোদক” নাম দি দৰ্শন-স্পৰ্শন-পূজন-শ্ৰৱণ আৰু সেই জলসেৱনৰ ফল—বিশেষকৈ বাৰ্ধক্য আৰু ব্যাধিশমন—বৰ্ণনা কৰে। অন্য ঠাইত মৃত্যু হ’লেও কাশীয়েই পৰম মুক্তিৰ শেষ আশ্ৰয় বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰে। শেষত তপোধন লিঙ্গত লীন হয়; “মহাকাল” নামজপৰ মহিমা আৰু শিৱশৰ্মাৰ গতি-বৃত্তান্ত তথা কাশী-উপাসনাৰ কাহিনী শুনিলে শুদ্ধি আৰু উচ্চ জ্ঞান লাভ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
Adhyaya 25
अविमुक्तमाहात्म्यप्रकरणम् — Avimukta Māhātmya and the Dialogue of Skanda with Agastya
অধ্যায় ২৫ত ব্যাসে সূতক কুম্ভজ ঋষি অগস্ত্য সম্পৰ্কীয় এক শুদ্ধিকৰ আখ্যান ক’বলৈ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। অগস্ত্য পত্নীসহ এটা পৰ্বত প্ৰদক্ষিণা কৰি স্কন্দবনৰ মনোমোহা দৃশ্য দেখে—নদী, সৰোবৰ, তপোবন আৰু তপস্যাৰ উপযোগী কৈলাসখণ্ড সদৃশ আশ্চৰ্য লোহিতগিৰিৰ বৰ্ণনা আছে। তাৰ পাছত তেওঁ ষড়ানন স্কন্দ/কাৰ্ত্তিকেয়ৰ দৰ্শন কৰি সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰে আৰু বৈদিক সুৰৰ স্তোত্ৰে তেওঁৰ বিশ্বব্যাপী মহিমা আৰু তাৰক-বধ আদি বিজয়ৰ গাথা গায়। স্কন্দে উত্তৰ দিয়ে যে মহাক্ষেত্ৰত অৱিমুক্ত ধাম শিৱ (ত্র্যম্বক/বিৰূপাক্ষ) দ্বাৰা ৰক্ষিত, ত্ৰিলোকত অনুপম; ই কেৱল কৰ্মসঞ্চয়ৰ ফল নহয়, মুখ্যতঃ ঈশ-কৃপাৰ দ্বাৰাই লাভ্য। তেওঁ নীতিশিক্ষা দিয়ে—মৃত্যুস্মৰণ, অতিরিক্ত অৰ্থচিন্তা ত্যাগ, ধৰ্মক অগ্ৰাধিকাৰ আৰু কাশীক পৰম আশ্ৰয় মানা। যোগ, তীৰ্থ, ব্ৰত, তপ, পূজা আদি বহু সাধনাৰ কথা কৈও অৱিমুক্তক সহজ মুক্তিদায়ক স্থান হিচাপে শ্ৰেষ্ঠ বুলি স্থাপন কৰে। অৱিমুক্তত বাসৰ স্তৰভেদে ফল কোৱা হয়—ক্ষণিক ভক্তিৰ পৰা আজীৱন নিবাসলৈ, মহাপাপশুদ্ধি আৰু পুনর্জন্মনিবৃত্তি। বিশেষ তত্ত্ব: কাশীত মৃত্যুকালে স্মৃতি ব্যর্থ হ’লেও স্বয়ং শিৱে তাৰক-ব্ৰহ্ম উপদেশ দি মুক্তি দান কৰে। শেষত অৱিমুক্তৰ অনিৰ্বচনীয় মহিমা পুনৰ প্ৰতিপাদিত হয় আৰু কাশীৰ পবিত্ৰতাৰ স্পৰ্শমাত্ৰও কাম্য বুলি কোৱা হয়।
Adhyaya 26
अविमुक्तक्षेत्रप्रादुर्भावः तथा मणिकर्णिकामाहात्म्यम् (Origin of Avimukta and the Glory of Maṇikarṇikā)
অগস্ত্যই স্কন্দক সোধে—পৃথিৱীত অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰৰ আদিপ্ৰাদুৰ্ভাৱ কেনেকৈ, মোক্ষদায়ী ক্ষেত্ৰ হিচাপে তাৰ খ্যাতি কেনেকৈ বৃদ্ধি পালে, মণিকৰ্ণিকাৰ উৎপত্তি কি, আৰু কাশী/ৱাৰাণসী/ৰুদ্ৰাৱাস/আনন্দকানন/মহাশ্মশান আদি নামৰ ব্যুৎপত্তি কি। স্কন্দই পূৰ্বৰ দিৱ্য উপদেশ অনুসৰি কয়—মহাপ্ৰলয়ত সকলো অব্যক্ত অৱস্থাত লীন হয়; তাৰ পাছত শিৱ-শক্তিৰ তত্ত্বসমূহ (প্ৰকৃতি, মায়া, বুদ্ধিতত্ত্ব আদি)ৰ জৰিয়তে সৃষ্টিক্ৰিয়াশক্তি প্ৰকাশ পায়। অবিমুক্ত পাঁচ ক্ৰোশ পৰিমিত ক্ষেত্ৰ; প্ৰলয়কালতো শিৱ আৰু শক্তিয়ে ইয়াক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰে, সেয়ে নাম ‘অবিমুক্ত’। তাৰ পাছত আনন্দবনত বিষ্ণুৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ, ঘোৰ তপস্যা, চক্ৰপুষ্কৰিণী নামৰ পবিত্ৰ কুণ্ড খনন, আৰু শিৱানুগ্ৰহ লাভৰ কাহিনী বৰ্ণিত। মণিকৰ্ণিকাৰ মাহাত্ম্য—শিৱৰ কাণৰ মণি-কুণ্ডল এটা চলনত পৰি যোৱাৰ ফলত সেই তীৰ্থ ‘মণিকৰ্ণিকা’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয়। কাশীত স্নান-দান-জপ-ৱ্ৰত-সদাচাৰ আদি কৰ্মৰ অতি বিশেষ ফল, সামান্য স্পৰ্শ বা নগৰৰ নাম উচ্চাৰণমাত্ৰেও পুণ্যবৃদ্ধি, আৰু তুলনামূলক ফলবাক্যৰে কাশীৰ শ্ৰেষ্ঠতা এই অধ্যায়ত প্ৰতিপাদিত।
Adhyaya 27
Gaṅgā-Māhātmya in Kāśī: Theological Discourse on Snāna, Smaraṇa, and Liṅga-Pūjā (Chapter 27)
অধ্যায় ২৭ত স্কন্দে কাশী কিয় প্ৰসিদ্ধ আৰু তাৰ ‘আনন্দ-কানন’ স্বৰূপ দেবদেৱৰ উপদেশে কেনেকৈ বুজিব লাগে সেয়া ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত ঈশ্বৰে বিষ্ণুক ভাগীৰথ-প্ৰসঙ্গ কয়—কপিলৰ ক্ৰোধাগ্নিত সগৰপুত্ৰসকল দগ্ধ হোৱা, পিতৃসঙ্কট, আৰু গঙ্গাক প্ৰসন্ন কৰিবলৈ ভাগীৰথৰ কঠোৰ তপস্যাৰ সংকল্প। কথা তত্ত্বচৰ্চালৈ ঘূৰি গঙ্গাক পৰম, শিৱ-স্বরূপিণী জলমূৰ্তি, বহু লোক-ব্যৱস্থাৰ আধাৰ আৰু তীৰ্থ, ধৰ্ম, যজ্ঞশক্তিৰ সূক্ষ্ম ভঁৰাল বুলি বৰ্ণনা কৰে। কলিযুগত গঙ্গাই প্রধান উদ্ধাৰ-আশ্ৰয়; দৰ্শন, স্পৰ্শ, স্নান, ‘গঙ্গা’ নামজপ আৰু তটবাসক পুনঃপুনঃ পাৱনকাৰী বুলি কোৱা হৈছে। ফলশ্ৰুতিত মহাযজ্ঞসম পুণ্য, গঙ্গাতীৰত লিঙ্গপূজাৰে মোক্ষ, গঙ্গাজলত পিণ্ড-তৰ্পণ আদিৰে পিতৃহিত, আৰু গঙ্গালৈ যাত্ৰাপথত মৃত্যু হলেও শুভগতিৰ আশ্বাস আছে। অবমাননা, সংশয় আৰু তীৰ্থযাত্ৰীক বাধা দিয়া দোষৰ সতৰ্কবাণীৰ সৈতে শেষত বিস্তৃত পুণ্যগণনা, মন্ত্র-বিধি সংকেত আৰু গঙ্গাৰ ৰক্ষাকাৰী-শমন শক্তিৰ স্তৱ-নমস্কাৰ দিয়া হৈছে।
Adhyaya 28
Gaṅgā-Māhātmya and Pitṛ-Tarpaṇa in Kāśī (Pūrvārdha, Adhyāya 28)
