Adhyaya 21

Verse 1

अगस्त्य उवाच । कथं दुर्गेति वै नाम देव्या जातंमुमासुत । कथं च काश्यां सा सेव्या समाचक्ष्वेति मामिह

অগস্ত্য ক’লে: হে উমাৰ পুত্ৰ! দেবীৰ ‘দুৰ্গা’ নাম কেনেকৈ হ’ল? আৰু কাশীত তেঁওক কেনেকৈ বিধিপূৰ্বক সেৱা-পূজা কৰিব লাগে? ইয়াত মোক বুজাই কোৱা।

Verse 2

स्कंद उवाच । कथयामि महाबुद्धे यथा कलशसंभव । दुर्गा नामाभवद्देव्या यथा सेव्या च साधकैः

স্কন্দে ক’লে: হে মহাবুদ্ধিমান, হে কলশ-সম্ভৱ অগস্ত্য! দেৱী কেনেকৈ ‘দুৰ্গা’ নামে খ্যাত হ’ল, আৰু সাধকসকলে কিদৰে ভক্তিভাৱে তেওঁৰ উপাসনা কৰিব লাগে, সেয়া মই ক’ম।

Verse 3

दुर्गो नाम मदादैत्यो रुरु दैत्यांगजोभवत् । यश्च तप्त्वा तपस्तीव्रं पुंभ्योजेयत्वमाप्तवान्

ৰুরু দানৱৰ বংশত ‘দুৰ্গ’ নামে এজন দৈত্য আছিল। তেওঁ তীব্ৰ তপস্যা কৰি মানুহৰ দ্বাৰা অজেয় হোৱাৰ বৰ লাভ কৰিলে।

Verse 4

ततस्तेनाखिला लोका भूर्भुवःस्वर्मुखा अपि । स्वसात्कृता विनिर्जित्य रणे स्वभुजसारतः

তাৰ পাছত তেওঁ নিজৰ বাহুবলৰ পৰাক্ৰমে ৰণত জয়ী হৈ ভূঃ, ভুৱঃ, স্বঃ আদি সকলো লোক জয় কৰি বশত আনিলে।

Verse 5

स्वयमिंद्रः स्वयं वायुः स्वयं चंद्रः स्वयं यमः । स्वयमग्निः स्वयं पाशी धनदोभूत्स्वयं बली

ইন্দ্ৰ নিজে, বায়ু নিজে, চন্দ্ৰ নিজে, যম নিজে; অগ্নি নিজে, পাশধাৰী বৰুণ নিজে, আৰু ধনৰ অধিপতি কুবেৰ নিজে—সকলেই যেন তেওঁৰ আগত শক্তিহীন হ’ল।

Verse 6

स्वयमीशानरुद्रार्क वसूनां पदमाददे । तत्साध्वसाद्विमुक्तानि तपांस्यति तपस्विभिः

তেওঁ ঈশান, ৰুদ্ৰ, সূৰ্য আৰু বসুসকলৰ পদসমূহো নিজৰ অধিকাৰত ল’লে। তেওঁৰ ভয়ত তপস্বীসকলে তপস্যা ত্যাগ কৰি সাধনাৰ পৰা আঁতৰি গ’ল।

Verse 7

न वेदाध्ययनं चक्रुर्ब्राह्मणास्तद्भयादिताः । यज्ञवाटा विनिर्ध्वस्तास्तद्भटैरतिदुःसहैः

তেওঁৰ ভয়ত আতঙ্কিত হৈ ব্ৰাহ্মণসকলে বেদ-অধ্যয়ন নকৰিলে; আৰু অতি অসহ্য তেওঁৰ সৈন্যদলে যজ্ঞ-ৱাটসমূহ ধ্বংস কৰি পেলালে।

Verse 8

विध्वस्ता बहुशः साध्व्यस्तैरमार्गकृतास्पदैः । प्रसभं च परस्वानि अपहृत्य दुरासदाः

অধৰ্মকেই আশ্ৰয় কৰা সেই লোকসকলে বহু সাধ্বী নাৰীক বাৰে বাৰে অপমান-লাঞ্ছনা কৰিলে; আৰু দমন কৰাটো কঠিন তেওঁলোকে পৰৰ সম্পত্তি জোৰ কৰি কেঢ়ি নিলে।

Verse 9

अभोक्षिषुर्दुराचाराः क्रूरकर्मपरिग्रहाः । नद्यो विमार्गगा आसञ्ज्वलंति न तथाग्नयः

দুৰাচাৰী, ক্ৰূৰ কৰ্মত আসক্ত সেইসকলে বিশৃঙ্খলা ঘটালে; নদীসমূহ নিজৰ পথ এৰি ভ্ৰষ্ট হ’ল, আৰু অগ্নিসমূহো উচিতৰূপে জ্বলি উঠিল নাছিল।

Verse 10

ज्योतींषि न प्रदीप्यंति तद्भयाकुलितान्यहो । दिग्वधूवसनन्यासन्विच्छायानि समंततः

হায়! তেওঁৰ ভয়ত ব্যাকুল হৈ জ্যোতিসমূহ জ্বলি উঠা নাছিল; আৰু চাৰিও দিশে সৰ্বত্ৰ ছায়াহীন যেন লাগিছিল, যেন দিশা-বধূসকলে নিজৰ বসন এৰি থৈছে।

Verse 11

धर्मक्रियाविलुप्ताश्च प्रवृत्ताः सुकृतेतराः । त एव जलदीभूय ववृषुर्निज लीलया

ধৰ্মক্ৰিয়া লুপ্ত হ’ল আৰু লোকসকল পুণ্যৰ বিপৰীত পথলৈ ঢাল খালে; সেইসকলেই মেঘ হৈ নিজৰ লীলাৰে বৰষুণ বৰষালে।

Verse 12

सस्यानि तद्भयात्सूते त्वनुप्तापि वसुंधरा । सदैव फलिनो जातास्तरवोप्यवकेशिनः

তেওঁৰ ভয়ত, বীজ নসিঁচিলেও পৃথিৱীয়ে শস্য উৎপন্ন কৰে; আৰু পাতবিহীন গছবোৰো সদায় ফলধাৰী হৈ উঠে।

