Adhyaya 34

Verse 1

स्कंद उवाच । आकर्णय क्षोणिसुर यथा स्थाणुरचीकरत् । गंगावरणयोः पुण्यात्संभेदात्तीर्थभूमिकाम्

স্কন্দে ক’লে: হে ক্ষোণিসুৰ (হে ৰাজন), শুনা—গঙ্গা আৰু বৰুণাৰ পুণ্য সঙ্গমৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা তীৰ্থভূমিক স্থাণু (শিৱ) কেনেকৈ স্থাপন কৰিলে।

Verse 2

संगमे तत्र निष्णातः संगमेशं समर्च्य च । नरो न जातु जननी गर्भसंगमवाप्नुयात्

সেই সঙ্গমত স্নান কৰি আৰু সঙ্গমেশক বিধিপূৰ্বক পূজা কৰিলে, মানুহে পুনৰ কেতিয়াও মাতৃগৰ্ভৰ ‘সঙ্গম’ নাপায়—অর্থাৎ পুনর্জন্ম নঘটে।

Verse 3

तत्र पादोदकं तीर्थं यत्र देवेन शार्ङ्गिणा । आदौ पादौ क्षलितौ तु मंदराच्चागतेन यत्

তাত ‘পাদোদক’ নামৰ তীৰ্থ আছে, য’ত শাৰ্ঙ্গিণ দেৱ (বিষ্ণু) এদিন আদিতে মন্দৰ পৰ্বতৰ পৰা অহা জলেৰে নিজৰ পদযুগল ধুইছিল।

Verse 4

विप्णुपादोदके तीर्थे वारिकार्यं करोति यः । व्यतीपातेन नियतं भूयः सांसारिकी गतिः

যি বিষ্ণুৰ পাদোদক-তীৰ্থত জল-কাৰ্য (তৰ্পণ আদি) কৰে, কিন্তু অশুভ ব্যতীপাত কালত কৰিলে, সি নিশ্চিতভাৱে পুনৰ সংসাৰৰ জন্ম-মৃত্যুৰ গতি লাভ কৰে।

Verse 5

कृतपादोदक स्नानः कृतकेशवपूजनः । वीतसंसारवसतिः काश्यामासीन्नरोत्तमः

পাদোদকত স্নান কৰি আৰু কেশৱক পূজা কৰি, সেই নৰোত্তম কাশীত বাস কৰিলে—সংসাৰ-বাসৰ পৰা মুক্ত হৈ।

Verse 6

काश्यां सा भूमिरुद्दिष्टा श्वेतद्वीप इति द्विजैः । तत्र पुण्यार्जनं कृत्वा श्वेतद्वीपाधिपो भवेत्

কাশীত থকা সেই ভূমিখণ্ডক দ্বিজসকলে ‘শ্বেতদ্বীপ’ বুলি কয়। তাত পুণ্য সঞ্চয় কৰি মানুহ শ্বেতদ্বীপৰ অধিপতি হয়।

Verse 7

ततः पादोदकात्तीर्थात्तीर्थं क्षीराब्धिसंज्ञकम् । तत्रार्जित महापुण्यो वसेत्क्षीराब्धिरोधसि

তাৰ পিছত পাদোদক-তীৰ্থৰ পৰা ‘ক্ষীৰাব্ধি’ নামে আন এটা তীৰ্থ আছে। তাত মহাপুণ্য অৰ্জন কৰি মানুহ ক্ষীৰাব্ধিৰ তীৰত বাস কৰে।

Verse 8

क्षीरोदाद्दक्षिणेभागे तीर्थं शंखाख्यनुत्तमम् । तत्र स्नातो भवेन्नूनं नाशंखादिनिधेः पतिः

ক্ষীৰোদৰ দক্ষিণ ভাগত ‘শঙ্খ’ নামে অতিউত্তম তীৰ্থ আছে। তাত স্নান কৰা জন নিশ্চিতভাৱে শঙ্খ আদি নিধিৰ অধিপতি, ধনভাণ্ডাৰৰ স্বামী হয়।

Verse 9

अर्वाक्च शंखतीर्थाद्वै चक्रतीर्थमनुत्तमम् । संसारचक्रे न पतेत्तत्तीर्थजलमज्जनात्

শঙ্খ-তীৰ্থৰ ওচৰফালে অতুলনীয় চক্ৰ-তীৰ্থ অৱস্থিত। সেই পবিত্ৰ তীৰ্থজলত নিমজ্জন কৰিলে জীৱে পুনৰ সংসাৰৰ ঘূৰ্ণমান চক্ৰত পতিত নহয়।

Verse 10

गदातीर्थं तदग्रे तु संसारगदनाशनम् । तत्र श्राद्धादिकरणात्पश्येद्देवं गदाधरम्

তাৰ আগতে আছে গদা-তীৰ্থ, যি সংসাৰ-ৰোগ নাশ কৰে। তাত শ্ৰাদ্ধ আদি কৰ্ম সম্পাদন কৰিলে ভগৱান গদাধৰৰ দৰ্শন লাভ হয়।

Verse 11

पद्माकृत्पद्मतीर्थं च तदग्रे पितृतृप्तिकृत् । तत्र स्नानादिकरणात्प्राप्नुयादघसंक्षयम्

তাৰ পিছত আছে পদ্ম-তীৰ্থ, পদ্মাকৃতি, যি পিতৃলোকক তৃপ্ত কৰে। তাত স্নান আদি বিধি পালন কৰিলে পাপক্ষয় লাভ হয়।

Verse 12

ततस्तीर्थं महालक्ष्म्या महापुण्यफलप्रदम् । तत्राभ्यर्च्य महालक्ष्मीं निर्वाणकमलां लभेत्

তাৰ পিছত মহালক্ষ্মীৰ তীৰ্থ, যি মহাপুণ্যৰ ফল প্ৰদান কৰে। তাত মহালক্ষ্মীক অৰ্চনা কৰিলে নিৰ্বাণৰ পদ্ম লাভ হয়।