অধ্যায় ২৮ কাশীখণ্ডৰ পৰিসৰত ত্ৰিপথগা/জাহ্নৱী/ভাগীৰথী গংগাৰ পাৱন-শক্তিৰ স্তৰবদ্ধ ধৰ্মতাত্ত্বিক আলোচনা আগবঢ়ায়। আৰম্ভণিতে ভূত–ভৱিষ্যৎ–বৰ্তমান কালভেদ সম্পৰ্কে সংলাপৰ জৰিয়তে স্পষ্টীকৰণ হয়, তাৰ পিছত গংগামাহাত্ম্য বৰ্ণিত হয়। গংগাতীৰত বিধিপূৰ্বক একবাৰ কৰা পিণ্ডদান আৰু তৰ্পণেও পিতৃসকলক—কঠিন পৰিস্থিতিত মৃত পিতৃসকলকো—কুলসীমা অতিক্ৰম কৰি উপকাৰ কৰে বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। তাৰ পাছত উপদেশমূলক দৃষ্টান্তত বিষ্ণুৱে শিৱক সোধে: নৈতিকভাৱে পতিত ব্যক্তিৰ দেহাৱশেষ শুদ্ধ গংগত পৰিলে তাৰ গতি কি? শিৱে ‘ৱাহীক’ নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণৰ কাহিনী কয়—সংস্কাৰ অৱহেলা আৰু অনাচাৰৰ ফলত দণ্ডভোগ কৰিলেও, দেৱযোগে তেওঁৰ দেহৰ এক খণ্ড গংগত পৰাৰ বাবে শেষত উদ্ধাৰ আৰু উৰ্ধ্বগতি লাভ কৰে। উপসংহাৰত শুদ্ধিকৰ্মৰ তুলনামূলক শ্ৰেণীবিন্যাস দেখুৱাই গংগাদৰ্শন, স্পৰ্শ, পান আৰু স্নান, লগতে কাশীৰ নদীতীৰৰ পৱিত্ৰতাক কলিযুগত বিশেষ নিৰ্ণায়ক শুদ্ধি আৰু মোক্ষাভিমুখতাৰ পথপ্ৰদৰ্শক বুলি পুনঃপুনঃ মহিমা কৰা হৈছে।
Adhyaya 29
गङ्गानामसहस्रस्तोत्रम् (Ganga-nāma-sahasra Stotra) and the doctrine of snāna-phala by japa
অগস্ত্য এক ব্যৱহাৰিক আৰু ধৰ্ম-আচাৰসম্পৰ্কীয় প্ৰশ্ন তোলে—গঙ্গাস্নানক যদি অনন্য ফলদায়ক বুলি কোৱা হয়, তেন্তে দুৰ্বল, অচল, অলস বা দূৰদেশবাসী লোকে সমান ফল কেনেকৈ পাব? (১–৫)। স্কন্দ উত্তৰ দিয়ে—সকলো তীৰ্থ আৰু জল পূজ্য, কিন্তু গঙ্গাৰ মাহাত্ম্য বিশেষ; শিৱে তেওঁক ধাৰণ কৰিছে আৰু পাপহৰণ-শক্তি আছে। যেনেকৈ আঙুৰৰ স্বাদ আঙুৰতেই, তেনেকৈ গঙ্গাস্নানৰ পূৰ্ণ ফল গঙ্গাতেই যথাৰ্থভাৱে লাভ হয় (৬–১০)। তাৰ পাছত তেওঁ “অতি গোপন” বিকল্প সাধনা প্ৰকাশ কৰে—গঙ্গানাম-সহস্ৰক স্তোত্ৰ-জপ ৰূপে পাঠ। ই কেৱল যোগ্য ভক্ত (শিৱভক্ত, বিষ্ণুভক্তিপৰায়ণ, শান্ত, শ্ৰদ্ধাৱান, আস্তিক) সকলকেই দিব লাগে। শুচিতা, অক্ষৰৰ স্পষ্ট উচ্চাৰণ, মৌন/মনোজপ আৰু প্ৰচেষ্টাসহ পুনৰাবৃত্তিৰ বিধি দিয়া হয় (১১–১৬)। অধ্যায়ত গঙ্গাদেৱীৰ বহু নামৰ দীঘল স্তৱ (১৭ৰ পৰা) আৰু শেষত ফলশ্ৰুতি—এবাৰ জপ কৰিলেও মহাপুণ্য, নিয়মিত জপে বহু জন্মৰ পাপক্ষয়, গুৰুসেৱাত সহায় আৰু পৰলোকে শুভ ভোগ। এই স্তোত্ৰজপক স্নানকামী সাধকৰ বাবে “গঙ্গাস্নানৰ প্ৰতিনিধি” বুলি স্পষ্ট কৰা হৈছে (১৭০–২১০)।
Adhyaya 30
मणिकर्णिकागङ्गावतरण-प्रवेशानुज्ञा-काशीमाहात्म्य (Maṇikarṇikā, Gaṅgā’s Arrival, Authorized Entry, and the Māhātmya of Kāśī)
স্কন্দই অগস্ত্যক ক’লে যে ত্ৰিলোকৰ মঙ্গলৰ বাবে ভগীৰথে গংগাক পৃথিৱীত অৱতৰণ কৰালে, আৰু শেষত কাশীৰ মণিকৰ্ণিকাৰ সৈতে গংগাৰ পবিত্ৰ সংযোগ স্থাপিত হ’ল। এই অধ্যায়ত অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰৰ তত্ত্ব অধিক গম্ভীৰভাৱে প্ৰকাশ পায়—কাশীক শিৱে কেতিয়াও ত্যাগ নকৰে; শিৱকৃপাৰে ইয়াত সাধাৰণ দাৰ্শনিক শৃঙ্খলা-অনুশাসন নথাকিলেও মোক্ষ লাভ সম্ভৱ বুলি কোৱা হৈছে, কিয়নো মৃত্যুকালে শিৱে ‘তাৰক’ উপদেশ দি জীৱক উদ্ধাৰ কৰে। তাৰ পাছত ক্ষেত্ৰৰ ৰক্ষামূলক ভূগোল আৰু নিয়ন্ত্ৰিত প্ৰৱেশৰ বৰ্ণনা আছে। দেৱতাসকলে ৰক্ষক ব্যৱস্থা স্থাপন কৰে; অশী আৰু বৰুণা সীমা-নদী ৰূপে নিৰ্ধাৰিত হৈ ‘বাৰাণসী’ নামৰ উৎপত্তি ঘটায়। শিৱে প্ৰৱেশ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে গণৰক্ষক আৰু এজন বিনায়ককো নিযুক্ত কৰে; বিশ্বেশ্বৰৰ অনুমতি নোহোৱাকৈ অহা লোক তাত থাকিব নোৱাৰে, ক্ষেত্ৰফলও নাপায়। উপাখ্যানত মাতৃভক্ত ব্যৱসায়ী ধনঞ্জয়ে মাতৃৰ অৱশেষ বহন কৰে; বাহকৰ চুৰি আৰু অননুমোদিত গমন-প্ৰসঙ্গৰ জৰিয়তে দেখুওৱা হয় যে ক্ষেত্ৰফল অনুমোদিত প্ৰৱেশ আৰু সঠিক ভাৱ-দিশাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। শেষ ভাগত বাৰাণসীৰ অতুল মোক্ষদায়িনী মহিমা দীঘলীয়াকৈ স্তৱন কৰা হৈছে—বিভিন্ন যোনিৰ প্ৰাণীয়েও তাত দেহ ত্যাগ কৰিলে শিৱৰ অধীনত শ্ৰেষ্ঠ গতি লাভ কৰে।
Adhyaya 31
कालभैरवप्रादुर्भावः — Origin and Jurisdiction of Kālabhairava in Kāśī
এই অধ্যায়টো সংলাপৰূপে গঠিত। অগস্ত্য মুনিয়ে কাশীত ভৈৰৱৰ তত্ত্ব, ৰূপ, কাৰ্য, নাম আৰু কোন কোন শর্তত তেওঁ সাধকক শীঘ্ৰ সিদ্ধি দিয়ে—এই বিষয়ে কেন্দ্ৰিত বিৱৰণ বিচাৰে। স্কন্দই এই আখ্যান কাশীবাসৰ ফল নিশ্চিত কৰা আৰু পাপশোধক বুলি কৈ বিস্তাৰে ক’বলৈ প্ৰতিজ্ঞা কৰে। তাৰ পাছত দিৱ্য মায়া আৰু স্বঘোষিত অধিকাৰৰ সীমা দেখুওৱা তাত্ত্বিক প্ৰসঙ্গ আহে। ব্ৰহ্মা আৰু ক্ৰতুৰূপ (নাৰায়ণাংশ) সত্তাৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠত্ব-বিবাদ হয়; বেদক প্ৰমাণ মানি সুধিলে চাৰিও বেদে ৰুদ্ৰ/শিৱক একমাত্ৰ পৰম তত্ত্ব বুলি ঘোষণা কৰে। তথাপি মোহগ্ৰস্ত হৈ তেওঁলোকে শিৱৰ তপস্বী-শ্মশানবাসী ৰূপক লৈ সন্দেহ কৰে। তেতিয়া প্ৰণৱ (ওঁ) সাক্ষাৎ প্ৰকাশ পাই বুজাই দিয়ে—শিৱলীলা তেওঁৰ স্বশক্তিৰ পৰা পৃথক নহয়। মহাতেজ প্ৰকাশিত হয়, উগ্ৰ শিৱৰূপৰ পৰা কালভৈৰৱৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটে আৰু তেওঁক কাশীৰ নিত্য অধিপতি আৰু