Verse 13

बंदीकृताः सुरर्षीणां पत्न्यस्तेनातिदर्पिणा । दिवौकसः कृतास्तेन समस्ताः काननौकसः

সেই অতিদৰ্পী জনে দেৱর্ষিসকলৰ পত্নীসকলক বন্দী কৰিলে; আৰু স্বৰ্গবাসী সকলোকে বনবাসীৰ দৰে বাস কৰালে।

Verse 14

मर्त्या अमर्त्यान्स्वगृहं प्राप्तानपि भयार्दिताः । अपि संभाषमात्रेण नार्च्चयंति विपज्जुषः

ভয়ত কাতৰ মৰ্ত্যসকলে, নিজ গৃহলৈ আহিলেও অমৰসকলকো সন্মান নকৰিলে; বিপদগ্ৰস্তসকলে তেন্তে কেৱল সম্ভাষণৰ এটা শব্দেৰেো প্ৰণাম নকৰিলে।

Verse 15

स्कंद उवाच । न कौलीन्यं न सद्वृत्तं महत्त्वाय प्रकल्पते । एकमेव पदं श्रेयः पदभ्रंशो हि लाघवम्

স্কন্দে ক’লে: কেৱল কুলীনতা বা সদ্বৃত্তই মহত্ত্ব নিশ্চিত নকৰে। শ্ৰেয়সৰ পথত একেটা দৃঢ় পদক্ষেপ মঙ্গল; কিন্তু নিজৰ পদৰ পৰা স্খলন নিশ্চয় লাঘৱ।

Verse 16

विपद्यपि हि ते धन्या न ये दैन्यप्रणोदिताः । धनैर्मलिनचित्तानामालभंतेंगणं क्वचित्

ধন্য সেইসকল, যিসকলে বিপদতো দীনতাই তাড়িত নহয়। কিন্তু ধনেৰে কলুষিতচিত্ত লোকসকলে কেতিয়াবা কেৱল ধনৰ বলতেই ক’তবাত আঙণত ঠাই লাভ কৰে।

Verse 17

पंचत्वमेव हि वरं लोके लाघववर्ज्जितम् । नामरत्वमपि श्रेयो लाघवेन समन्वितम्

এই জগতত নীচতা-বর্জিত মৃত্যুয়েই সঁচাকৈ বৰ; নীচতাৰ সৈতে যুক্ত জীৱনতকৈ নামহীন অমৰতাও অধিক শ্ৰেয়।

Verse 18

त एव लोके जीवंति पुण्यभाजस्त एव वै । विपद्यपि न गांभीर्यं यच्चेतोब्धिः परित्यजेत्

এই জগতত সঁচাকৈ তেওঁলোকেই জীয়াই থাকে, তেওঁলোকেই পুণ্যৰ ভাগী; যিসকলৰ সাগৰসম হৃদয় বিপদতো নিজৰ গভীৰতা-গাম্ভীৰ্য ত্যাগ নকৰে।

Verse 19

कदाचित्संपदुदयः कदाचिद्विपदुद्गमः । दैवाद्द्वयमपि प्राप्य धीरो धैर्यं न हापयेत्

কেতিয়াবা সম্পদ উদয় হয়, কেতিয়াবা বিপদ উঠি আহে; দেৱবিধানত দুয়োটা পাইও ধীৰ পুৰুষে ধৈৰ্য নেহেৰাব।

Verse 20

उदयानुदयौ प्राज्ञैर्द्रष्टव्यौ पुष्पवंतयोः । सदैकरूपताऽत्याज्या हर्षाहर्षौ ततोऽध्रुवौ

ফুলধাৰী গছত যেনে উদয়-অবনতি দেখা যায়, তেনেদৰে জ্ঞানীয়ে উত্থান-পতন চাব লাগে। সদায় একে ৰূপে থাকিবৰ আকাঙ্ক্ষা ত্যাগ কৰিব; সেয়ে হর্ষ-অহর্ষ অস্থিৰ।

Verse 21

यस्त्वापदं समासाद्य दैन्यग्रस्तो विपद्यते । तस्य लोकद्वयं नष्टं तस्माद्दैन्यं विवर्जयेत्

কিন্তু যি জন বিপদ পাই দীনতাত ভাঙি পৰে, তাৰ দুয়োটা লোক নষ্ট হয়; সেয়ে দীনতা-নিরাশা ত্যাগ কৰিব।

Verse 22

आपद्यपि हि ये धीरा इह लोके परत्र च । न तान्पुनः स्पृशेदापत्तद्धैर्येणावधीरिता

আপদতেও যিসকল ধীৰ পুৰুষ এই লোকত আৰু পৰলোকতো স্থিৰচিত্ত থাকে, তেওঁলোকক পুনৰ বিপদ স্পৰ্শ নকৰে; কিয়নো ধৈৰ্য্যৰ বীৰ্য্যে দুঃখ নিস্ফল হয়।

Verse 23

भ्रष्टराज्याश्च विबुधा महेशं शरणं गताः । सर्वज्ञेन ततो देवीप्रेरिताऽसुरमर्दने

ৰাজ্যাধিকার হেৰুৱা দেবতাসকল মহেশ্বৰক শৰণ ল’লে। তেতিয়া সৰ্বজ্ঞ প্ৰভুৰ প্ৰেৰণাত দেবী অসুৰ-মৰ্দনৰ বাবে প্ৰেৰণ কৰা হ’ল।

Verse 24

माहेश्वरीं समासाद्य भवान्याज्ञां प्रहृष्टवत् । अमर्त्यायाऽभयं दत्त्वा समरायोपचक्रमे

মাহেশ্বৰীৰ সন্নিধানলৈ গৈ, ভৱানীৰ আজ্ঞা আনন্দচিত্তে গ্ৰহণ কৰি, তেওঁ অমৰসকলক অভয় দান কৰিলে আৰু তাৰপিছত যুদ্ধকাৰ্য আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 25