Verse 13

ततो गारुत्मतं तीर्थं संसारगरनाशनम् । कृतोदकक्रियस्तत्र वैकुंठे वसतिं लभेत्

তাৰ পিছত গাৰুত্মত-তীৰ্থ, যি সংসাৰৰ বিষ নাশ কৰে। তাত উদক-ক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰিলে বৈকুণ্ঠত বাস লাভ হয়।

Verse 14

पंचतीर्थ्यां नरः स्नात्वा न देहं पांचभौतिकम् । गृह्णाति जातुचित्काश्यां पंचास्योवाथ जायते

যি নৰ পঞ্চতীৰ্থীত স্নান কৰে, সি কাশীত পুনৰ কেতিয়াও পঞ্চভৌতিক দেহ গ্ৰহণ নকৰে; বৰং দিৱ্য ৰূপে ‘পঞ্চমুখ’ হৈ উঠে।

Verse 15

प्रह्लादतीर्थं तद्याम्ये महाभक्तिफलप्रदम् । तत्र वै स्नानमात्रेण विष्णोः प्रियतरो भवेत्

দক্ষিণফালে প্ৰহ্লাদ-তীৰ্থ আছে, যি মহাভক্তিৰ ফল দান কৰে। তাত কেৱল স্নান কৰিলেই মানুহ বিষ্ণুৰ অতি প্ৰিয় হয়।

Verse 16

अंबरीषं ततस्तीर्थं महापातकनाशनम् । तत्र वै शुभकर्माणो जना नो गर्भभाजनम्

তাৰ পাছত অম্বৰীষ-তীৰ্থ, যি মহাপাপ নাশ কৰে। তাত শুভকৰ্মত নিয়োজিত লোকসকল পুনৰ গৰ্ভভাজন নহয় (পুনর্জন্ম নাপায়)।

Verse 17

आदित्यकेशवं नाम तदग्रे तीर्थमुत्तमम् । कृताभिषेकस्तत्रापि लभेत्स्वर्गाभिषेचनम्

তাৰ আগত আদিত্য-কেশৱ নামৰ উত্তম তীৰ্থ আছে। তাত অভিষেক কৰিলে স্বৰ্গত অভিষেক (দিব্য অভিষেচন) লাভ হয়।

Verse 18

दत्तात्रेयस्य तत्रास्ति तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । योगसिद्धिं लभे तत्र स्नानमात्रेण भावतः

তাতেই দত্তাত্ৰেয়ৰ তীৰ্থো আছে, যি ত্ৰিলোক পাৱন কৰে। ভাৱভক্তিৰে কেৱল স্নান কৰিলেই তাত যোগসিদ্ধি লাভ হয়।

Verse 19

ततो नारदतीर्थं च ब्रह्मविद्यैककारणम् । तत्र स्नानेन मुक्तः स्याद्दृष्ट्वा नारदकेशवम्

তাৰ পিছত নাৰদ-তীৰ্থ, যি ব্ৰহ্মবিদ্যাৰ একমাত্ৰ কাৰণ। তাত স্নান কৰি আৰু নাৰদ-কেশৱৰ দৰ্শন কৰিলে মানুহ মুক্তি লাভ কৰে।

Verse 20

ततो वामनतीर्थं च विष्णुसान्निध्यहेतुकम् । तत्र श्राद्धविधानेन मुच्यते पितृजादृणात्

তাৰ পিছত বামন-তীৰ্থ, বিষ্ণুৰ সান্নিধ্য লাভৰ হেতু। তাত শ্ৰাদ্ধ-বিধান কৰিলে পিতৃসকলৰ প্ৰতি হোৱা ঋণৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়।

Verse 21

नरनारायणाख्यं हि ततस्तीर्थं शुभप्रदम् । तत्तीर्थमज्जनात्पुंसां गर्भवासः सुदुर्लभः

তাৰ পিছত নৰ-নাৰায়ণ নামে তীৰ্থ আছে, যি শুভফল দান কৰে। সেই তীৰ্থত স্নান কৰিলে মানুহৰ বাবে গৰ্ভবাসৰ দুখদায়ক অৱস্থা অতি দুৰ্লভ হয়।

Verse 22

यज्ञवाराहतीर्थं च ततो दक्षिणतः शुभम् । यत्र स्नातस्य वै पुंसां राजसूयफलं ध्रुवम्

তাৰ পৰা দক্ষিণফালে শুভ যজ্ঞ-বারাহ-তীৰ্থ আছে। যি মানুহ তাত স্নান কৰে, তাৰ বাবে ৰাজসূয় যজ্ঞৰ ফল নিশ্চিত।

Verse 23

विदारनारसिंहाख्यं तीर्थं तत्रास्ति पावनम् । यत्रैकस्नानतो नश्येदघ जन्मशतार्जितम्

তাত বিদাৰ-নাৰসিংহ নামে পাৱন তীৰ্থো আছে। তাত একবাৰ স্নান কৰিলেই শত জন্মত সঞ্চিত পাপ নাশ হয়।

Verse 24

गोपीगोविंदतीर्थं च ततो वैष्णवलोकदम् । यस्मिन्स्नातो नरो विद्वान्न विंद्याद्गर्भवेदनम्

তাৰ পাছত গোপী-গোবিন্দ তীৰ্থ, যি বৈষ্ণৱ-লোক দান কৰে। য’ত স্নান কৰা বিদ্বান নৰে গৰ্ভ-যন্ত্ৰণাৰ বেদনা নাপায়।

Verse 25

लक्ष्मीनृसिंहतीर्थं च गोपीगोविंद दक्षिणे । निर्वाणलक्ष्म्या यत्रत्यो व्रियते तु नरोत्तमः

গোপী-গোবিন্দৰ দক্ষিণে লক্ষ্মী-নৃসিংহ তীৰ্থো আছে। যি নৰোত্তম তাত দেহ ত্যাগ কৰে, সি নিৰ্বাণ-লক্ষ্মী—মুক্তিৰ সৌভাগ্য লাভ কৰে।

Verse 26

तद्दक्षिणायां काष्ठायां शेषतीर्थमनुत्तमम् । महापापौघ शेषोपि न तिष्ठेद्यन्निमज्जनात्

তাৰ দক্ষিণ দিশে কাঠ-স্থানত অনুত্তম শেষ তীৰ্থ আছে। তাত নিমজ্জন কৰিলে মহাপাপৰ বানৰ অৱশিষ্টো স্থিৰ হৈ থাকিব নোৱাৰে।

Verse 27

शंखमाधवतीर्थं च तद्याम्यां दिशि चोत्तमम् । तत्तीर्थसेवनान्नृणां कुतः पापभयं महत्

আৰু দক্ষিণ দিশত উত্তম শঙ্খ-মাধৱ তীৰ্থ আছে। সেই তীৰ্থৰ আশ্ৰয় লৈ সেৱা কৰা লোকৰ পাপৰ মহাভয় ক’ত থাকিব?