ধৰ্মদণ্ডধাৰী নিয়ন্ত্ৰক হিচাপে নিযুক্ত কৰা হয়। ভৈৰৱৰ নামসমূহ তেওঁৰ কাৰ্য অনুসাৰে ব্যাখ্যা কৰা হয়—‘ভৰণ’ কৰা বাবে ভৈৰৱ, কালকো ভয় দেখুওৱা, আৰু অধৰ্মক দণ্ড দিয়া। তেওঁ ব্ৰহ্মাৰ পঞ্চম মস্তক ছেদন কৰে আৰু লোকশিক্ষাৰ বাবে প্ৰায়শ্চিত্তৰ আদৰ্শ হিচাপে কপালিক ব্ৰত (কপাল ধাৰণ) পালন কৰিবলৈ আদেশ পায়। ব্ৰহ্মহত্যা দেৱী তেওঁক অনুসৰণ কৰে, কিন্তু বাৰাণসীত উপস্থিত হ’লে তাইৰ প্ৰৱেশ ৰুদ্ধ হয়। পাছত ভৈৰৱৰ বিষ্ণুলোক গমন, বিষ্ণুৰ শিৱাচাৰ সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্ন আৰু ব্ৰতৰ উপদেশমূলক উদ্দেশ্য বৰ্ণিত। উপসংহাৰত শিৱনাম-ভক্তিৰ পাপনাশক শক্তি, কাশীৰ বিশেষ পবিত্ৰতা, আৰু কালজলত স্নান তথা পিতৃউদ্ধাৰক অৰ্পণাদি কৰ্মৰ ইঙ্গিত দিয়া হৈছে।
Adhyaya 32
हरिकेशोपाख्यानम् (Harikeśa Upākhyāna) — The Account of Harikeśa and the Call of Vārāṇasī
অগস্ত্য মুনি স্কন্দক সোধে—হৰিকেশ কোন, তেওঁৰ বংশ-পরিচয় আৰু তপস্যা কি, আৰু তেওঁ কেনেকৈ প্ৰভুৰ প্ৰিয় হৈ দণ্ডনায়ক/দণ্ডপাণি ধৰণৰ নগৰ-প্ৰশাসনৰ সংকেতৰ সৈতে জড়িত হয়। স্কন্দ গন্ধমাদনত বাস কৰা যক্ষবংশৰ কাহিনী কয়—ৰত্নভদ্ৰ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ পূৰ্ণভদ্ৰ। পূৰ্ণভদ্ৰ ধন-ঐশ্বৰ্যত সমৃদ্ধ হ’লেও সন্তানহীনতাত দুখী; তেওঁ বিলাপ কৰে যে ‘গৰ্ভৰূপ’ উত্তৰাধিকাৰী নাথাকিলে ধন আৰু প্ৰাসাদ-জৌলুসো শূন্য। তেতিয়া পত্নী কনককুণ্ডলা ধৰ্মসঙ্গত উপদেশ দিয়ে—মানৱ-প্ৰচেষ্টা আৰু পূৰ্বকৰ্ম একেলগে ফল দিয়ে, কিন্তু নিৰ্ণায়ক উপায় শংকৰৰ শৰণ; শিৱভক্তিয়ে লৌকিক সিদ্ধি আৰু পৰম কল্যাণ দুয়োটাই দিয়ে। মৃত্যুঞ্জয়, শ্বেতকেতু, উপমনু আদি দৃষ্টান্তেৰে শিৱসেৱাৰ মহিমা প্ৰতিপন্ন কৰা হয়। পূৰ্ণভদ্ৰ নাদেশ্বৰ/মহাদেৱক আৰাধনা কৰি হৰিকেশ নামৰ পুত্ৰ লাভ কৰে। শিশুটি একান্ত শিৱনিষ্ঠ—ধূলিলিঙ্গ গঢ়ে, শিৱনাম জপে, ত্ৰিনেত্ৰ প্ৰভুৰ বাহিৰে আন একো সত্য বুলি নেদেখে। পিতা গৃহস্থধৰ্ম আৰু ধনব্যৱস্থাপনা শিকাব খোজে; তাতে ব্যথিত হৈ হৰিকেশ গৃহত্যাগ কৰে। ‘আশ্ৰয় নথকা জনৰ আশ্ৰয় কাশী’ এই বচন স্মৰি তেওঁ বাৰাণসীৰ পথ ধৰে। কাশীক আনন্দবন/আনন্দকানন ৰূপে আৰু তাত দেহত্যাগে মুক্তি লাভ হয় বুলি তত্ত্বসহ বৰ্ণনা কৰা হৈছে; পাৰ্বতীক শিৱে কাশীৰ তাৰক মহিমা—এটা জন্মতে মুক্তি, আৰু ক্ষেত্ৰ-সংন্যাসীৰ বাবে বিঘ্নৰ পৰা ৰক্ষা—ইত্যাদি কয়। এইদৰে অধ্যায়টোৱে ভক্তিচৰিত, নীতি আৰু কাশীৰ মোক্ষদায়িনী ভূগোল একেলগে গাঁথি হৰিকেশৰ পৰৱৰ্তী উচ্চতা (দণ্ডপাণি/দণ্ডনায়ক সম্পৰ্ক)ৰ ভূমি সাজে।
Adhyaya 33
ज्ञानवापी-ज्ञानोदतीर्थमाहात्म्य (Jñānavāpī and Jñānoda Tīrtha Māhātmya)
এই অধ্যায়ত অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক সোধে—স্কন্দজ্ঞানোদ-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য কি, আৰু জ্ঞানৱাপী কিয় দেৱলোকতো প্ৰশংসিত? স্কন্দে পুৰাতন কাহিনী কয়: এক যুগত ঈশান (ৰুদ্ৰৰূপ) কাশীক্ষেত্ৰত প্ৰৱেশ কৰি সিদ্ধ, যোগী, গন্ধৰ্ব আৰু গণসকলে পূজা কৰা দীপ্তিমান মহালিঙ্গ দৰ্শন কৰে। শীতল জলে অভিষেক কৰিবলৈ সংকল্প কৰি ত্ৰিশূলৰে এটা কুণ্ড খনন কৰে; ভূগৰ্ভৰ বিশাল জলৰাশি প্ৰকাশ পায় আৰু সহস্ৰ ধাৰা আৰু ঘটৰে পুনঃপুনঃ অভিষেক সম্পন্ন কৰে। শিৱ প্ৰসন্ন হৈ বৰ দিয়ে। ঈশানে অনুৰোধ কৰে—এই অনুপম তীৰ্থ শিৱৰ নামত প্ৰসিদ্ধ হওক। শিৱে ইয়াক পৰম ‘শিৱ-তীৰ্থ’ বুলি স্থাপন কৰি ‘শিৱজ্ঞান’ক দিৱ্য মহিমাৰে দ্ৰৱীভূত জ্ঞান বুলি ব্যাখ্যা কৰে আৰু ‘জ্ঞানোদ’ নাম নিৰ্ধাৰণ কৰে। দৰ্শনমাত্ৰে শুদ্ধি, স্পৰ্শ আৰু আচমন কৰিলে মহাযজ্ঞসম ফল, আৰু ইয়াত শ্ৰাদ্ধ-পিণ্ডদান কৰিলে গয়া, পুষ্কৰ, কুৰুক্ষেত্ৰ আদি স্থানতকৈও অধিক পিতৃফল লাভ হয় বুলি কোৱা হৈছে। অষ্টমী/চতুৰ্দশীত উপবাস আৰু একাদশীত নিয়ত আচমনসহ ব্ৰত পালন কৰিলে অন্তৰ্লিঙ্গ-সাক্ষাৎকাৰৰ ফল হয়। শিৱ-তীৰ্থৰ জল দৰ্শনে উপদ্ৰৱকাৰী ভূত আৰু ৰোগ শান্ত হয়; জ্ঞানোদ জলে লিঙ্গাভিষেক কৰাটো সকলো তীৰ্থজলৰ অভিষেকৰ সমান বুলি মানা হৈছে। তাৰ পিছত জ্ঞানৱাপীৰ সৈতে জড়িত এটা ইতিবৃত্ত আহে—এটা ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালৰ অতি সৎগুণী কন্যা, তাইৰ নিত্যস্নান আৰু মন্দিৰসেৱা, বিদ্যাধৰৰ অপহৰণ-চেষ্টা, ৰাক্ষসৰ সৈতে সংঘৰ্ষ, মৃত্যু আৰু কৰ্মানুবন্ধ, আৰু পৰৱৰ্তী জন্মত বিভূতি-ৰুদ্ৰাক্ষ-লিঙ্গাৰ্চনাক অলংকাৰতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি ধৰি ভক্তিত স্থিৰ হোৱা। শেষত কাশীৰ কিছুমান তীৰ্থ/দেৱালয়ৰ ক্ৰমবৰ্ণনা আৰু ফলশ্ৰুতি দি অধ্যায়ে কাশীৰ পবিত্ৰ ভূগোলক দৃঢ় কৰে।
Adhyaya 34
Maṇikarṇikā as Mokṣabhū and Jñānavāpī as Jñānadā (Liberation-Field and Knowledge-Well)