कालरात्रीं समाहूय कांत्या त्रैलोक्यसुंदरीम् । प्रेषयामास रुद्राणी तमाह्वातुं सुरद्रुहम्

ৰুদ্ৰাণীয়ে কালৰাত্ৰীক আহ্বান কৰিলে—কান্তিময়ী, ত্ৰিলোক-সুন্দৰী—আৰু দেৱদ্ৰোহী তাক আহ্বান কৰিবলৈ তেওঁক প্ৰেৰণ কৰিলে।

Verse 26

कालरात्री समासाद्य तं दैत्यं दुष्टचेष्टितम् । उवाच दैत्याधिपते त्यज त्रैलोक्यसंपदम्

কালৰাত্ৰীয়ে দুষ্ট কৰ্মে লিপ্ত সেই দৈত্যটোৰ ওচৰলৈ গৈ ক’লে: “হে দৈত্যাধিপতি, ত্ৰিলোকৰ সম্পদ তথা আধিপত্য ত্যাগ কৰা।”

Verse 27

त्रिलोकीं लभतामिंद्रस्त्वं तु याहि रसातलम् । प्रवर्तंतां क्रियाः सर्वा वेदोक्ता वेदवादिनाम्

ইন্দ্ৰে ত্ৰিলোক পুনৰ লাভ কৰক; তুমি কিন্তু ৰসাতললৈ যোৱা। বেদে নিৰ্দেশিত সকলো ক্ৰিয়া বেদজ্ঞসকলৰ দ্বাৰা নিৰ্বিঘ্নে চলি থাকক।

Verse 28

अथ चेद्गर्वलेशोऽस्ति तदायाहि समाजये । अथवा जीविताकांक्षी तदिंद्रं शरणं व्रज

যদি গৰ্বৰ অলপো অৱশিষ্ট থাকে, তেন্তে আহা—যুদ্ধত মুখামুখি হওঁ। নতুবা যদি জীৱন কামনা কৰ, তেন্তে ইন্দ্ৰৰ শৰণ লোৱা।

Verse 29

इति वक्तुं महादेव्या महामंगलरूपया । त्वदंतिके प्रेषिताहं मृत्युस्ते तदुपेक्षया

এই কথা ক’বলৈ মহামঙ্গল-স্বরূপা মহাদেৱীয়ে মোক তোমাৰ ওচৰলৈ পঠাইছে। তুমি যদি ইয়াক উপেক্ষা কৰা, তেন্তে সেই উপেক্ষাৰ ফলেই মৃত্যু তোমাৰ।

Verse 30

अतो यदुचितं कर्तुं तद्विधेहि महासुर । परं हितं चेच्छृणुयाज्जीवग्राहं ततो व्रज

সেয়ে, হে মহাসুৰ, যি উচিত সেয়া কৰ। যদি তুমি সত্য হিতৰ কথা শুনিবা বিচাৰা, তেন্তে জীৱন ৰক্ষাৰ উপায় ধৰি সেইমতে গুচি যোৱা।

Verse 31

इत्याकर्ण्य वचो देव्या महाकाल्याः स दैत्यराट् । प्रजज्वाल तदा क्रोधाद्गृह्यतां गृह्यतामियम्

দেৱী মহাকালীৰ বাক্য শুনি সেই দৈত্যৰাজ ক্ৰোধত জ্বলি উঠিল আৰু চিঞৰি ক’লে, “ধৰা—ধৰা এইজনীক!”

Verse 32

त्रैलोक्यमोहिनी ह्येषा प्राप्ता मद्भाग्यगौरवैः । त्रैलोक्यराज्यसंपत्ति वल्ल्याः फलमिदं महत्

সঁচাকৈ ত্ৰিলোক-মোহিনী এই দেৱী মোৰ ভাগ্যৰ গৌৰৱ-মহিমাৰ বলত মোৰ ওচৰলৈ আহিল। ত্ৰিলোকৰ ৰাজ্য-সৌভাগ্য আৰু ধন-সম্পদৰ লতা যি, তাৰেই এই মহৎ পক্ক ফল।

Verse 33

एतदर्थं हि देवर्षि नृपा बंदी कृता मया । अनायासेन मे प्राप्ता गृहमेषा शुभोदयात्

হে দেবঋষি, এই উদ্দেশ্যতেই মই নৃপতিসকলক বন্দী কৰিছিলোঁ। এতিয়া শুভ ভাগ্যৰ উদয়ত, অনায়াসে ই মোৰ গৃহলৈ আহি পৰিল।

Verse 34

अवश्यं यस्य योग्यं यत्तत्तस्येहोपतिष्ठते । अरण्ये वा गृहे वापि यतो भाग्यस्य गौरवात्

যাৰ বাবে যি বস্তু যোগ্য, সেয়া নিশ্চয়েই ইয়াত তাৰ ওচৰলৈ আহে—অৰণ্যতেই হওক বা গৃহতেই হওক—কাৰণ ভাগ্যৰ গৌৰৱময় বলেই তাক টানি আনে।

Verse 35

अंतःपुरचरा एतां नयंत्वंतःपुरं महत् । अनया सदलं कृत्या मम राष्ट्रमलंकृतम्

অন্তঃপুৰচৰা নাৰীসকলে ইহাক মহৎ অন্তঃপুৰলৈ লৈ যাওক। ইহাৰ সৈতে, ইহাৰ সহচৰ-সেৱা-ক্ৰিয়াসহ, মোৰ ৰাজ্য অলংকৃত হ’ল।

Verse 36

अहो महोदयश्चाद्य जातो मम महामते । केवलं न ममैकस्य सर्वदैत्यान्वयस्य च

আহা! হে মহামতে, আজি মোৰ বাবে কিমান মহান সমৃদ্ধি উদয় হ’ল! আৰু ই কেৱল মোৰ একাৰ নহয়, সমগ্ৰ দৈত্য-বংশৰ বাবেও।

Verse 37

नृत्यंतु पितरश्चाद्य मोदंतां बांधवाः सुखम् । मृत्युः कालोंऽतको देवाः प्राप्नुवंत्वद्य मे भयम्

আজি পিতৃলোক নৃত্য কৰক; মোৰ বান্ধৱসকল সুখে আনন্দিত হওক। মৃত্যু, কাল, অন্তক আৰু দেৱতাসকলেও—আজি—মোৰ ভয় লাভ কৰক!