Verse 28

ततोपि पावनतरं तीर्थं तत्क्षणसिद्धिदम् । नीलग्रीवाख्यमतुलं तत्स्नायी सर्वदा शुचिः

সেইবোৰতকৈও অধিক পাৱন এক তীৰ্থ আছে, যি ক্ষণমাত্ৰতে সিদ্ধি দান কৰে। ই অতুল “নীলগ্ৰীৱ” নামে খ্যাত; যি তাত স্নান কৰে সি সদায় শুচি থাকে।

Verse 29

तत्रोद्दालकतीर्थं च सर्वाघौघ विनाशनम् । ददाति महतीमृद्धिं स्नानमात्रेण तन्नृणाम्

তাত উদ্দালক তীৰ্থ আছে, যি পাপৰ প্ৰবল সোঁতসমূহ বিনাশ কৰে। মানুহে কেৱল স্নান কৰিলেই মহৎ সমৃদ্ধি আৰু মঙ্গল লাভ কৰে।

Verse 30

ततः सांख्याख्य तीर्थं च सांख्येश्वर समीपतः । तत्तीर्थसेवनात्पुंसां सांख्ययोगः प्रसीदति

তাৰ পিছত সাঁখ্য নামৰ তীৰ্থ আছে, সাঁখ্যেশ্বৰ দেৱালয়ৰ ওচৰত। সেই তীৰ্থৰ আশ্ৰয় আৰু সেৱা কৰিলে পুৰুষৰ বাবে সাঁখ্য-যোগৰ পথ প্ৰসন্ন আৰু স্পষ্ট হয়।

Verse 31

स्वर्लोकाद्यत्र संलीनः स्वयं देव उमापतिः । अतः स्वर्लीनतीर्थं च स्वर्लीनेश्वर सन्निधौ

ইয়াত কোৱা হয় যে স্বৰ্গলোকৰ পৰা স্বয়ং দেৱ উমাপতি (শিৱ) সংলীন হৈছিল। সেয়ে ইয়াক স্বর্লীন তীৰ্থ বোলা হয়, স্বর্লীনেś্বৰ সন্নিধানত।

Verse 32

तत्र स्नानेन दानेन श्रद्धया द्विजभोजनैः । जपहोमार्चनैः पुंसामक्षयं सर्वमेव हि

তাত স্নান, দান, শ্ৰদ্ধাৰে কৰা কৰ্ম, দ্বিজভোজন, আৰু জপ-হোম-অৰ্চনাৰ দ্বাৰা—পুৰুষৰ বাবে সকলোয়ে নিশ্চয়েই অক্ষয় পুণ্য হয়।

Verse 33

महिषासुरतीर्थं च तत्समीपेति पावनम् । यत्र तप्त्वा स दैत्येंद्रो विजिग्ये सकलान्सुरान्

ওচৰতে পবিত্ৰ মহিষাসুৰ তীৰ্থ আছে। য’ত সেই দানৱেন্দ্ৰই তপস্যা কৰি সকলো দেৱতাক জয় কৰিছিল।

Verse 34

तत्तीर्थसेवकोद्यापि नारिभिः परिभूयते । न पातकैर्महद्भिश्च प्रार्थितं च फलं लभेत्

সেই তীৰ্থৰ সেৱক, যদিও নাৰীৰ দ্বাৰা তুচ্ছ কৰা হয়, তথাপি মহাপাপত লিপ্ত নহয়; আৰু যি ফল তেওঁ প্ৰাৰ্থনা কৰে, সেই ফলেই লাভ কৰে।

Verse 35

बाणतीर्थं च तस्यारात्तत्सहस्रभुजप्रदम् । तत्र स्नातो नरो भक्तिं प्राप्नुयाच्छांभवीं स्थिराम्

তাৰ ওচৰতেই বাণ তীৰ্থ আছে, যি ‘সহস্ৰ বাহু’ দান কৰে—অৰ্থাৎ অসাধাৰণ শক্তি আৰু সক্ষমতা। তাত স্নান কৰা নৰে শম্ভু (শিৱ)ৰ প্ৰতি স্থিৰ শাঁভৱী ভক্তি লাভ কৰে।

Verse 36

गोप्रतारेश्वरं नाम तदग्रे तीर्थमुत्तमम् । अपुत्रोपि तरेद्यत्र स्नातो वैतरणीं सुखम्

তাৰ সন্মুখত গোপ্ৰতাৰেশ্বৰ নামৰ উত্তম তীৰ্থ আছে। তাত স্নান কৰিলে, পুত্ৰহীন মানুহেও বৈতৰণী নদি সুখে পাৰ হয়।

Verse 37

तीर्थं हिरण्यगर्भाख्यं तद्याम्ये सर्वपापहृत् । तत्र स्नातो हिरण्येन मुच्यते न कदाचन

দক্ষিণে হিৰণ্যগৰ্ভ নামৰ তীৰ্থ আছে, যি সকলো পাপ হৰণ কৰে। তাত স্নান কৰা জন কেতিয়াও ‘হিৰণ্য’—অৰ্থাৎ ধন আৰু আসক্তিৰ বন্ধন—দ্বাৰা আবদ্ধ নহয়।

Verse 38

ततः प्रणवतीर्थं च सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् । जीवन्मुक्तो भवेत्तत्र स्नानमात्रेण मानवः