অধ্যায় ৩৪ কাশীৰ মোক্ষদায়ক পবিত্ৰ ভূদৃশ্যক দুটা ভাগত ব্যাখ্যা কৰে। প্ৰথম ভাগত মণিকৰ্ণিকাক প্ৰতীকাত্মক স্বৰ্গদ্বাৰৰ ওচৰত অৱস্থিত বুলি কোৱা হয় আৰু তাত শংকৰৰ মুক্তিদায়ক ভূমিকা বৰ্ণিত—সংসাৰপীড়িত জীৱসমূহক শিৱে ‘ব্ৰহ্মস্পৰ্শী’ শ্রুতি উপদেশ দি তাৰে। মণিকৰ্ণিকাৰ ‘মোক্ষভূ’ হিচাপে শ্ৰেষ্ঠতা প্ৰতিপাদিত; যোগ, সাংখ্য বা ব্ৰত-আধাৰিত অন্য পথৰ ফলতকৈও ওপৰত ইয়াত মোক্ষ সুলভ, আৰু এই স্থান একেলগে ‘স্বৰ্গভূ’ আৰু ‘মোক্ষভূ’ বুলি স্থাপন কৰা হৈছে। তাৰ পাছত বিস্তৃত সামাজিক-ধাৰ্মিক দৃষ্টিভংগী—বেদাধ্যয়ন আৰু যজ্ঞত নিয়োজিত ব্ৰাহ্মণ, যাগ কৰা ৰজা, পতিব্ৰতা নাৰী, ধৰ্মাৰ্জিত ধন থকা বৈশ্য/ব্যৱসায়ী, সদাচাৰমাৰ্গী শূদ্ৰ, ব্ৰহ্মচাৰী, গৃহস্থ, বানপ্ৰস্থ আৰু একদণ্ডী/ত্ৰিদণ্ডী সন্ন্যাসী—সকলোৱে নিঃশ্ৰেয়স লাভৰ বাবে মণিকৰ্ণিকালৈ আগবাঢ়ে। দ্বিতীয় ভাগত শ্ৰী বিশ্বেশ্বৰ সন্নিধানৰ জ্ঞানৱাপীৰ প্ৰসঙ্গ। কলাৱতী জ্ঞানৱাপী দেখি (চিত্ৰৰূপতো) আৰু স্পৰ্শ কৰি তীব্ৰ আবেগীয় আৰু শাৰীৰিক পৰিবর্তন অনুভৱ কৰে—মূৰ্ছা, চকুপানী, দেহকম্প; পাছত সুস্থ হৈ তাৰ ভৱান্তৰ-জ্ঞান উদয় হয়। পৰিচাৰকসকলে শান্ত কৰিবলৈ নানা উপায় কৰে, কিন্তু গ্ৰন্থে ইয়াক স্থানশক্তিৰে হোৱা জাগৰণ বুলি ব্যাখ্যা কৰে। কলাৱতীয়ে কাশীত ব্ৰাহ্মণ-কন্যা ৰূপে পূৰ্বজন্ম, তাৰ পাছত অপহৰণ, সংঘৰ্ষ, শাপমোচন আৰু শেষত ৰাজকন্যা ৰূপে পুনর্জন্মৰ কাহিনী কয়—জ্ঞানৱাপীৰ জ্ঞানদায়িনী মহিমা প্ৰকাশ পায়। শেষত ফলশ্ৰুতি—জ্ঞানৱাপীৰ শুভ আখ্যান পঢ়িলে, জপিলে বা শুনিলে শিৱলোকে মান লাভ হয়।
Adhyaya 35
अविमुक्तमहात्म्य–सदाचारविधि (Avimukta’s Supremacy and the Discipline of Sadācāra)
এই অধ্যায়ত কুম্ভযোনি (অগস্ত্য) অবিমুক্ত-কাশীক পৰম ক্ষেত্ৰ বুলি মহিমা কৰে—অন্য তীৰ্থ আৰু মোক্ষক্ষেত্ৰতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি প্ৰকাশ কৰে। গঙ্গা, বিশ্বেশ্বৰ আৰু কাশী—এই ত্ৰয়ক বিশেষ উদ্ধাৰকাৰী সংযোগ হিচাপে দেখুৱায়। তাৰ পিছত কলি/তিষ্য যুগত ইন্দ্ৰিয় অস্থিৰ আৰু তপ, যোগ, ব্ৰত, দান আদি সাধনত সামৰ্থ্য হ্ৰাস পোৱা অৱস্থাত মুক্তিলাভ বাস্তৱতে কেনেকৈ সম্ভৱ—এই ব্যৱহাৰিক প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। স্কন্দ উত্তৰত কয় যে অসাধাৰণ তপস্যাৰ সলনি সদাচাৰেই ধৰ্মৰ মূল আধাৰ। জীৱ আৰু জ্ঞানীৰ স্তৰবিন্যাস বৰ্ণনা কৰি শিষ্ট ব্ৰাহ্মণাচাৰক সমাজ-ধৰ্মৰ অক্ষ হিচাপে প্ৰশংসা কৰে আৰু সদাচাৰক ধৰ্মৰ শিকড় বুলি স্থিৰ কৰে। তাৰ পিছত যম (সত্য, ক্ষমা, অহিংসা আদি) আৰু নিয়ম (শৌচ, স্নান, দান, স্বাধ্যায়, উপবাস) উল্লেখ কৰি কাম-ক্রোধ আদি অন্তঃশত্রুক জয় কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে; মৃত্যুৰ পাছত কেৱল ধৰ্মেই সহচৰ হয় বুলি দৃঢ় কৰে। পৰৱৰ্তী অংশত নিত্য শুদ্ধি আৰু প্ৰাতঃকৃত্যৰ বিস্তৃত বিধান আছে—মলত্যাগৰ দিশা-নিয়ম আৰু গোপনীয়তা, মাটি-জলৰে শুদ্ধিৰ সংখ্যা, আচমনৰ পদ্ধতি আৰু নিষেধ, দন্তধাৱনৰ নিয়ম (কিছুমান চন্দ্ৰতিথিত নিষেধসহ), মন্ত্রসহিত প্ৰাতঃস্নানৰ মাহাত্ম্য, আৰু প্ৰাতঃসন্ধ্যা, তৰ্পণ, হোম, ভোজন-নিয়ম। শেষত ইয়াক ‘নিত্যতম’ পদ্ধতি বুলি ক’লে ধৰ্মজীৱন স্থিৰ হয় বুলি উপসংহাৰ কৰে।
Adhyaya 36
Sadācāra and Brahmacarya Regulations (सदाचार–ब्रह्मचर्यविधान)
স্কন্দে কুম্ভজ (অগস্ত্য)ক সম্বোধন কৰি সদাচাৰৰ অধিক স্পষ্ট ব্যাখ্যা দিছে, যাতে বুদ্ধিমান সাধক অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰত নপৰে। এই অধ্যায়ত দ্বিজ-ধৰ্মৰ কাঠামো—মাতৃজন্ম আৰু উপনয়নৰ দ্বাৰা ‘দ্বিতীয় জন্ম’—বৰ্ণনা কৰি, গৰ্ভাধানাদি বৈদিক সংস্কাৰসমূহৰ পৰা শিশুকালৰ ক্ৰিয়া হৈ বৰ্ণানুসাৰে নিৰ্দিষ্ট সময়ত হোৱা উপনয়নলৈকে ক্ৰম সংক্ষেপে দেখুওৱা হৈছে। তাৰ পিছত ব্ৰহ্মচাৰীৰ নিয়ম—শৌচ, আচমন, দন্তধাৱন, মন্ত্ৰসহ স্নান, সন্ধ্যা-উপাসনা, অগ্নিকাৰ্য, নমস্কাৰবিধি, আৰু জ্যেষ্ঠ-গুৰুসেৱা—বিস্তাৰে কোৱা হৈছে। ভিক্ষাৰ আচাৰ, মিতভাষণ, নিয়ত আহাৰ, আৰু অতিভোগ, হিংসা, নিন্দা, অশুচি সংস্পৰ্শ আৰু ইন্দ্ৰিয়াসক্তি আদি পৰিহাৰৰ উপদেশ দিয়া হৈছে। মেখলা, যজ্ঞোপবীত, দণ্ড আৰু অজিনৰ দ্ৰব্য-প্ৰমাণ বৰ্ণভেদে নিৰ্ধাৰিত, আৰু উপকুৰ্বাণ-নৈষ্ঠিক—এই দুটা প্ৰকাৰৰ ব্ৰহ্মচাৰীৰ কথাও আছে। আশ্ৰমাশ্ৰয়ৰ অনিবার্যতা জোৰ দি কোৱা হৈছে—আশ্ৰমভিত্তি নথকা আচাৰ-অনুষ্ঠান ফলহীন। বেদাধ্যয়নৰ মহিমা, প্ৰণৱ-ব্যাহৃতি সহ গায়ত্ৰীজপ, আৰু বাচিক-উপাংশু-মানস জপৰ ফলভেদ প্ৰশংসিত। আচাৰ্য, উপাধ্যায়, ঋত্বিজৰ মৰ্যাদাক্ৰমৰ সৈতে মাতৃ-পিতৃ-গুৰু—এই ত্ৰয়ৰ সন্তুষ্টিকেই পৰম তপস্যা বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। শুদ্ধ ব্ৰহ্মচৰ্য আৰু বিশ্বেশ্বৰ কৃপাৰে কাশীপ্ৰাপ্তি, জ্ঞান আৰু নিৰ্বাণসিদ্ধি হয় বুলি উপসংহাৰ কৰি, পাছত স্ত্ৰীলক্ষণ আৰু বিবাহযোগ্যতাৰ মানদণ্ডৰ আলোচনালৈ প্ৰসঙ্গ আগবঢ়ে।
Adhyaya 37
Strī-lakṣaṇa-vicāra (Examination of Women’s Physical Marks) | Chapter 37