Verse 38

इति यावत्समायातास्तां नेतुं सौविदल्लकाः । तावत्तया कालरात्र्या प्रत्युक्तो दैत्यपुंगवः

এইদৰে ক’বলৈ ক’বলৈ তাইক লৈ যাবলৈ সৌবিদল্লকা পৰিচাৰকসকল আহি উপস্থিত হ’ল। তেতিয়াই কালৰাত্ৰীয়ে দৈত্যসকলৰ শ্ৰেষ্ঠক প্ৰত্যুত্তৰ দিলে।

Verse 39

कालरात्र्युवाच । दैत्यराज महाप्राज्ञ नैतद्युक्तं भवादृशाम् । वयं दूत्यः परवशा राजनीतिविदुत्तम

কালৰাত্ৰীয়ে ক’লে: ‘হে দৈত্যৰাজ, হে মহাপ্ৰাজ্ঞ! এইটো আপোনাৰ দৰে জনৰ বাবে শোভন নহয়। আমি তো পৰাধীন দূতী, আনৰ আদেশত চলোঁ, হে ৰাজনীতি-বিদ্যাৰ উত্তম জ্ঞাতা।’

Verse 40

अल्पोपि दूतसंबाधां न विदध्यात्कदाचन । किं पुनर्ये भवादृक्षा महांतो बलिनोऽधिपाः

সাধাৰণ মানুহেও কেতিয়াও দূতক আঘাত বা উৎপীড়ন নকৰে। তেন্তে আপোনাৰ দৰে মহান, বলৱান অধিপতিসকলে কিমান অধিককৈ সেয়া বর্জন কৰা উচিত!

Verse 41

दूतीषु कोनुरागोयं महाराजाल्पिकास्विह । अनायासेन च वयमायास्यामस्तदागमात्

হে মহাৰাজ, ইয়াত আমাৰ দৰে তুচ্ছ দূতীসকলৰ প্ৰতি এই আসক্তি কিয়? যি হওক, আহিবলগীয়া সময় আহিলে আমি অনায়াসে পুনৰ আহিম।

Verse 42

विजित्य समरे तां तु स्वामिनीं मम दैत्यप । मादृशीनां सहस्रणि परिभुंक्ष्व यथेच्छया

হে দৈত্যপতি! মোৰ সেই স্বামিনীজনীক সমৰত জয় কৰি, মোৰ দৰে সহস্ৰ নাৰী তোমাৰ ইচ্ছামতে উপভোগ কৰা।

Verse 43

अद्यैव ते महासौख्यं भावितस्याविलोकनात् । बांधवानां सुखं तेद्य भविता सह पूर्वजैः

আজি নিজ ভাগ্যত নিৰ্ধাৰিত যি আছে তাক দৰ্শন কৰি তুমি মহাসুখ লাভ কৰিবা; আৰু আজি পূৰ্বজসকলৰ সৈতে তোমাৰ বংশীয়সকলৰ সুখো সিদ্ধ হ’ব।

Verse 44

संपत्स्यंतेऽद्य ते कामाः सर्वे ये चिरचिंतिताः । अबला सा च मुग्धा च तस्यास्त्राता न कश्चन

আজি তোমাৰ বহুদিন ধৰি চিন্তা কৰা সকলো কামনা পূৰ্ণ হ’ব। সি অসহায় আৰু নিৰ্দোষ; তাক ৰক্ষা কৰিবলৈ একো নাহে।

Verse 45

सर्वरूपमयी चैव तां भवान्द्रष्टुमर्हति । अहं हि दर्शयिष्यामि यत्र साऽस्ति जगत्खनिः

সি সকলো ৰূপে পৰিপূৰ্ণা; তুমি তাক দৰ্শন কৰিবলৈ যোগ্য। মই নিজেই তোমাক দেখুৱাম, য’ত সি আছে—যি জগতৰ খনি, মূল উৎস।

Verse 46

धृतायामपि चैकस्यां कस्ते कामो भविष्यति । अहं ते सन्निधिं नैव त्यक्ष्याम्यद्य दिनावधि

এগৰাকীকে ধৰি ল’লেও তোমাৰ কোন কামনা বাকী থাকিব? মই আজি দিন শেষ নোহোৱালৈকে তোমাৰ সন্নিধি কেতিয়াও নাছাড়িম।

Verse 47

ततो निवारयैतान्मामादित्सून्सौविदल्लकान् । इति श्रुत्वा वचस्तस्याः स कामक्रोधमोहितः

তেতিয়া তাই ক’লে, “মোক ধৰিবলৈ আহি থকা এই সৌবিদল্লকসকলক নিবাৰণ কৰা!” তাইৰ বাক্য শুনি সি কাম আৰু ক্ৰোধত মোহিত হ’ল।

Verse 48

तामेव बह्वमंस्तैकां दूतीं मृत्योरिवासुरः । शुद्धांतरक्षिणश्चैतां शुद्धां तं प्रापयंत्वरम्

সেই অসুৰে সেই একাকী দূতীক যেন মৃত্যুৰূপেই গণ্য কৰিলে। আৰু অন্তৰদিশাৰ প্ৰহৰীসকল, শুদ্ধ হ’লেও, তাক শীঘ্ৰে সেই উত্তমা নাৰীৰ ওচৰলৈ লৈ গ’ল।

Verse 49

इति तेन समादिष्टाः सर्वे वर्पवरा मुने । तां धर्तुमुद्यमं चक्रुर्बलेन बलवत्तराः

এইদৰে তাৰ আদেশত, হে মুনি, সেই সকলো উত্তম বীৰ-সহচৰ, বলৱানতকৈও বলৱান, বলপূৰ্বক তাইক ধৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 50