তাৰ পিছত প্ৰণৱ তীৰ্থ আহে, যি সকলো তীৰ্থৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তমৰো সৰ্বোত্তম। তাত কেৱল স্নানমাত্ৰে মানুহ জীৱন্মুক্ত হয়।

Verse 39

ततः पिशंगिला तीर्थं दर्शनादपि पापहृत् । मुने ममाधिष्ठानं वै तदगस्तेऽति सिद्धिदम्

তাৰ পিছত পিশংগিলা নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থ; কেৱল দৰ্শনেই পাপ হৰণ কৰে। হে মুনি, অগস্ত্য, সেই স্থান সত্যই মোৰ নিজ আশ্ৰয়, পৰম সিদ্ধি দানকাৰী বুলি জনা।

Verse 40

स्नात्वा पिशंगिला तीर्थे दत्त्वा दानं च किंचन । किं शोचति कृतात्पापादन्यत्रापि मृतो यदि

পিশংগিলা তীৰ্থত স্নান কৰি আৰু অলপ দান দি, পূৰ্বে কৰা পাপৰ বাবে মানুহে কিয় শোক কৰিব—যদিও সি আন ঠাইত মৰি যায়?

Verse 41

यो वै पिशंगिला तीर्थे स्नात्वा मामर्चयिष्यति । भविष्यति स मे मित्त्रं मित्रतेजः समप्रभम्

যি কোনো পিশংগিলা তীৰ্থত স্নান কৰি তাত মোৰ অৰ্চনা কৰিব, সি মোৰ মিত্ৰ হ’ব—মিত্ৰতাৰ তেজৰ সমান দীপ্তিময়।

Verse 42

ततस्त्रैविष्टपीदृष्टि निर्मलीकृत पुष्कलम् । तीर्थं पिलिपिलाख्यं वै मनोमलविनाशनम्

তাৰ পিছত পিলিপিলা নামৰ প্ৰচুৰ তীৰ্থ আছে, স্বৰ্গীয় দেৱতাৰ দৰ্শনে পৰিশুদ্ধ কৰা; ই মনৰ মলিনতা বিনাশ কৰে।

Verse 43

तत्र श्राद्धादिकरणाद्दीनानाथ प्रतर्पणात् । महतीं श्रियमाप्नोति मानवोतीव निश्चलाम्

তাত শ্ৰাদ্ধ আদি কৰ্ম সম্পাদন কৰি, আৰু দীন-অনাথক তৃপ্ত কৰি, মানুহে মহৎ শ্ৰী-সমৃদ্ধি লাভ কৰে—অতি অচল আৰু স্থায়ী।

Verse 44

ततो नागेश्वरं तीर्थं महाघपरिशोधनम् । तत्तीर्थमज्जनादेव भवेत्सर्वाघसंक्षयः

তাৰ পিছত নাগেশ্বৰ তীৰ্থ আহে, যি মহাপাপ শোধন কৰে। সেই পবিত্ৰ জলে কেৱল স্নান কৰিলেই সকলো পাপ ক্ষয় হয়।

Verse 45

तद्दक्षिणे महापुण्यं कर्णादित्याख्यमुत्तमम् । तीर्थं यत्राप्लुतो मर्त्यो भास्करीं श्रियमावहेत्

তাৰ দক্ষিণে আছে মহাপুণ্যময়, সৰ্বোত্তম ‘কৰ্ণাদিত্য’ নামৰ তীৰ্থ। যি মর্ত্য তাত স্নান কৰে, সি সূৰ্যসম তেজ আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 46

ततो भैरवतीर्थं च महाघौघक्षयप्रदम् । चतुरर्थोदयकरं सर्वविघ्ननिवारणम्

তাৰ পিছত ভৈৰৱ তীৰ্থ, যি মহাপাপৰ ঢৌ-ঢৌ ক্ষয় কৰে। ই চাৰিও পুৰুষাৰ্থৰ উদয় ঘটায় আৰু সকলো বিঘ্ন নিবারণ কৰে।

Verse 47

भौमाष्टम्यां तत्र नरः स्नात्वा संतर्पयेत्पितॄन् । दृष्ट्वा च भैरवं कालं कलिं कालं च संजयेत्

ভৌম অষ্টমীত তাত স্নান কৰি মানুহে পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰিব। আৰু কালস্বৰূপ ভৈৰৱৰ দৰ্শন কৰি, সি কলিক জয় কৰে আৰু কালকো জয় কৰে।

Verse 48

तीर्थं खर्वनृसिंहाख्यं तीर्थाद्भरवतः पुरः । तत्र स्नातस्य वै पुंसः कुतोघजनितं भयम्

ভৈৰৱ তীৰ্থৰ সন্মুখত ‘খৰ্ব-নৃসিংহ’ নামৰ তীৰ্থ আছে। তাত স্নান কৰা পুৰুষৰ পাপজনিত ভয় ক’ত থাকিব?

Verse 49

मृकंडस्य मुनेस्तीर्थं तद्याम्यामतिनिर्मलम । तत्र स्नानेन मर्त्यानां नापायमरणं क्वचित्

দক্ষিণ দিশে মুনি মৃকণ্ডৰ অতি নিৰ্মল তীৰ্থ আছে। তাত স্নান কৰিলে মৰ্ত্যলোকৰ লোকৰ কেতিয়াও অশুভ-আপদজনক মৃত্যু নহয়।

Verse 50

ततः पंचनदाख्यं वै सर्वतीर्थनिषेवितम् । तीर्थं यत्र नरः स्नात्वा न संसारी पुनर्भवेत्

তাৰ পাছত পঞ্চনদ নামে তীৰ্থ, যাক সকলো তীৰ্থই আশ্ৰয় লয়। তাত স্নান কৰি মানুহ পুনৰ সংসাৰ-বন্ধনত নপৰে।

Verse 51

ब्रह्मांडोदरवर्तीनि यानि तीर्थानि सर्वतः । ऊर्जे यत्र समायांति स्वाघौघ परिनुत्तये

ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বিস্তৃত পৰিসৰত যিমান তীৰ্থ আছে, সিহঁতে সকলো ঊৰ্জা মাহত তাত একত্ৰ হয়, নিজৰ সঞ্চিত পাপৰ স্ৰোত দূৰ কৰিবলৈ।