এই অধ্যায়ত স্কন্দে গৃহস্থধৰ্মৰ মঙ্গলাৰ্থে নাৰীৰ শুভ-অশুভ দেহলক্ষণ বিচাৰ বিষয়ে উপদেশ দিছে। ‘লক্ষণৱতী’ পত্নী গৃহসুখ, সমৃদ্ধি আৰু কল্যাণৰ কাৰণ বুলি ক’লে, সেয়ে বিবাহ-নিৰ্বাচনত লক্ষণ পৰীক্ষা কৰা উচিত বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াত পৰীক্ষাৰ আঠটা আধাৰ দিয়া হৈছে—দেহাকৃতি, আবর্ত/ঘূৰ্ণন, গন্ধ, ছায়া, তেজ/স্বভাৱ, স্বৰ, গতি আৰু বৰ্ণ। তাৰ পাছত পাদৰ পৰা শিৰলৈকে পাদ, আঙুলি, নখ, গোঁড়ালি, পিণ্ডলি, হাঁটু, উৰু, কটি, নিতম্ব, গুহ্যপ্ৰদেশ, উদৰ, নাভি, পাৰ্শ্ব, বক্ষ, স্তন, কাঁধ, বাহু, হাত আৰু হস্তৰেখা, কণ্ঠ, মুখ, ওষ্ঠ, দাঁত, চকু, চুলি আদি লক্ষণ বৰ্ণনা কৰি, সিহঁতৰ ফল—ধন, মান-মৰ্যাদা, সন্তান বা অমঙ্গল—নিমিত্তশাস্ত্ৰীয় ভংগীত কোৱা হৈছে। হাতৰ তালু আৰু পাদতলত পদ্ম, শঙ্খ, চক্ৰ, স্বস্তিক আদি চিহ্ন আৰু ৰেখাবিন্যাসৰ ফলো ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। শেষত বিবেকীজনে দুঃলক্ষণ পৰিহাৰ কৰি শুভলক্ষণযুক্ত কন্যা বাছনি কৰিব লাগে বুলি উপসংহাৰ কৰি, আগলৈ বিবাহৰ প্ৰকাৰসমূহৰ আলোচনা আহিব বুলি সংকেত দিয়া হৈছে।
Adhyaya 38
Adhyāya 38 — Vivāha-bheda, Gṛhastha-ācāra, Atithi-sevā, and Nitya-karma (Marriage Types, Householder Ethics, Hospitality, Daily Duties)
এই অধ্যায়ত স্কন্দে গৃহস্থধৰ্ম সম্পৰ্কে সংক্ষিপ্ত কিন্তু গভীৰ ধৰ্ম-নৈতিক উপদেশ দিছে। আৰম্ভণিতে বিবাহৰ অষ্টবিধ প্ৰকাৰ বৰ্ণনা কৰি ব্রাহ্ম, দৈৱ, আৰ্শ, প্ৰাজাপত্যক ধৰ্ম্য বুলি, আৰু আসুৰ, গান্ধৰ্ব, ৰাক্ষস, পৈশাচক নিন্দিত বা হীন বুলি কোৱা হৈছে; লগতে প্ৰতিটোৰ শুদ্ধি-ফল বা দোষ-পরিণামো উল্লেখ কৰা হৈছে। তাৰ পাছত গৃহস্থ-আচাৰৰ বিধান বিস্তাৰিত হয়—ঋতুকালত দাম্পত্য-সমাগম, অনুচিত সময়-স্থানত সাৱধানতা, শৌচ-পবিত্ৰতা, বাক্-সংযম, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ আৰু সামাজিক ব্যৱহাৰৰ নিয়ম। পঞ্চযজ্ঞ, বৈশ্বদেৱ আৰু অতিথি-সেৱাৰ মহত্ত্ব বিশেষকৈ কোৱা হৈছে; অতিথি-সৎকাৰ পুণ্যদায়ক আৰু অৱহেলা দোষকাৰক বুলি বুজোৱা হৈছে। দানৰ ফল, অনধ্যায় (অধ্যয়ন-নিষেধ) অৱস্থা, সত্য কিন্তু হিতকাৰী বাক্য, আৰু কু-সঙ্গ ত্যাগৰ নীতি উপদেশৰূপে আহে। শেষত কাশী-কেন্দ্ৰিক প্ৰসঙ্গলৈ আগবাঢ়ি, অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰৰ মহিমা বৰ্ণনাৰ বাবে ভূমিকা সাজি দিয়া হয়।
Adhyaya 39
Avimukta-Kāśī: Accelerated Merit, Avimukteśvara Liṅga, and a Royal-Mythic Etiology
অধ্যায় ৩৯ত স্কন্দে অগস্ত্যক অবিমুক্ত-কাশীক কেন্দ্ৰ কৰি পাপ-নাশক বৃত্তান্ত উপদেশ দিয়ে। প্ৰথমে কাশীক্ষেত্ৰক পৰব্ৰহ্মৰ স্বৰূপে বৰ্ণনা কৰা হয়—কল্পনাতীত, নিৰাকাৰ, অব্যক্ত—আৰু কোৱা হয় যে সেই পৰম তত্ত্ব কাশীত বিশেষ মুক্তিদায়কভাৱে ব্যাপ্ত। তাৰ পাছত সাধনাৰ তুলনামূলক বোধ আহে: অন্য ঠাইত যি ফল তীব্ৰ যোগ, মহাদান বা দীঘলীয়া তপস্যাৰে লাভ হয়, কাশীত সেয়া ফুল-পাত-ফল-জল অৰ্পণ, অলপ সময় ধ্যান-স্থিৰতা, গঙ্গাস্নান আৰু ভিক্ষা/দানৰ দ্বাৰাও ‘মহৎ’ ফলৰূপে সুলভ হয়—ক্ষেত্ৰমহিমাৰ বাবে। পিছত কাৰণকথা: দীঘলীয়া অনাবৃষ্টি আৰু সমাজব্যৱস্থা ভাঙি পৰাৰ যুগত ব্ৰহ্মাই ৰজা ৰিপুঞ্জয় (দিবোদাস)ক ধৰ্মস্থাপনৰ বাবে নিযুক্ত কৰে; ৰুদ্ৰ/শিৱ, মন্দৰ পৰ্বত আৰু দেৱস্থান-স্থানান্তৰ তথা সংলাপৰ প্ৰসঙ্গৰ মাজেৰে শেষত শিৱ কাশীত লিঙ্গৰূপে নিত্য অধিষ্ঠিত বুলি প্ৰতিপন্ন হয়। উপসংহাৰত অবিমুক্তেশ্বৰক ‘আদি-লিঙ্গ’ বুলি মহিমান্বিত কৰা হয়; তাৰ দৰ্শন, স্মৰণ, স্পৰ্শ, পূজা আৰু নামশ্ৰৱণো শীঘ্ৰে পাপসঞ্চয় ক্ষয় কৰি কৰ্মবন্ধন শিথিল কৰে। লগতে সময়ে সময়ে অন্য লিঙ্গৰ সমাগম, আৰু নিয়মযুক্ত জপ-ভক্তিৰ মহিমাও উল্লেখিত।
Adhyaya 40
Avimukteśvara–Kṣetra-prāpti, Gṛhastha-dharma, and Ethical Regulations (अविमुक्तेश्वर-क्षेत्रप्राप्ति तथा गृहस्थधर्म-नियमाः)
এই অধ্যায়ত প্ৰশ্নোত্তৰ ৰূপে ধৰ্ম-উপদেশ দিয়া হৈছে। অগস্ত্য মুনিয়ে অবিমুক্তেশৰ মাহাত্ম্য অধিক স্পষ্ট কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু সোধে—অবিমুক্তেশ্বৰ-লিঙ্গ আৰু অবিমুক্ত-ক্ষেত্ৰক যথাযথভাৱে কেনেকৈ ‘প্ৰাপ্ত’ বা আশ্ৰয় কৰিব লাগে। স্কন্দদেৱে কেৱল স্তৱনাৰ পৰা আগবাঢ়ি নিয়ম-আচাৰৰ দিশে লৈ গৈ, কাশীক্ষেত্ৰত আধ্যাত্মিক ফল বিচৰা লোকসকলৰ বাবে নৈতিক বিধি-বিধান বৰ্ণনা কৰে। ইয়াত নিষিদ্ধ আহাৰ, ভোজনৰ ৰীতি, হিংসাৰ নৈতিক গুৰুত্ব—বিশেষকৈ মাংসভক্ষণ আৰু কিছুমান সীমিত যজ্ঞ-প্ৰসংগত তাৰ ব্যতিক্ৰম—আলোচিত। ধৰ্মক সুখ আৰু উচ্চ পুৰুষাৰ্থৰ জনক বুলি প্ৰতিপাদন কৰি গৃহস্থধৰ্মত দানৰ শুদ্ধ পদ্ধতি, অতিথিসেৱা, আশ্ৰিতসকলৰ পালন, পঞ্চযজ্ঞ আৰু নিত্যকৰ্মৰ নিৰ্দেশ দিয়া হয়। লগতে বিবাহৰ উপযুক্ততা, শৌচ-শুদ্ধিৰ ভাবনা, নাৰীৰ প্ৰসংগত শুদ্ধতা-চৰ্চা, ক্ষতিকাৰক বাক্য আৰু শোষণমূলক অৰ্থনৈতিক আচৰণৰ নিষেধো উল্লেখ আছে। শেষত কাশীত সংযমিত জীৱনকেই সম্পূৰ্ণ ধৰ্মপথ বুলি পুনৰ প্ৰতিপাদন কৰি, কাশীসেৱাক মহাপুণ্যৰ শিখৰ বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 41
वनाश्रम–परिव्राजकधर्मः तथा षडङ्गयोग–प्राणायामविधिः (Forest-Dweller and Renunciant Ethics; Six-Limbed Yoga and Prāṇāyāma Method)