सा तान्भस्मीचकाराशु हुंकारजनिताग्निना । ततो दैत्यपतिः क्रुद्धो दृष्ट्वा तान्भस्मसात्कृतान्

তাই নিজৰ হুঙ্কাৰ-উৎপন্ন অগ্নিৰে তেওঁলোকক তৎক্ষণাৎ ভস্ম কৰি দিলে। তাৰ পাছত দৈত্যপতি, তেওঁলোকক ভস্মীভূত দেখি, ক্ৰোধে জ্বলি উঠিল।

Verse 51

क्षणेनैव तया दूत्या दैत्त्यास्त्र्ययुतसंमितान् । दृशा व्यापारयामास दुर्धरं दुर्मुखं खरम्

একমুহূৰ্ততে সেই দূতীয়ে কেৱল দৃষ্টিৰে দৈত্যাস্ত্ৰৰ দহ হাজাৰসম শক্তি প্ৰৱৰ্তিত কৰিলে—অদম্য, ভয়ংকৰ-মুখ আৰু প্ৰচণ্ড।

Verse 52

सीरपाणिं पाशपाणिं सुरेंद्रदमनं हनुम् । यज्ञारिं खङ्गलोमानमुग्रास्यं देवकंपनम्

“(আহ্বান কৰা) সীৰপাণি, পাশপাণি, সুৰেন্দ্ৰ-দমন হনুমান; যজ্ঞৰ শত্রু খঙ্গলোমন, উগ্ৰাস্য আৰু দেবকম্পন।”

Verse 53

बद्ध्वा पाशैरिमां दुष्टामानयंत्वाशु दानवाः । विध्वस्तकेशवेशां च विस्त्रस्तांबरभूषणाम्

“পাশেৰে এই দুষ্টাক বাঁধি তৎক্ষণাৎ ইয়ালৈ আনাহ, হে দানৱসকল—যাৰ কেশ আৰু বেশ বিধ্বস্ত, আৰু বস্ত্ৰ-ভূষণ ছিটিকি পৰিছে।”

Verse 54

इति दैत्याधिपादेशाद्दुर्धरप्रमुखास्ततः । पाशासिमुद्गरधरास्तामादातुं कृतोद्यमाः

এইদৰে দৈত্যাধিপতিৰ আদেশত দুঢ়ধৰ আদি সকলোৱে পাশ, অসি আৰু মুদ্গৰ ধৰি, তাক ধৰিবলৈ উদ্যত হৈ আগবাঢ়িল।

Verse 55

गिरींद्रगुरुवर्ष्माणः शस्त्रास्त्रोद्यतपाणयः । दिगंतं ते परिप्राप्तास्तदुच्छ्वासानिलाहताः

তেওঁলোকৰ দেহ মহাপৰ্বতৰ দৰে বৃহৎ আছিল; হাতে শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰ উচলাই দিগন্তলৈ দৌৰিল—কিন্তু তাইৰ নিশ্বাসৰ বতাহে তেওঁলোকক আঘাত কৰি পিছলৈ ঠেলি দিলে।

Verse 56

तेषूड्डीनेषु दैत्येषु शतकोटिमितेषु च । निर्जगाम ततः सा तु कालरात्रिर्नभोध्वगा

যেতিয়া শতকোটি সংখ্যক সেই দৈত্যসকল উৰুৱাই ছিটিকাই পেলোৱা হ’ল, তেতিয়া আকাশগামিনী কালৰাত্ৰি নিজেই প্ৰকাশিত হ’ল।

Verse 57

ततस्तां तु विनिर्यांतीमनुजग्मुर्महासुराः । कोटिकोटिसहस्राणि पूरयित्वा तु रोदसी

তেওঁ ওলাই যেতেই মহা-অসুৰসকলে তেওঁৰ পিছে পিছে গ’ল; কোটিৰ ওপৰত কোটি, সহস্ৰৰ ওপৰত সহস্ৰেৰে দুয়ো লোক পূৰ্ণ কৰি পেলালে।

Verse 58

दुर्गोनाम महादैत्यः शतकोटि रथावृतः । गजानामर्बुदशतद्वयेनपारिवारितः

দুৰ্গা নামৰ এক মহাদৈত্য ওলাই আহিল, শত কোটি ৰথেৰে আৱৃত; আৰু দু’শ অৰ্বুদ হাতীৰে চাৰিওফালে পৰিবেষ্টিত।

Verse 59

कोट्यर्बुदेन सहितो हयानां वातरंहसाम् । पदातिभिरसंख्यातैः पच्चूर्णितशिलोच्चयैः

তেওঁৰ সৈতে বতাহৰ দৰে দ্ৰুত অশ্বৰ কোটি-অৰ্বুদ আছিল; আৰু অগণন পদাতিক আছিল, যিসকলে শিলাময় টিলাবোৰ চূৰ্ণ কৰি পেলাইছিল।

Verse 60

उदायुधैर्महाभीमैःकृतत्रिजगतीभयैः । समेतः स महादैत्यो दुर्गः क्रुद्धो विनिर्ययौ

অতি ভীষণ মহা-অস্ত্ৰেৰে সজ্জিত, যিবোৰে ত্ৰিলোকত ভয় জগাইছিল; সেই মহাদৈত্য দুৰ্গা ক্ৰোধেৰে, সমগ্ৰ বাহিনীসহ ওলাই গ’ল।

Verse 61

अथ दृष्ट्वा महादेवी विंध्याचलकृतालयाम् । आगत्य कालरात्र्यां च निवेदित तदागसम्

তাৰ পাছত মহাদেৱীয়ে বিন্ধ্যাচলত নিবাস কৰা জনাক দেখি, আহি কালৰাত্ৰীৰ ওচৰত সেই অপৰাধ নিবেদন কৰিলে।