Verse 52

सर्वदा यत्र सर्वाणि दशम्यादिदिनत्रयम् । तिष्ठंति तीर्थवर्याणि निजनैर्मल्यहेतवे

সেই স্থানত সদায় দশমীৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তিনিদিন ধৰি শ্ৰেষ্ঠ তীৰ্থসমূহ অৱস্থান কৰে, নিজৰেই নিৰ্মলতাৰ হেতু।

Verse 53

भूरिशः सर्वतीर्थानि मध्य काशि पदेपदे । परं पांचनदः कैश्चिन्महिमानापि कुत्रचित्

কাশীৰ একেবাৰে মধ্যভাগত, পদে পদে অগণন তীৰ্থ আছে। তথাপি পঞ্চনদ সৰ্বোচ্চ—কিছুমানে কয়, ইয়াৰ মহিমা ক’তো তুলনাহীন।

Verse 54

अप्येकं कार्तिकस्याहस्तत्र वै सफलीकृतम् । जपहोमार्चनादानैः कृतकृत्यास्त एव हि

তাত কাৰ্ত্তিক মাহৰ একোটা দিনো সঁচাকৈ ফলপ্ৰদ হয়। জপ, হোম, অৰ্চনা আৰু দানৰ দ্বাৰা সেই লোকসকল নিশ্চয় কৰ্তব্য-সিদ্ধি লাভ কৰি কৃতকৃত্য হয়।

Verse 55

सर्वाण्यपि च तीर्थानि युगपत्तुलितान्यपि । नाधिजन्मुः पंचनद्याः कलाया अपि तुल्यताम्

সকলো তীৰ্থ একেলগে একেবাৰে একে সময়তে তুলনা কৰি ওজন কৰিলেও, পঞ্চনদাৰ পুণ্য-মহিমাৰ এক কণাৰো সমতা লাভ নকৰে।

Verse 56

स्नात्वा पांचनदे तीर्थे दृष्ट्वा वै बिंदुमाधवम् । न जातु जायते धीमाञ्जननी जठराजिरे

পঞ্চনদা তীৰ্থত স্নান কৰি আৰু বিন্দুমাধৱৰ দৰ্শন কৰি, ধীমান ব্যক্তি কেতিয়াও পুনৰ মাতৃৰ গৰ্ভ—উদৰ-কাৰাগাৰত জন্ম নলয়।

Verse 57

ततो ज्ञानहदं तीर्थं जडानामपि जाड्यहृत् । तत्र स्नातो नरो जातु ज्ञानभ्रंशं न चाप्नुयात्

তাৰ পাছত ‘জ্ঞানহদ’ নামৰ তীৰ্থ আছে, যি জড় লোকৰো জড়তা দূৰ কৰে। তাত স্নান কৰা মানুহে কেতিয়াও জ্ঞানৰ পৰা পতন নাপায়।

Verse 58

तत्र ज्ञानह्रदे स्नात्वा दृष्ट्वा ज्ञानेश्वरं नरः । ज्ञानं तदधिगच्छेद्वै येन नो बाध्यते पुनः

তাত জ্ঞানহ্ৰদত স্নান কৰি আৰু জ্ঞানেশ্বৰক দৰ্শন কৰি, মানুহে নিশ্চয় সেই জ্ঞান লাভ কৰে যাৰ দ্বাৰা সি পুনৰ কেতিয়াও দুখ-ব্যথাত বাধিত নহয়।

Verse 59

ततोस्ति मंगलं तीर्थं सर्वामंगलनाशनम् । तत्रावगाहनं कृत्वा भवेन्मंगलभाजनम्

তাৰ পাছত ‘মঙ্গল’ নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থ আছে, যি সকলো অমঙ্গল নাশ কৰে। তাত ডুব স্নান কৰিলে মানুহ মঙ্গলৰ যোগ্য পাত্ৰ হয়।

Verse 60

अमंगलानि नश्येयुर्भवेयुर्मंगलानि च । स्नातुर्वै मंगले तीर्थे नमस्कर्तुश्च मंगलम्

অমঙ্গল নাশ হয় আৰু মঙ্গল ফল উদয় হয়। মঙ্গল তীৰ্থত স্নান কৰা আৰু তাত নমস্কাৰ কৰা লোকৰ বাবে মঙ্গল নিশ্চিত।

Verse 61

मयूखमालिनस्तीर्थं तदग्रे मलनाशनम् । तत्राप्लुतो गभस्तीशं विलोक्य विमलो भवेत्

‘ময়ূখমালিন’ নামৰ তীৰ্থ আছে; তাৰ আগতে ‘মলনাশন’—মল নাশকৰ—ঘাট আছে। তাত স্নান কৰি গভস্তীশৰ দৰ্শন কৰিলে মানুহ নিৰ্মল হয়।

Verse 62

मखतीर्थं तु तत्रैव मखैश्वर समीपतः । मखजं पुण्यमाप्नोति तत्र स्नातो नरोत्तमः

সেই ঠাইতে মখৈশ্বৰ সন্নিধানত ‘মখ-তীৰ্থ’ আছে। তাত স্নান কৰা নৰোত্তমে যজ্ঞ-উপাসনাজাত পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 63

तत्पार्श्वे बिंदुतीर्थं च परमज्ञानकारणम् । तत्र श्राद्धादिकं कृत्वा लभेत्सुकृतमुत्तमम्

তাৰ কাষতে ‘বিন্দু-তীৰ্থ’ আছে, যি পৰম জ্ঞানৰ কাৰণ। তাত শ্রাদ্ধ আদি কৰ্ম কৰি মানুহে উত্তম সুকৃত, অৰ্থাৎ শ্ৰেষ্ঠ পুণ্য লাভ কৰে।

Verse 64

पिप्पलादस्य च मुनेस्तीर्थं तद्याम्यदिक्स्थितम् । स्नात्वा शनेर्दिने तत्र दृष्ट्वावै पिप्पलेश्वरम्

দক্ষিণ দিশাত অৱস্থিত মুনি পিপ্পলাদৰ তীৰ্থ আছে। শনিবাৰে তাত স্নান কৰি আৰু পিপ্পলেশ্বৰক দৰ্শন কৰিলে (উক্ত ফল লাভ হয়)।