এই অধ্যায়ত স্কন্দে তৃতীয় আৰু চতুৰ্থ আশ্ৰমৰ ধৰ্ম ক্ৰমবদ্ধভাৱে উপদেশ দিছে। গৃহস্থৰ পৰা বনপ্ৰস্থলৈ যোৱাৰ সময়ত গ্ৰাম্য আহাৰ ত্যাগ, পৰিগ্ৰহ সংযম, পঞ্চযজ্ঞ পালন, শাক‑মূল‑ফলভিত্তিক তপস্যাময় জীৱন, আহাৰ প্ৰস্তুতি‑সংৰক্ষণৰ ব্যৱহাৰিক উপায় আৰু নিষিদ্ধ বস্তু বর্জনৰ কথা কোৱা হৈছে। তাৰ পিছত পৰিব্ৰাজক/যতি আদৰ্শ বৰ্ণিত—একা ভ্ৰমণ, অনাসক্তি, সমভাব, বাক্সংযম, ঋতু‑নিয়মসহ সূক্ষ্ম অহিংসা, অতি অল্প উপকৰণ (ধাতব পাত্ৰ পৰিহাৰ, সৰল দণ্ড‑বস্ত্ৰ) আৰু ইন্দ্ৰিয়বিষয়ত জড়াই পৰাৰ বিপদৰ সতৰ্কবাণী। মোক্ষোপদেশত কোৱা হয়—আত্মজ্ঞানেই নিৰ্ণায়ক, যোগ তাৰ সহায়ক সাধনা, আৰু অবিৰাম অভ্যাসেই সিদ্ধিৰ পথ। যোগৰ সংজ্ঞাসমূহ বিচাৰ কৰি মন‑ইন্দ্ৰিয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু চেতনাক ক্ষেত্ৰজ্ঞ/পৰমাত্মাত স্থাপন কৰাৰ পদ্ধতি প্ৰতিপাদিত হৈছে। ষড়ঙ্গযোগ—আসন, প্ৰাণসংৰোধ (প্ৰাণায়াম), প্ৰত্যাহাৰ, ধাৰণা, ধ্যান, সমাধি—ৰ ক্ৰম, সিদ্ধাসন/পদ্মাসন/স্বস্তিকাসন, উপযুক্ত স্থান, প্ৰাণায়ামৰ মাত্রা‑ক্ৰম, জোৰকৈ সাধনা কৰাৰ ঝুঁকি, নাড়ীশুদ্ধিৰ লক্ষণ আৰু ফল বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত যোগস্থৈৰ্যৰে কৰ্মবাধ্যতা নাশ হৈ মুক্তি লাভ হয়, আৰু যোগসহ কাশী কৈবল্য লাভৰ বাবে বিশেষ সুলভ স্থান বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 42
कालचिह्नवर्णनम् (Signs of Approaching Death and the Turn to Kāśī)
এই অধ্যায়ত উপদেশমূলক সংলাপৰূপে অগস্ত্য মুনি কুমাৰ (স্কন্দ)ক সোধে—মৃত্যুকাল ওচৰ চাপিলে দেহধাৰীৰ মাজত কোন কোন চিহ্ন প্ৰকাশ পায় আৰু সেয়া কেনেকৈ বুজিব। কুমাৰে নাসাৰন্ধ্ৰে শ্বাস-প্ৰবাহৰ অস্বাভাৱিক গতি, ইন্দ্ৰিয়ভ্ৰম, দেহশুষ্কতা আৰু বৰ্ণবিকাৰ, ছাঁ/প্ৰতিবিম্বৰ দোষ, অমঙ্গল স্বপ্নলক্ষণ আদি বৰ্ণনা কৰে; বহু চিহ্নৰ সৈতে দিনৰ পৰা মাহলৈকে অৱশিষ্ট আয়ুৰ ইঙ্গিতো দিয়ে। তাৰ পিছত আলোচনা নিৰ্ণয়ৰ পৰা ধৰ্ম-তত্ত্বোপদেশলৈ ঘূৰে—কালক কোনেও ফাঁকি দিব নোৱাৰে; সেয়ে যোগসাধনা আৰু সংযম গ্ৰহণ কৰা উচিত, অথবা কাশীৰ শৰণ লোৱা উচিত। বিশেষকৈ বিশ্বেশ্বৰক নিৰ্ণায়ক আশ্ৰয় বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে। শেষভাগত কাশী-মাহাত্ম্য দৃঢ় কৰি কোৱা হয়—বাৰাণসীত বাস, বিশ্বেশ্বৰৰ পূজা-দৰ্শন-স্পৰ্শ আৰু নগৰীৰ তাৰক মহিমাই কলি, কাল, জৰা আৰু পাপভয়কো অতিক্ৰম কৰায়। অন্তত জৰাক অৱনতীৰ মুখ্য চিহ্ন বুলি স্মৰণ কৰাই, দুৰ্বলতা আহিবৰ আগতেই কাশীসেৱাত প্ৰবৃত্ত হ’বলৈ প্ৰায়োগিক উপদেশ দিয়া হয়।
Adhyaya 43
दिवोदास-राज्यवर्णनम् तथा वैश्वानरमूर्त्यपसारणम् (Divodāsa’s Rule in Kāśī and the Withdrawal of the Vaiśvānara Form)
অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক সুধিলে—ত্রিলোচন শিৱে কিয় কাশী ত্যাগ কৰি মন্দৰ পৰ্বতলৈ গ’ল, আৰু ৰজা দিবোদাস কেনেকৈ শাসনত বহিল। স্কন্দে ক’লে—ব্ৰহ্মাৰ বাক্য মানি শিৱ মন্দৰলৈ প্ৰস্থান কৰিলে; অন্য দেৱতাসকলেও নিজ নিজ পুণ্যস্থান এৰি তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল। দিৱ্য সভাসমূহ আঁতৰি যোৱাৰ পাছত দিবোদাসৰ ৰাজ্য নিৰ্বিঘ্ন হ’ল; তেওঁ বাৰাণসীক স্থিৰ ৰাজধানী কৰি প্ৰজাধৰ্ম অনুসাৰে ন্যায়েৰে শাসন কৰিলে। এই অধ্যায়ত আদৰ্শ নগৰ-নৈতিক জীৱনৰ বৰ্ণনা আছে—বৰ্ণাশ্ৰমধৰ্মৰ পালন, বিদ্যা আৰু অতিথিসত্কাৰৰ বিকাশ, অপৰাধ-শোষণৰ অনুপস্থিতি, আৰু জনজীৱনত বেদপাঠ, সংগীত-বাদ্যৰ মঙ্গলধ্বনি। দেৱতাসকলে ৰজাৰ নীতি-প্ৰশাসন (ষাড্গুণ্য, চতুৰুপায় আদি)ত কোনো দুৰ্বলতা নাপাই গুৰুক সুধি পৰোক্ষ উপায় স্থিৰ কৰে। ইন্দ্ৰে অগ্নি (বৈশ্বানৰ)ক আদেশ দিয়ে যে ৰাষ্ট্ৰভূমিত স্থাপিত নিজৰ ৰূপ প্ৰত্যাহাৰ কৰক; অগ্নি আঁতৰি যেতেই ৰন্ধন আৰু হোম-যজ্ঞ বিঘ্নিত হয়, ৰাজপাকশালাত অগ্নি অদৃশ্য হয়। দিবোদাসে ইয়াক দেৱকৃত কৌশল বুলি বুজে—উত্তম শাসন থাকিলেও সামাজিক-যজ্ঞীয় ব্যৱস্থা অতিমানৱীয় চাপত কঁপি উঠিব পাৰে বুলি অধ্যায়ে দেখুৱায়।
Adhyaya 44
काशीवियोगज्वरः, मणिकर्णिकामाहात्म्यस्तुति, दिवोदासवियोजनार्थं योगिन्यादेशः (Kāśī-Viyoga Fever; Praise of Maṇikarṇikā; Commissioning the Yoginīs regarding Divodāsa)
অধ্যায় ৪৪ তিনিটা ধাৰাত কাহিনী আগবঢ়ায়। (১) স্কন্দে শিৱক দীপ্ত ৰত্নময় ধামত বৰ্ণনা কৰে, তথাপি তেওঁ ‘কাশী-বিয়োগজ্বৰ’ত তপিত যেন লাগে। বিষে বেদনাহীন নীলকণ্ঠ শিৱ চন্দ্ৰকিৰণে ‘উত্তপ্ত’—এই বৈপৰীত্যে বুজায়, ই দেহগত ৰোগ নহয়; কাশীৰ মোক্ষদায়িনী মহিমা উজ্জ্বল কৰিবলৈ কাহিনীগত উপায়। (২) পাৰ্বতীয়ে শিৱক আশ্বাস দি কাশী, বিশেষকৈ মণিকৰ্ণিকা,ৰ মাহাত্ম্য স্তৱ কৰে—তাৰ তুলনা নাই; তাত ভয় আৰু পুনর্জন্ম নাশ হয়; কাশীত ত্যাগ/মৃত্যুৰ দ্বাৰা মুক্তি সুলভ, কেৱল তপস্যা, আচার বা বিদ্যাৰে তেনে ফল দুষ্প্ৰাপ্য। (৩) শিৱে উভতি যাবলৈ মানস কৰে, কিন্তু ধৰ্ম-ৰাজনীতিৰ সীমা মানে—ব্ৰহ্মাৰ আদেশত দিবোদাসে ধৰ্মপূৰ্বক কাশী শাসন কৰিছে; সেয়ে শিৱ বলপ্ৰয়োগে তেওঁক আঁতৰাব নোখোজে। তেওঁ যোগিনীক আদেশ দিয়ে, যোগমায়াৰে দিবোদাসৰ কাশীত থাকিবলৈ আসক্তি শিথিল হওক যাতে তেওঁ নিজে আঁতৰি যায়; এইদৰে ধৰ্ম ভংগ নকৰাকৈ বাৰাণসী পুনৰ নবীকৃত হয়।