Verse 62

महाभुजसहस्राढयां महातेजोभिबृंहिताम् । तत्तद्घोरप्रहरणां रणकौतुकसादराम्

সহস্ৰ মহাবাহুৰে পূৰ্ণ, মহাতেজে উচ্ছ্বসিত; নানাবিধ ঘোৰ প্ৰহৰণ ধৰি, ৰণ-কৌতুকত সাদৰে উন্মুখ হৈ আছিল।

Verse 63

प्रौद्यच्चंद्रसहस्रांशु निर्मार्जित शुभाननाम् । लावण्यवार्धि निर्गच्छच्चंचच्चंद्रैकचंद्रिकाम्

সহস্ৰ উদীয়মান চন্দ্ৰৰ কিৰণে যেন ধুই উজ্জ্বল কৰা শুভ মুখ; তেঁওৰ লাৱণ্য-সাগৰৰ পৰা কঁপনি ধৰা একমাত্ৰ চন্দ্ৰিকা ধাৰা ওলাই আহিল।

Verse 64

महामाणिक्यनिचय रोचिःखचितविग्रहाम् । त्रैलोक्यरम्यनगरी सुप्रकाशप्रदीपिकाम्

মহামাণিক্যৰ সঞ্চিত দীপ্তিৰে খচিত দেহ; ত্ৰিলোক-ৰম্য নগৰীৰ বাবে যেন অতি উজ্জ্বল প্ৰদীপিকা।

Verse 65

हरनेत्राग्निनिर्दग्ध कामजीवातुवीरुधम् । लसत्सौंदर्यसंभार जगन्मोहमहौषधिम्

হৰৰ নেত্ৰাগ্নিত দগ্ধ কামক পুনৰ জীৱন দিয়া জীৱাতু-বীৰুধ যেন; দীপ্ত সৌন্দৰ্য-সম্ভাৰে পূৰ্ণ, জগত-মোহনৰ মহৌষধি আছিল।

Verse 66

विषमेषु शरैर्भिन्नहृदयो दैत्यपुंगवः । आदिष्टवान्महासैन्यनायकानुप्रशासनः

বিষম অৱস্থাত শৰবিদ্ধ হৃদয় লৈ দানৱ-পুঙ্গৱে মহাসেনাৰ নায়কসকলক আদেশ দিলে, অনুশাসনেৰে তেওঁলোকক পৰিচালনা কৰিলে।

Verse 67

अयि जंभ महाजंभ कुजंभ विकटानन । लंबोदर महाकाय महादंष्ट्र महाहनो

হে জম্ভ, মহাজম্ভ, কুজম্ভ, বিকট-মুখ! হে লম্বোদৰ, মহাকায়, মহাদংশ্ট্ৰ, মহাহনু!

Verse 68

पिंगाक्ष महिषग्रीव महोग्रात्युग्रविग्रह । क्रूराक्ष क्रोधनाक्रंद संक्रंदन महाभय

হে পিঙ্গাক্ষ, মহিষগ্ৰীৱ, অতিউগ্ৰ ভয়ংকৰ দেহধাৰী! হে ক্ৰূৰ-নেত্ৰ, ক্ৰোধে গর্জনকাৰী—হে সংক্রন্দন, মহাভয়!

Verse 69

जितांतक महाबाहो महावक्त्र महीधर । दुंदुभे दुंदुभिरव महादुंदुभिनासिक

হে জিতান্তক, মহাবাহো! হে মহাবক্ত্ৰ, মহীধৰ! হে দুন্দুভে, দুন্দুভি-ৰৱ! হে মহাদুন্দুভি-নাসিক!

Verse 70

उग्रास्य दीर्घदशनमेवकेश वृकानन । सिंहास्य सूकरमुख शिवाराव महोत्कट

হে উগ্ৰাস্য, দীৰ্ঘ-দশন! হে এককেশ, বৃকানন! হে সিংহাস্য, সূকরমুখ! হে শিবারাৱ, মহোৎকট!

Verse 71

शुकतुंड प्रचंडास्य भीमाक्ष क्षुदमानस । उलूकनेत्र कंकास्य काकतुंड करालवाक्

হে শুকতুণ্ড, প্রচণ্ডাস্য! হে ভীমাক্ষ, ক্ষুদমানস! হে উলূকনেত্ৰ, কঙ্কাস্য! হে কাকতুণ্ড, করালবাক্!

Verse 72

दीर्घग्रीव महाजंघ क्रमेलक शिरोधर । रक्तबिंदो जपानेत्र विद्युज्जिह्वाग्नितापन

হে দীৰ্ঘগ্ৰীৱ, মহাজঙ্ঘ, ক্ৰমেলক, শিৰোধৰ; হে ৰক্তবিন্দু, জপানেত্ৰ, বিদ্যুজ্জিহ্বা আৰু অগ্নিতাপন—

Verse 73

धूम्राक्ष धूमनिःश्वास चंडचंडांशुतापन । महाभीषणमुख्याश्च शृण्वंत्वाज्ञां ममादरात्

হে ধূম্ৰাক্ষ, ধূমনিঃশ্বাস, চণ্ড, চণ্ডাংশুতাপন, আৰু মহাভীষণ-প্ৰধান অন্যসকল—মোৰ আজ্ঞা আদৰে শুনা।

Verse 74

भवत्स्वेतेषु चान्येषु एतां विंध्यवासिनीम् । धृत्यानेष्यति बुद्ध्या वा बलेनापि च्छलेन वा

তোমালোকৰ মাজত—আৰু আনসকলৰ মাজতো—কোনোৱে ধৈৰ্য্যৰে এই বিন্ধ্যবাসিনীকে ইয়ালৈ আনিব; বুদ্ধিৰে হওক, বলৰে হওক, বা ছলেৰে হলেও।

Verse 76

यांतु क्षिप्रं नयावन्मे पंचेषु शरपीडितम् । मनोविह्वलतां गच्छेदेतत्प्राप्तेरभावतः

সিহঁতে শীঘ্ৰে যাওক আৰু তাক মোৰ ওচৰলৈ আনক; কিয়নো মই পঞ্চবাণৰ শৰত পীড়িত। এই প্ৰাপ্তি নোহোৱাত মোৰ মন অতিশয় ব্যাকুল হ’ব।

Verse 77

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य दुर्गस्य दनुजेशितुः । प्रोचुः सर्वे तदा दैत्याः प्रबद्धकरसंपुटाः

সেই কঠোৰহৃদয় দানৱেশ্বৰ দুৰ্গৰ বাক্য শুনি, তেতিয়া সকলো দৈত্যে কৰযোৰে আদৰে উত্তৰ দিলে।

Verse 78

अवधेहि महाराज किमेतत्कर्मदुष्करम् । अनाथायास्तथैकस्या अबलया विशेषतः

হে মহাৰাজ, বিবেচনা কৰক—এই কৰ্ম কেনেকৈ দুষ্কৰ হ’ব পাৰে, বিশেষকৈ যেতিয়া তাই একেলগীয়া, আশ্ৰয়হীন আৰু বলহীন নাৰী?