Verse 65

पिप्पलं तत्र सेवित्वा अश्वत्थ इति मंत्रतः । शनिपीडां न लभते दुःस्वप्नं चापि नाशयेत्

তাত পিপ্পল গছৰ সেৱা কৰি ‘অশ্বত্থ’ মন্ত্ৰ জপিলে, শনিৰ পীড়া নালাগে আৰু দুঃস্বপ্নো নাশ হয়।

Verse 66

ततस्ताम्रवराहाख्यं तीर्थं चैवातिपावनम् । यत्र स्नानेन दानेन न मज्जेदघसागरे

তাৰ পাছত ‘তাম্ৰ-বৰাহ’ নামে অতি পাৱন তীৰ্থ আছে। তাত স্নান আৰু দান কৰিলে মানুহ পাপৰ সাগৰত ডুব নাযায়।

Verse 67

तदग्रे कालगंगा च कलिकल्मषनाशिनी । तस्यां स्नात्वा नरो धीमांस्तत्क्षणान्निरघो भवेत्

তাৰ আগত কাল-গঙ্গা আছে, যি কলিযুগৰ কল্মষ নাশ কৰে। তাত স্নান কৰা বুদ্ধিমান নৰ তৎক্ষণাৎ নিৰ্ঘো হয়।

Verse 68

इंद्रद्युम्नं महातीर्थमिंद्रद्युम्नेश्वराग्रतः । तोयकृत्यं तत्र कृत्वा लोकमैंद्रमवाप्नुयात

ইন্দ্ৰদ্যুম্ন মহাতীৰ্থ, ইন্দ্ৰদ্যুম্নেশ্বৰৰ সম্মুখত অৱস্থিত। তাত তয়-কৃত্য (জল-কৰ্ম) সম্পন্ন কৰিলে নৰে ইন্দ্ৰলোক লাভ কৰিব পাৰে।

Verse 69

ततस्तु रामतीर्थं च वीररामेश्वराग्रतः । तत्तीर्थस्नानमात्रेण वैष्णवं लोकमाप्नुयात्

তাৰ পাছত বীৰ-ৰামেশ্বৰাৰ আগত ৰাম-তীৰ্থ উপস্থিত। সেই পবিত্ৰ তীৰ্থত কেৱল স্নান কৰিলেই ভক্তে বৈষ্ণৱ লোক, অৰ্থাৎ বিষ্ণুৰ দিব্য ধাম লাভ কৰে।

Verse 70

तत ऐक्ष्वाकवं तीर्थं सर्वाघौघविनाशनम् । तत्र स्नानेन पूतात्मा जायते मनुजोत्तमः

তাৰ পাছত আছে ঐক্ষ্বাক-তীৰ্থ, যি সকলো পাপৰ ঢল ধ্বংস কৰে। তাত স্নান কৰিলে আত্মা পবিত্ৰ হয় আৰু মানুহ শ্ৰেষ্ঠ মনুষ্যৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।

Verse 71

मरुत्ततीर्थं तत्प्रांते मरुत्तेश्वरसन्निधो । तत्र स्नात्वा तमर्च्येशं महदैश्वर्यमाप्नुयात्

তাৰ সীমান্তত আছে মৰুত্ত-তীৰ্থ, মৰুত্তেশ্বৰৰ সন্নিধিত। তাত স্নান কৰি আৰু সেই ঈশ্বৰক পূজা কৰিলে মহৎ ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰভুত্ব লাভ হয়।

Verse 72

मैत्रावरुणतीर्थं च ततः पातकनाशनम् । तत्र पिंडप्रदानेन पितॄणां भवति प्रियः

তাৰ পাছত আছে মৈত্ৰাৱৰুণ-তীৰ্থ, যি পাপ নাশ কৰে। তাত পিণ্ড-দান কৰিলে পিতৃলোকৰ পিতৃসকলৰ প্ৰিয়ভাজন হয়।

Verse 73

ततोग्नितीर्थविमलमग्नीश पुरतो महत् । अग्निलोकमवाप्नोति तत्तीर्थपरिमज्जनात्

তাৰ পাছত অগ্নীশ্বৰাৰ সন্মুখত মহৎ, নিৰ্মল অগ্নি-তীৰ্থ আছে। সেই তীৰ্থত নিমজ্জন কৰিলে অগ্নি-লোক লাভ হয়।

Verse 74

अंगारतीर्थं तत्रैव अंगारेश्वरसन्निधौ । तत्रांगार चतुर्थ्यां नु स्नात्वा निष्पापतामियात्

সেই ঠাইতেই অঙ্গাৰ-তীৰ্থ আছে, অঙ্গাৰেশ্বৰ দেৱৰ সন্নিধানত। অঙ্গাৰ-চতুৰ্থীত তাত স্নান কৰিলে মানুহ নিষ্পাপতা লাভ কৰে।

Verse 75

ततो वै कलितीर्थं च कलशेश्वरसन्निधौ । स्नात्वा तल्लिंगमभ्यर्च्य कलिकालान्न बिभ्यति

তাৰ পাছত নিশ্চয় কালি-তীৰ্থ আছে, কলশেশ্বৰ দেৱৰ সন্নিধানত। তাত স্নান কৰি সেই লিঙ্গক পূজা কৰিলে কালি-যুগৰ দুঃখ-কষ্টক ভয় নকৰে।

Verse 76

चंद्रतीर्थं च तत्रैव चंद्रेश्वरसमीपतः । तत्र स्नात्वार्च्य चंद्रेशं चंद्रलोकमवाप्नुयात्

সেই ঠাইতেই চন্দ্ৰ-তীৰ্থ আছে, চন্দ্ৰেশ্বৰ দেৱৰ সমীপত। তাত স্নান কৰি চন্দ্ৰেশ্বৰক পূজা কৰিলে চন্দ্ৰলোক লাভ কৰে।