Adhyaya 45
योगिनीवृन्दप्रवेशः, नामजपफलम्, पूजाकालविधानम् (Yoginī Host’s Entry, Fruits of Name-Recitation, and Worship Timing)
এই অধ্যায়ত স্কন্দে বৰ্ণনা কৰে যে যোগিনীৰ এক দল মায়াৰ আৱৰণত গোপনে কাশীত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁলোকে বিভিন্ন সামাজিক ৰূপ আৰু বিশেষ কৌশল ধৰি ঘৰ-দুৱাৰ আৰু জনসমাগমত অচিনাকৈ চলাফেরা কৰে; ইয়াৰ দ্বাৰা কাশীৰ সূক্ষ্ম শক্তি-ব্যৱস্থা আৰু সতৰ্কতাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰকাশ পায়। তেওঁলোকে স্থিৰ কৰে—প্ৰভু অসন্তুষ্ট হ’লেও কাশী ত্যাগ কৰিব নোৱাৰি; কাশী চাৰিওটা পুৰুষাৰ্থসাধক আৰু শম্ভুৰ অনন্য শক্তিক্ষেত্ৰ। তাৰ পাছত ব্যাসে যোগিনীৰ নাম, কাশীত তেওঁলোকৰ ভজনৰ ফল, উৎসৱৰ উপযুক্ত সময় আৰু পূজাবিধান সুধে। স্কন্দে ৰক্ষাকবচসদৃশ নামাৱলী দিয়ে আৰু ফলশ্ৰুতি কয়—দিনে তিনিবাৰ নামজপ কৰিলে উপদ্ৰৱ শান্ত হয়, শত্রু-ভূতাদি জনিত দুখ-কষ্ট নাশ হয়। শেষত ধূপ-দীপ-নৈবেদ্য আদি ব্যৱস্থা, শৰৎকালীন মহাপূজা, আশ্বিন শুক্ল প্ৰতিপদাৰ পৰা নবমী-কেন্দ্ৰিক ক্ৰম, কৃষ্ণপক্ষৰ ৰাত্ৰিবিধি, নিৰ্দিষ্ট দ্ৰব্যসহ হোমসংখ্যা, আৰু চৈত্ৰ কৃষ্ণ প্ৰতিপদাৰ বাৰ্ষিক যাত্ৰাৰে ক্ষেত্ৰবিঘ্নশান্তিৰ বিধান উল্লেখ কৰে; মণিকৰ্ণিকাত নমস্কাৰকেই বিঘ্নৰক্ষাকাৰী বুলি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 46
लोळार्क-आदित्यप्रादुर्भावः (Manifestation and Glory of Lolārka Āditya at Asisaṃbheda)
এই অধ্যায়ত স্কন্দে কয় যে যোগিনী-প্ৰসঙ্গৰ পাছত ভগৱানে সূৰ্য (অংশুমালী/ৰবি)ক শুভ বাৰাণসীলৈ শীঘ্ৰে পঠিয়াই দিয়ে, যাতে ধৰ্মমূৰ্তি ৰজা দিবোদাসক অধৰ্ম-বিৰোধৰ জৰিয়তে বিচলিত কৰিব পাৰি নে নাই সেয়া পৰীক্ষা কৰা যায়। লগতে কোৱা হয় যে ধৰ্মত প্ৰতিষ্ঠিত ৰজাৰ নিন্দা মহাদোষ, আৰু কাশীত ধৰ্মনিশ্চয় দৃঢ় থাকিলে কাম, ক্ৰোধ, লোভ, মোহ, মাত্সৰ্য আৰু অহংকাৰ আদি বিকাৰ জয়ী হ’ব নোৱাৰে। কাশী-দৰ্শনৰ লালসাৰে ৰবি এক বছৰ ধৰি বহু বেছ ধৰে—তপস্বী, ভিক্ষুক, নতুন কৰ্মকাণ্ড-প্ৰৱৰ্তক, মায়াৱী, পণ্ডিত, গৃহস্থ, সন্ন্যাসী—তথাপি ৰজাৰ ৰাজ্যত কোনো নৈতিক দোষ নাপায়। কাম অসম্পূৰ্ণ হৈ উভতি যাব লাগিব বুলি ভয় পাই, সি কাশীতেই থাকিবলৈ ভাবি কাশীৰ অতুল মাহাত্ম্য গায়—ইয়াত প্ৰৱেশ কৰাসকলৰ দোষো শমিত হয়। তাৰ পাছত সি কাশীত দ্বাদশ আদিত্যৰূপে সূৰ্য-প্ৰাদুৰ্ভাৱ স্থাপন কৰে; বিশেষকৈ ‘লোळাৰ্ক’, কাশী চাবলৈ তীব্ৰ লোলতা থকাৰ বাবে এই নাম। লোळাৰ্কৰ স্থান দক্ষিণ দিশৰ অসিসম্ভেদত বুলি কোৱা হৈছে। মাৰ্গশীৰ্ষ সময়ত বাৰ্ষিক যাত্ৰা, বিশেষকৈ ষষ্ঠী/সপ্তমী তিথি আৰু ৰবিবাৰে, গঙ্গা–অসি সংগমত স্নান, শ্ৰাদ্ধবিধি, দান আৰু কৰ্মফলৰ বিশেষ বৃদ্ধি—বিশেষত সূৰ্যগ্ৰহণত—এই সকলোকে প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থতকৈও শ্ৰেষ্ঠ ফলদায়ক বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শেষত ই কেৱল প্ৰশস্তি নহয়, সত্য বচন বুলি প্ৰতিপাদন কৰি, বৈদিক ধৰ্মবিৰোধী নিন্দকক প্ৰত্যাখ্যান কৰা হৈছে।
Adhyaya 47
Uttarārka–Barkarīkuṇḍa Māhātmya (The Glory of Uttarārka and the Origin of Barkarī Kuṇḍa)
এই অধ্যায়ত কাশীৰ উত্তৰ দিশত অৱস্থিত সূৰ্য-তীৰ্থৰ বৰ্ণনা আছে। তাত ‘অৰ্ককুণ্ড’ নামৰ এক মহাপুণ্য সৰোবৰ, যাৰ অধিষ্ঠাতা দীপ্তিমান দেৱ ‘উত্তৰাৰ্ক’; তেওঁ কাশীৰ ৰক্ষক আৰু দুখ-ব্যাধি নাশক বুলি কীৰ্তিত। স্কন্দই পাছত উৎপত্তিকথা কয়। আত্রেয় বংশৰ প্ৰিয়ব্ৰত নামৰ এজন ব্ৰাহ্মণ সদাচাৰী আৰু অতিথিসেৱাত আদৰ্শ আছিল। গুণৱতী আৰু কুশল কন্যাৰ বাবে যোগ্য বৰ বিচাৰি অতিচিন্তাত পৰি ‘চিন্তা-জ্বৰ’ নামৰ অসাধ্য ব্যাধিত আক্ৰান্ত হৈ তেওঁ মৃত্যু বৰণ কৰে। তেওঁৰ পত্নী পতিৱ্ৰতা ধৰ্ম অনুসৰি স্বামীৰ সৈতে প্ৰাণত্যাগ কৰে; কন্যা অনাথ হয়। তাই দৃঢ় ব্ৰহ্মচৰ্য গ্ৰহণ কৰি উত্তৰাৰ্কৰ ওচৰত কঠোৰ তপস্যা কৰে; প্ৰতিদিনে এটা ছাগলী (অজা) নীৰৱ সাক্ষীৰ দৰে আহি থাকে। শিৱে পাৰ্বতীৰ সৈতে তাইৰ তপস্থৈৰ্য দেখি, দেৱীৰ প্ৰেৰণাত বৰ দিয়ে। তপস্বিনী প্ৰথমে নিজৰ বাবে নহয়, ছাগলীৰ বাবে কৃপা বিচাৰে—পৰোপকাৰ বুদ্ধিৰ উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন। দেৱদম্পতিয়ে কয় ধনসঞ্চয় স্থায়ী নহয়, কিন্তু আনৰ উপকাৰ কৰা কৰ্ম স্থায়ী ফল দিয়ে। পাৰ্বতীয়ে বৰ দিয়ে—তাই তেওঁৰ প্ৰিয় সখী হ’ব, দিৱ্য গুণে বিভূষিতা হ’ব; লগতে কাশীৰ ৰাজকন্যা ৰূপে খ্যাতি পাই ভোগসমৃদ্ধি আৰু অনুত্তম মুক্তি লাভ কৰিব। পুষ্য মাহৰ ৰবিবাৰে উত্তৰাৰ্ক/অৰ্ককুণ্ডত শান্ত, শীতলচিত্তে প্ৰাতঃস্নান কৰি বাৰ্ষিক ব্ৰত পালনৰ বিধান আছে। নামপৰম্পৰাত অৰ্ককুণ্ড ‘বৰ্কৰীকুণ্ড’ নামে প্ৰসিদ্ধ হয় আৰু তাত সেই কন্যাৰ প্ৰতিমা পূজাৰ নিৰ্দেশ আছে। শেষত ফলশ্ৰুতি—লোলাৰ্ক-উত্তৰাৰ্ক প্ৰসঙ্গসহ এই কাহিনী শুনিলে ৰোগ আৰু দাৰিদ্ৰ্য নাশ হয়।