Verse 79

अस्या आनयने कोयं महायत्नविधिः प्रभो । कोऽस्मान्प्रलयकालाग्निमहाज्वालावलीसमान्

হে প্ৰভু, তাইক আনিবলৈ ইমান মহাযত্ন আৰু বিস্তৃত উপায় কিয়? প্ৰলয়কালৰ অগ্নিৰ মহাজ্বালাৰ শাৰীসমান আমাৰ দৰে জনক কোনে সহিব?

Verse 80

सहेत त्रिषु लोकेषु त्वत्प्रसादात्कृतोद्यमान् । यद्यादेशो भवेदद्य तदेंद्रं स मरुद्गणम्

আপোনাৰ প্ৰসাদত, আমি একবাৰ উদ্যোগী হ’লে ত্ৰিলোকত সকলো সহি জয় কৰিব পাৰোঁ। যদি আজি আদেশ হয়, তেন্তে ইন্দ্ৰকো মৰুদগণসহ বশ কৰিম।

Verse 81

सांतःपुरं समानीय क्षिप्नुमस्त्वत्पदाग्रतः । भूर्भुवःस्वरिदं सर्वं त्वदाज्ञावशवर्तितम्

তাইক অন্তঃপুৰসহ আনিয়া আমি শীঘ্ৰে আপোনাৰ চৰণাগ্ৰত স্থাপন কৰিম। ভূ, ভুৱঃ, স্বৰ—এই সকলো আপোনাৰ আজ্ঞাৰ অধীনত চলি আছে।

Verse 82

महर्जनस्तपःसत्यलोकास्त्वदधिकारिणः । तत्राप्यसाध्यं नास्माकं त्वन्निदेशान्महासुर

মহৰ, জন, তপ আৰু সত্যলোকো আপোনাৰ অধিকাৰৰ অধীন। হে মহাসুৰ, আপোনাৰ নিৰ্দেশত তাতো আমাৰ বাবে একো অসাধ্য নহয়।

Verse 83

वैकुंठनायको नित्यं त्वदाज्ञापरिपालकः । यानि रम्याणि रत्नानि तानि संप्रेषयन्मुदा

বৈকুণ্ঠৰ নায়ক সদায় তোমাৰ আজ্ঞা পালন কৰে; যি যি মনোহৰ ৰত্ন আছে, সি আনন্দেৰে সিহঁত পঠিয়াই দিয়ে।

Verse 84

अस्माभिरेव संत्यक्तः कैलासाधिपतिः स वै । विपाशी चातिनिःस्वत्वाद्भस्मकृत्त्यहिभूषणः

সেই কৈলাসাধিপতি আমাৰ দ্বাৰাই ত্যাজ্য; অতি নিঃস্বতাত ভোকাতুৰ—ভস্মে ধূসৰ, চামৰাৰ বস্ত্ৰধাৰী, সৰ্পভূষণে ভূষিত।

Verse 85

अर्धांगेनास्मद्भयतो योषिदेका निगूहिता । तस्य ग्रामेपि सकले द्वितीयो न चतुष्पदः

আমাৰ ভয়ত সি নিজৰ অর্ধাঙ্গত এজনী নাৰী লুকুৱাই ৰাখিছে; আৰু তাৰ সমগ্ৰ গাঁৱত দ্বিতীয় কোনো চতুষ্পদো নাই।

Verse 86

एकोऽजरद्गवः सोपि नान्यस्मात्परिजीवति । श्मशानवासिनः सर्वे सर्वे कौपीनवाससः

এটা মাত্ৰ এজন অজৰ গৱৃষভ; সিও আন কাৰো ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি নাজীয়ে। সকলোৱে শ্মশানত বাস কৰে, সকলোৱে কেৱল কৌপীন পৰিধান কৰে।

Verse 87

सर्वे विभूतिधवला सर्वेप्येक कपर्द्दिनः । समस्ते नगरे तस्य वसंत्येवंविधा गणाः

সকলোৱে পবিত্ৰ ভস্মে ধৱল; সকলোৱে একেটা জটা-কপৰ্দী ধাৰণ কৰে। তাৰ সমগ্ৰ নগৰত এনেধৰণৰ গণাসকলেই বাস কৰে।

Verse 88

तेषां गणानां किं कुर्मो दरिद्राणां वयं विभो । समुद्रा रत्नसंभारं प्रत्यहं प्रेषयंति च

হে বিভো! দৰিদ্ৰ সেই গণসকলৰ বাবে আমি কি কৰিম? সাগৰসমূহেও প্ৰতিদিন ৰত্নৰ ভঁৰাল পঠিয়াই দিয়ে।

Verse 89

नागा वराकाश्चास्माकं सायंसायं स्वयं प्रभो । प्रदीपयंति सततं फणा रत्नप्रदीपकान्

আৰু আমাৰ বিনয়ী নাগসকল, হে প্ৰভো, সন্ধ্যা সন্ধ্যা নিজে নিজে ফণাত ৰত্ন-প্ৰদীপ সদায় জ্বলাই ৰাখে।