Verse 77

तदग्रे वीरतीर्थं च वीरेश्वर समीपतः । यदुक्तं प्राक्तवपुरस्तीर्थानामुत्तमं परम्

তাৰ আগত বীৰ-তীৰ্থ আছে, বীৰেশ্বৰ দেৱৰ সমীপত; যাৰ বিষয়ে পূৰ্বে কোৱা হৈছিল—ই তীৰ্থসমূহৰ ভিতৰত পৰম, সৰ্বোত্তম।

Verse 78

विघ्नेशतीर्थं च ततः सर्वविघ्नविघातकृत् । जातुचित्तत्र संस्नातो न विघ्नैरभिभूयते

তাৰ পাছত বিঘ্নেশ-তীৰ্থ আহে, যি সকলো বিঘ্ন বিনাশ কৰে। যি কোনোবাই তাত স্নান কৰে, সি কেতিয়াও বাধা-বিঘ্নে পৰাভূত নহয়।

Verse 79

हरिश्चंद्रस्य राजर्षस्ततस्तीर्थमनुत्तमम् । यत्र स्नातो नरो जातु न सत्याच्चयवते कचित्

ইয়াৰ পিছত ৰাজর্ষি হৰিশ্চন্দ্ৰৰ অতুলনীয় তীৰ্থ; তাত স্নান কৰিলে মানুহ কেতিয়াও সত্যধৰ্মৰ পৰা বিচ্যুত নহয়।

Verse 80

हरिश्चंद्रस्य तीर्थे तु यच्छ्रेयः समुपार्जितम् । तदक्षयफलं वीर इह लोके परत्र च

হৰিশ্চন্দ্ৰৰ তীৰ্থত যি পুণ্য অৰ্জিত হয়—হে বীৰ—সেই পুণ্যৰ ফল অক্ষয়, ইহলোকতো আৰু পৰলোকতো।

Verse 81

ततः पर्वततीर्थं च पर्वतेश समीपतः । सर्वपर्वफलं तस्य स्नात्वा पर्वण्यपर्वणि

তাৰ পিছত পৰ্বতেশৰ ওচৰত পৰ্বত-তীৰ্থ। তাত স্নান কৰিলে—পৰ্বদিন হওক বা নোহওক—সকলো পৰ্বৰ পুণ্যফল লাভ হয়।

Verse 82

कंबलाश्वतरं तीर्थं तत्र सर्वविषापहम् । तत्र स्नातो भवेन्मर्त्यो गीतविद्याविशारदः

তাৰ পিছত কম্বলাশ্বতৰ নামৰ তীৰ্থ, যি সকলো বিষ নাশ কৰে। তাত স্নান কৰিলে মর্ত্য গীতবিদ্যা আৰু জ্ঞানত পাৰদৰ্শী হয়।

Verse 83

ततः सारस्वतं तीर्थं सर्वविद्योपपादकम् । तिष्ठेयुः पितरस्तत्र सह देवर्षिमानवैः

তাৰ পিছত সাৰস্বত-তীৰ্থ, যি সকলো বিদ্যাৰ দাতা। তাত পিতৃসকল দেৱর্ষি আৰু উত্তম মানবসকলৰ সৈতে বাস কৰে।

Verse 84

उमातीर्थं तु तत्रैव सर्वशक्तिसमन्वितम् । औमेयलोकप्राप्त्यै स्यात्स्नानमात्रेण निश्चितम्

তাতেই উমাতীৰ্থ আছে, যি সকলো শক্তিৰে সমন্বিত। কেৱল স্নান-মাত্ৰে উমাৰ দিৱ্য লোক লাভ নিশ্চিত হয়।

Verse 85

ततस्त्रिलोकी विख्यातं त्रिलोक्युद्धरणक्षमम् । तीर्थं श्रेष्ठतरं वीर यदाख्या मणिकर्णिका

তাৰ পাছত আহে সেই শ্ৰেষ্ঠতম তীৰ্থ, যি ত্ৰিলোকত বিখ্যাত আৰু ত্ৰিলোক উদ্ধাৰ কৰিবলৈ সক্ষম—হে বীৰ—যাৰ নাম মণিকৰ্ণিকা।

Verse 86

चक्रपुष्करिणीतीर्थं तदादौ विष्णुना कृतम् । तदाख्या कर्णनादेव सर्वैः पापैः प्रमुच्यते

চক্ৰপুষ্কৰিণী নামৰ তীৰ্থ আদিকালত বিষ্ণুৱে সৃষ্টি কৰিছিল। তাৰ নাম কেৱল শুনিলেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।

Verse 87

स्वर्गौकसस्त्रिसंध्यं वै जपंति मणिकर्णिकाम् । यन्नामग्रहणं पुंसां श्रेयसं परमाय हि

স্বৰ্গবাসীসকলে ত্ৰিসন্ধ্যাত নিশ্চয়েই ‘মণিকৰ্ণিকা’ জপ কৰে। কিয়নো তাৰ নাম উচ্চাৰণেই মানুহক পৰম শ্ৰেয়লৈ লৈ যায়।

Verse 88

यैः श्रुता यैः स्मृता वीर यैर्दृष्टा मणिकर्णिका । त एव कृतिनो लोके कृतकृत्यास्त एव हि

হে বীৰ, যিসকলে মণিকৰ্ণিকাৰ কথা শুনিছে, স্মৰণ কৰিছে বা দৰ্শন কৰিছে—তেওঁলোকেই এই জগতত সত্যই ধন্য; তেওঁলোকেই কৃতকৃত্য।

Verse 89

त्रिलोके ये जपंतीह मानवा मणिकर्णिकाम् । जपामि तानहं वीर त्रिकालं पुण्यकर्मणः

হে বীৰ! ত্ৰিলোকত যিসকল মানুহে ইয়াত মণিকৰ্ণিকাৰ নাম জপ কৰে, সেই পুণ্যকৰ্মীসকলক মই নিজে ত্ৰিকালেই স্মৰণ কৰি জপ কৰোঁ।

Verse 90

इष्टं तेन महायज्ञैः सहस्रशतदक्षिणैः । पंचाक्षरी महाविद्या येनोक्ता मणिकर्णिका

তেওঁ শত-সহস্ৰ দক্ষিণাসহ মহাযজ্ঞসমূহ বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰিছে; আৰু পঞ্চাক্ষৰী মহাবিদ্যা—‘মণিকৰ্ণিকা’—তেওঁ উচ্চাৰণ কৰিছে।