Adhyaya 48
Adhyāya 48: Sāmbasya Śāpaḥ, Vārāṇasī-yātrā, and the Māhātmya of Sāmbāditya and Sāmbakuṇḍa (Samba’s Curse and Solar Worship in Kāśī)
এই অধ্যায়ত স্কন্দই দ্বাৰকাৰ ঘটনাক ধৰ্মীয় আখ্যানৰূপে বৰ্ণনা কৰে। নাৰদ মুনি শোভাময় নগৰীত আহি শ্ৰীকৃষ্ণৰ দ্বাৰা সন্মানিত হয়; কিন্তু সৌন্দৰ্যগৰ্বে মত্ত কৃষ্ণপুত্ৰ সাম্বে যথোচিত প্ৰণাম নকৰে। নাৰদে একান্তত সাম্বৰ এই আচৰণৰ সামাজিক-নৈতিক পৰিণাম—বিশেষকৈ যৌৱন-সৌন্দৰ্যই নাৰীৰ মন অস্থিৰ কৰা—কৃষ্ণক জনায়। তেতিয়া কৃষ্ণে বিচাৰ কৰি অন্তঃপুৰত নাৰীসমাৱেশৰ মাজত সাম্বক মাতি শোধন-শিক্ষাৰূপে কুষ্ঠৰোগৰ শাপ দিয়ে। পিছত প্ৰায়শ্চিত্তৰ পথ দেখুওৱা হয়—কৃষ্ণে সাম্বক কাশীলৈ যাবলৈ আদেশ কৰে; তাত বিশ্বেশ্বৰৰ শৈৱ অধিকাৰৰ অধীন পবিত্ৰ ক্ষেত্ৰ আৰু তীৰ্থজল পাপ-ৰোগ শমনত সক্ষম। কাশীত সাম্বে সূৰ্যদেৱ (অংশুমালী/আদিত্য)ৰ আৰাধনা কৰি সাম্বকুণ্ড স্থাপন/সংশ্লিষ্ট হয় আৰু স্নান-পূজাৰ দ্বাৰা স্বাভাৱিক ৰূপ আৰু স্বাস্থ্য পুনৰ লাভ কৰে। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে—ৰবিবাৰে প্ৰভাতে সাম্বকুণ্ডত স্নান, সাম্বাদিত্য পূজা আৰু মাঘ শুক্ল সপ্তমী (ৰবি-সপ্তমী) ব্ৰতে ৰোগনাশ, শোকহৰণ আৰু মঙ্গল লাভ হয়; শেষত বিষয় দ্ৰৌপদাদিত্যলৈ গতি কৰে।
Adhyaya 49
द्रौपदी-आदित्य-माहात्म्य तथा मयूखादित्य-गभस्तीश्वर-प्रतिष्ठा (Draupadī’s Āditya Māhātmya and the Mayūkhāditya–Gabhastīśvara Foundation Narrative)
অধ্যায়টো সূত–ব্যাস–স্কন্দৰ স্তৰীয় বৰ্ণনাৰে আৰম্ভ হয়। ইয়াত পাণ্ডৱসকলক ৰুদ্ৰ-অংশধাৰী ধৰ্ম-প্ৰতিষ্ঠাৰ কৰ্মকাৰী আৰু নাৰায়ণক কৃষ্ণৰূপে নীতি-স্থিতিৰ স্থাপক বুলি তাত্ত্বিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰা হৈছে। বিপদকালত দ্ৰৌপদী ব্রধ্ন/সবিতৃৰূপ সূৰ্যক কঠোৰ ভক্তিৰে আৰাধনা কৰে; সূৰ্যদেৱ প্ৰসন্ন হৈ অক্ষয়-স্থালিকা দান কৰে, যিয়ে অন্নাভাব আৰু অতিথি-সত্কাৰৰ দায়িত্ব সহজ কৰে। তাৰ পাছত এই আশীৰ্বাদ কাশীৰ পবিত্ৰ ভূগোলত স্থাপন কৰি কোৱা হয়—বিশ্বেশ্বৰৰ দক্ষিণে সূৰ্যদৰ্শন- পূজা কৰিলে ক্ষুধা, ৰোগ, ভয়, শোক-অন্ধকাৰ আৰু বিৰহদুঃখ নাশ হৈ ৰক্ষা লাভ হয়। দ্বিতীয় অংশত পঞ্চনদ তীৰ্থত সূৰ্যৰ ঘোৰ তপস্যা, গভস্তীশ্বৰ লিঙ্গ-প্ৰতিষ্ঠা আৰু মঙ্গলা়/গৌৰী দেৱীৰ উপাসনা বৰ্ণিত। শিৱ প্ৰত্যক্ষ হৈ তপস্যাৰ প্ৰশংসা কৰে; শিৱস্তোত্ৰ আৰু মঙ্গলা়-গৌৰী স্তুতি গ্ৰহণ কৰি তেওঁ উপদেশ দিয়ে যে ‘চৌষট্টি-নাম’ অষ্টক আৰু মঙ্গলা়-গৌৰী অষ্টক পাঠ নিত্য পাপশুদ্ধি কৰে আৰু দুৰ্লভ কাশীপ্ৰাপ্তিৰ পথ। চৈত্র শুক্ল তৃতীয়াৰ মঙ্গলা়-ব্ৰতত উপবাস, ৰাত্ৰিজাগৰণ, পূজা, কন্যাভোজন, হোম আৰু দানৰ বিধান আছে; ই মঙ্গল আৰু অমঙ্গল-নিবাৰণ ফল দিয়ে। শেষত ময়ূখাদিত্য নামৰ কাৰণ, বিশেষকৈ ৰবিবাৰে পূজাত ৰোগ-দাৰিদ্ৰ্য নাশ, আৰু এই কাহিনী শ্ৰৱণে নৰকপতন ৰোধ হয় বুলি ফলশ্ৰুতি কোৱা হৈছে।
Adhyaya 50
खखोल्कादित्य-प्रादुर्भावः (The Manifestation and Merit of Khakholka Āditya)
এই অধ্যায়ত স্কন্দে বাৰাণসীত অৱস্থিত সূৰ্যৰূপ (আদিত্য)সমূহৰ উল্লেখ কৰি ‘খখোল্ক আদিত্য’ নামৰ এক বিশেষ প্ৰাদুৰ্ভাৱৰ পৰিচয় দিয়ে; তাক দুঃখ-ক্লেশ নাশক বুলি স্তুতি কৰা হৈছে। তাৰ পিছত কাহিনী কদ্ৰূ আৰু বিনতাৰ প্ৰাচীন উপাখ্যানলৈ সোমায়—উচ্চৈঃশ্ৰৱসৰ বৰ্ণ সম্পৰ্কীয় বাজিত কদ্ৰূ সাপপুত্ৰসকলৰ দ্বাৰা ছল কৰাই বিনতাক দাসত্বত পেলায়। মাতৃৰ অৱস্থা দেখি গৰুড়ে মুক্তিৰ চৰ্ত সোধে; নাগসকলে বিনতাৰ মুক্তিৰ বিনিময়ত অমৃত (সুধা) আনিবলৈ কয়। বিনতাই গৰুড়ক ধৰ্মবিবেচনা শিকায়—বিশেষকৈ নিষাদসকলৰ মাজত ব্ৰাহ্মণ চিনাক্ত কৰাৰ লক্ষণ ক’লে, যাতে অজ্ঞাতে ব্ৰাহ্মণহিংসা নামৰ মহাপাপ নঘটে; ভুল হিংসাৰ ভয়ংকৰ দোষো বুজাই দিয়ে। গৰুড়ৰ অমৃত-আহৰণ স্বাৰ্থৰ বাবে নহয়, মাতৃমোচনৰ কৰ্তব্যবোধৰ বাবে বুলি দেখুওৱা হৈছে। শেষত কাহিনী কাশীত পুনঃস্থাপিত হয়—শংকৰ আৰু ভাস্কৰ কাশীত কৃপাময় সান্নিধ্যৰূপে বৰ্ণিত। ফলশ্ৰুতিত কোৱা হৈছে, নিৰ্দিষ্ট তীৰ্থত খখোল্ক আদিত্যৰ দৰ্শনমাত্ৰে শীঘ্ৰ ৰোগশান্তি, অভীষ্টসিদ্ধি আৰু এই কাহিনী শ্ৰৱণে পাৱনতা লাভ হয়।
FAQs about Purva Ardha
It establishes a method for reading place as doctrine: sacred sites are presented as pedagogical terrains where devotion, ritual order, and liberation-claims are narrated through exemplary episodes and praises.
Merit is framed as arising from reverent approach—listening to the discourse, honoring sacred rivers and deities, and cultivating disciplined humility—rather than from mere physical travel alone.
Chapter 1 highlights an instructive episode involving Nārada and the Vindhya mountain, using dialogue and moral reflection to critique pride and to motivate refuge in the supreme deity (Viśveśa/Śiva).