Verse 90

कल्पद्रुमः कामगवी चिंतामणिगणा बहु । तव प्रसादादस्माकमपि तिष्ठंति वेश्मसु

কল্পদ্ৰুম, কামধেনু আৰু বহু চিণ্তামণি-ৰত্নগুচ্ছ—তোমাৰ প্ৰসাদে আমাৰ ঘৰতো স্থিতি লৈ আছে।

Verse 91

वायुर्व्यजनतां यातस्त्वां सेवेत प्रयत्नतः । स्वच्छान्यंबूनि वरुणः प्रत्यहं पूरयत्यहो

বায়ু ব্যজনধাৰী হৈ যত্নেৰে তোমাক সেৱা কৰে; আৰু বৰুণ—আহা আশ্চৰ্য—প্ৰতিদিন স্বচ্ছ জলৰে স্থান পূৰাই তোলে।

Verse 92

वासांसि क्षालयेदग्निश्चंद्रश्छत्रधरः स्वयम् । सूर्यः प्रकाशयेन्नित्यं क्रीडावाप्यंबुजानि च

অগ্নিয়ে বস্ত্ৰ ধুৱাই দিয়ে; চন্দ্ৰ নিজে ছত্ৰধাৰী হয়; আৰু সূৰ্য নিত্য ক্ৰীড়া-সৰোবৰসমূহৰ পদুমো আলোকিত কৰে।

Verse 93

कस्त्वत्प्रसादं नेक्षेत मर्त्यामर्त्योरगेषु च । सर्वे त्वामुपजीवंति सुराऽसुरखगादयः

মৰ্ত্য, অমৰ আৰু নাগবংশৰ মাজত কোনে তোমাৰ কৃপা-প্ৰসাদ নাখোজে? দেৱ, অসুৰ, খগ আদি সকলো সত্তাই তোমাৰ আশ্ৰয়তে জীৱে।

Verse 94

पश्य नः पौरुषं राजन्नानयामो बलादिमाम् । इत्युक्त्वा युगपत्सर्वे क्षुब्धास्तोयधयो यथा

“হে ৰাজন, আমাৰ পৌৰুষ চাওঁক—আমি বলপূৰ্বক তাইক ইয়ালৈ আনিম!” এইদৰে কৈ সকলোৱে একেলগে উঠি পৰিল, যেন পানী হঠাৎ ক্ষুব্ধ হৈ উঠে।

Verse 95

संवर्तकालमासाद्य प्लावितुं जगतीमिमाम् । रणतूर्य निनादश्च समुत्तस्थौ समंततः

যেন প্ৰলয়কাল আহি এই পৃথিৱী ডুবাবলৈ ধৰিছে, তেনেদৰে চাৰিওফালে ৰণ-তূৰ্যৰ গম্ভীৰ নিনাদ উঠিল।

Verse 96

रोमांचिता यच्छ्रवणात्कातरा अप्यकातराः । ततो देवा भयत्रस्ताश्चकंपे च वसुंधरा

সেই শব্দ শুনিয়েই ৰোমাঞ্চ উঠিল; ভীৰুও নিৰ্ভীক নাথাকিল। তাৰ পাছত দেৱতাসকল ভয়ত কঁপিল আৰু বসুন্ধৰাও কঁপি উঠিল।

Verse 97

क्षुब्धा अंबुधयः सर्वे पेतुर्नक्षत्रमालिकाः । रोदसीमंडलं व्याप्तं तेन तूर्यरवेण वै

সকলো সাগৰ ক্ষুব্ধ হৈ উঠিল, নক্ষত্ৰমালাও যেন খহি পৰিল; সেই তূৰ্য-ৰৱে আকাশ-ধৰণীৰ সমগ্ৰ মণ্ডল ভৰি পেলালে।

Verse 98

ततो भगवती देवी स्वशरीरसमुद्भवाः । शक्तीरुत्पादयामास शतशोऽथ सहस्रशः

তেতিয়া ভগৱতী দেৱীয়ে নিজৰ দেহৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা শক্তিসকলক উৎপন্ন কৰিলে—শতশত, তাৰ পিছত সহস্ৰ সহস্ৰ শক্তি।

Verse 99

ताभिः शक्तिभिरेतेषां बलिनां दितिजन्मनाम् । प्रत्येकं परितो रुद्ध उद्वेलः सैन्यसागरः

সেই শক্তিসকলৰ দ্বাৰা দিতিজন্মা বলৱান দানৱসকলৰ উথলি উঠা সেনাসাগৰ চাৰিওফালে ৰুদ্ধ হ’ল; প্ৰতিটো দল পৃথক পৃথককৈ ঘেৰাও কৰি নিবাৰণ কৰা হ’ল।

Verse 100

शस्त्रास्त्राणि महादैत्यैर्यान्युत्सृष्टानि संगरे । ताभिः शक्तिभिरुग्राणि तृणीकृत्योज्झितान्यरम्

সঙ্গ্ৰামত মহাদানৱসকলে যি ভয়ংকৰ শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰ নিক্ষেপ কৰিছিল, সেই উগ্ৰ শক্তিসকলে সিহঁতক তৃণসম কৰি তৎক্ষণাৎ দূৰলৈ নিক্ষেপ কৰিলে।

Verse 110

स च बाणस्तया देव्या निज बाणैर्महाजवैः । निवारितोपि वेगेन तां देवीमभ्यगान्मुने

কিন্তু সেই বাণ—দেৱীয়ে নিজৰ মহাবেগী বাণেৰে নিবাৰণ কৰিলেও—নিজ বলৰ জোৰে, হে মুনি, সেই দেৱীৰ ফালে ধাৱিত হ’ল।

Verse 119

तावञ्जगज्जनन्याताः प्रेरिता निज शक्तयः । विचेरुर्दैत्यसैन्येषु संवर्ते मृत्युसैन्यवत्

সেই সময়লৈকে জগজ্জননীৰ নিজৰ শক্তিসকল—তাঁৰ আদেশে প্ৰেৰিত—দানৱসেনাসকলৰ মাজত প্ৰলয়কালত মৃত্যুসেনাৰ দৰে বিচৰণ কৰি থাকিল।