Verse 91

महादानानि दत्तानि तेन वै पुण्यकर्मणा । येनाहमर्चितो वीर संप्राप्य मणिकर्णिकाम्

সেই সত্যই পুণ্যবানজনে মহাদান নিশ্চয় দান কৰিছে; কিয়নো, হে বীৰ, মণিকৰ্ণিকালৈ গৈ তেওঁ মোৰ পূজা-অৰ্চনা কৰিলে।

Verse 92

मणिकर्ण्यंबुभिर्येन तर्पिताः प्रपितामहाः । तेन श्राद्धानि दत्तानि गयायां मधुपायसैः

যিজনে মণিকৰ্ণিকাৰ জলেৰে পিতৃলোকক তৰ্পণ কৰি তৃপ্ত কৰিলে, তেওঁ যেন গয়াত মধুপায়সসহ শ্ৰাদ্ধো অৰ্পণ কৰিলে।

Verse 93

मणिकर्णीजलं येन संपीतं शुद्धबुद्धिना । किं तस्य सोमपानैस्तैः पुनरावृत्तिलक्षणैः

যিজনে শুদ্ধ বুদ্ধিৰে মণিকৰ্ণিকাৰ জল পান কৰিলে, তাৰ বাবে পুনৰাগমন-লক্ষণযুক্ত সেই সোমপানৰ কি প্ৰয়োজন?

Verse 94

ते स्नाताः सर्वतीर्थेषु महापर्वसुभूरिशः । तथा च सर्वावभृथैर्यैः स्नाता मणिकर्णिका

যিসকলে মণিকৰ্ণিকাত স্নান কৰিছে, তেওঁলোকে অগণিত মহাপৰ্ব্বত সকলো তীৰ্থত স্নান কৰিছে আৰু সকলো অৱভৃথ-স্নানো সম্পন্ন কৰিছে।

Verse 95

तैः सुराः पूजिताः सर्वे ब्रह्मविष्णुमुखा मखैः । यैः स्वर्णकुसुमैरत्नैरर्चिता मणिकर्णिका

যিসকলে স্বৰ্ণফুল আৰু ৰত্নেৰে মণিকৰ্ণিকাক অৰ্চনা কৰিছে, তেওঁলোকে যজ্ঞ-মখৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্মা-বিষ্ণু আদি সকলো দেৱতাক পূজিত কৰিছে।

Verse 96

अहं तेनोमया सार्धं दीक्षां संप्राप्य शांभवीम् । अर्चितः प्रत्यहं येन पूजिता णिकर्णिका

উমাৰ সৈতে শাঁভৱী দীক্ষা লাভ কৰি, মই তেওঁৰ দ্বাৰা প্ৰতিদিন অৰ্চিত হওঁ; আৰু মণিকৰ্ণিকাও তেওঁৰ দ্বাৰা ভক্তিভাৱে পূজিতা হয়।

Verse 97

तपांसि तेन तप्तानि शीर्णपर्णादिना चिरम् । सेविता श्रद्धया येन श्रीमती मणिकर्णिका

তেওঁ দীঘল সময় ধৰি শুকান পাত আদি খাই তপস্যা কৰিছে; আৰু শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰীমতী মণিকৰ্ণিকাৰ সেৱা কৰিছে।

Verse 98

दत्त्वा दानानि भूरीणि मखानिष्ट्वा तु भूरिशः । चिरं तप्त्वाप्यरण्येषु स्वर्गैश्वर्यान्महीं पुनः

বহু দান দি, অগণিত যজ্ঞ সম্পন্ন কৰি, আৰু অৰণ্যত দীঘল তপস্যা কৰিলেও—স্বৰ্গৰ ঐশ্বৰ্য ভোগ কৰি শেষত মানুহ পুনৰ পৃথিৱীলৈ ঘূৰি আহে।

Verse 99

विपुलेत्र महीपृष्ठे पंचक्रोश्यां मनोहरा । संश्रिता मणिकर्णीयैस्ते याताश्चानिवर्तकाः

এই বিস্তৃত পৃথিৱীৰ পিঠিত, কাশীৰ মনোমোহা পঞ্চক্ৰোশী পৰিক্ৰমাৰ ভিতৰত, যিসকলে মণিকৰ্ণিকাৰ ভক্তসকলৰ আশ্ৰয় লয়, তেওঁলোকে আগবাঢ়ি যায় আৰু পুনৰ নুঘূৰে—চূড়ান্ত মুক্তি লাভ কৰে।

Verse 100

दानानां च व्रतानां च क्रतूनां तपसामपि । इदमेव फलं मन्ये यदाप्या मणिकर्णिका

দান, ব্ৰত, যজ্ঞ আৰু তপস্যা—এই সকলোৰে সত্য ফল বুলি মই এইটোৱেই মানো: মণিকৰ্ণিকালৈ প্ৰাপ্তি, তাৰ পবিত্ৰ জলে উপনীত হোৱা।

Verse 110

एतेषामपि तीर्थानां चतुर्णामपि सत्तम । पंचमं मणिकर्ण्याख्यं मनावेयवशुद्धिदम्

হে সজ্জনশ্ৰেষ্ঠ, এই চাৰিটা তীৰ্থৰ মাজতো এক পঞ্চম তীৰ্থ আছে—মণিকৰ্ণী (মণিকৰ্ণিকা) নামে—যি মন আৰু দেহক অতি সূক্ষ্ম পৰ্যন্ত শুদ্ধি দান কৰে।

Verse 117

इति वीरेश्वराख्यानं तीर्थाख्यानप्रसंगतः । कथितं ते पुरागस्ते कामेशं कथयाम्यतः

এইদৰে তীৰ্থ-আখ্যানেৰ প্ৰসঙ্গত, হে অগস্ত্য, বীৰেশ্বৰ-আখ্যানে তোমাক কোৱা হ’ল। এতিয়া তাৰ পাছত মই কামেশৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰিম।