Adhyaya 29

Verse 1

स्कंद उवाच । आनंदबाष्पसलिलरुद्धकंठं विलोक्य तम् । मृडः पस्पर्श पाणिभ्यां सौधाभ्यां तु सुधांबुधिः

স্কন্দে ক’লে: আনন্দাশ্ৰুৰ সলিলত কণ্ঠ ৰুদ্ধ হোৱা তেওঁক দেখি, মৃদু ৰুদ্ৰ—সুধাৰ সাগৰ—দুয়ো হাতৰে শীতল আৰু সান্ত্বনাদায়ক স্পৰ্শে তেওঁক স্পৰ্শ কৰিলে।

Verse 2

अथ तत्स्पर्शसौख्येन धर्मराजो महातपाः । पुनरंकुरयामास तपोग्नि ज्वलितां तनुम्

তাৰ সেই স্পৰ্শৰ সুখে, মহাতপা ধৰ্মৰাজে তপস্যাৰ অগ্নিত দগ্ধ হোৱা নিজৰ দেহক পুনৰ অংকুৰিত কৰি সজীৱ কৰি তুলিলে।

Verse 3

ततः प्रोवाच स ब्राध्निर्देव देवमुमापतिम् । प्रसन्नवदनं शांतं शांतपारिषदावृतम्

তেতিয়া সেই তেজস্বীজন দেৱদেৱ উমাপতিৰ ওচৰত ক’লে—যাঁৰ মুখ প্ৰসন্ন, স্বভাৱ শান্ত, আৰু শান্ত পৰিষদেৰে পৰিবেষ্টিত।

Verse 4

प्रसन्नोसि यदीशान सर्वज्ञ करुणानिधे । किमन्येन वरेणात्र यत्त्वं साक्षात्कृतो मया

“হে ঈশান, সৰ্বজ্ঞ, কৰুণাৰ নিধি! যদি আপুনি প্ৰসন্ন, তেন্তে ইয়াত আন কিহৰ বৰ লাগে, যিহেতু মই আপোনাক সাক্ষাতে দৰ্শন কৰিলোঁ?”

Verse 5

यं न वेदा विदुः सम्यङ्न च तौ वेदपूरुषौ । ततोपि वरयोग्योस्मि तन्नाथ प्रार्थयाम्यहम्

“যাঁক বেদসমূহেও সম্পূৰ্ণকৈ নাজানে, আৰু সেই দুজন ‘বেদ-পুৰুষ’ও নাজানে; তথাপি, হে নাথ, মই বৰ প্ৰাৰ্থনা কৰিবলৈ যোগ্য—সেয়ে মই নিবেদন কৰোঁ।”

Verse 6

श्रीकंठांडज डिंभानाममीषां मधुरब्रुवाम् । मत्तपश्चिरसाक्षीणां मत्पुरः प्राप्तजन्मनाम्

“এই কিশোৰসকলৰ বিষয়ে—শ্ৰীকণ্ঠৰ ডিমৰ পৰা জন্মা, মধুৰভাষী—যিসকলে মোৰ তপস্যাৰ দীঘলীয়া কালৰ সাক্ষী, আৰু মোৰ নগৰত জন্ম লৈ মোৰ সন্মুখত উপস্থিত হৈছে…”

Verse 7

पितृभ्यां परिहीनानामितिहास कथाविदाम् । त्यक्ताहारविहाराणां कीराणां वरदो भव

“এই টিয়াবোৰক—পিতৃ-মাতৃবিহীন, ইতিহাস আৰু ধৰ্মকথাত নিপুণ, আৰু আহাৰ-ৱিহাৰ ত্যাগ কৰা—আপুনি বৰদান দাতা হওক।”

Verse 8

एतत्प्रसूतिसमये आमयेन प्रपीडिता । शुकी पंचत्वमापन्ना शुकः श्येनेन भक्षितः

প্ৰসৱৰ সেই মুহূৰ্ততে ৰোগে পীড়িতা মাইকী টিয়াই প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে; আৰু পোৱালি টিয়াক বাজে গিলি খালে।

Verse 9

रक्षितानामनाथानां सदा मन्मुखदर्शिनाम् । अनाथनाथ भवता ह्यायुःशेषस्वरूपिणा

আমি অনাথ-অসহায়, যাক তুমি ৰক্ষা কৰিলা, সদায় তোমাৰ মুখলৈ চাই থাকোঁ; হে অনাথৰ নাথ, তুমিয়েই আমাৰ অৱশিষ্ট আয়ুৰ স্বৰূপ।

Verse 10

इति धर्मवचः श्रुत्वा परोपकृतिनिर्मलम् । तानाहूय मुने शंभुर्विनयावनताननान्

পৰোপকাৰৰ পবিত্ৰতাৰে নিৰ্মল ধৰ্মবচন শুনি, হে মুনি, শম্ভুৱে তেওঁলোকক আহ্বান কৰিলে, যেতিয়া তেওঁলোকে বিনয়ে মুখ নত কৰি আছিল।

Verse 11

उवाच धर्मेति प्रीतः शुकशावानिदं वचः । अयि पत्त्ररथा ब्रूत साधवो धर्मसंगताः

“ধৰ্ম!” বুলি প্ৰীত হৈ শিৱে টিয়া-পোৱালিবোৰক এই বাক্য ক’লে: “হে পাখিধাৰীসকল, কোৱা—হে সাধুসকল, ধৰ্মসঙ্গত হওঁ।”

Verse 12

को वरो भवता देयो धर्मेश परिचारिणाम् । साधुसंसर्गसंक्षीण जन्मांतरमहैनसाम्

“হে ধৰ্মেশ, তোমাৰ পৰিচাৰকসকলক তুমি কোন বৰ দিবা? যিসকলৰ জন্মান্তৰৰ মহাপাপ সাধুসঙ্গৰ দ্বাৰা ক্ষয় হৈছে।”

Verse 13

इति श्रुत्वा महेशस्य वचनं ते पतत्त्रिणः । प्रोचुः प्रणम्य देवेशं नमस्ते भवनाशन

মহেশ্বৰ বচন শুনি সেই পক্ষীগণে দেৱেশ্বৰক প্ৰণাম কৰি ক’লে— “হে ভৱনাশক, তোমাক নমস্কাৰ।”

Verse 14

पक्षिण ऊचुः । अनाथनाथ सर्वज्ञ को वरो नः समीहितः । इतोपि त्र्यक्ष यत्साक्षात्तिर्यक्त्वेपि समीक्षिताः

পক্ষীগণে ক’লে— “হে অনাথৰ নাথ, হে সর্বজ্ঞ! আমি কোন বৰ বিচাৰিম? হে ত্ৰিনেত্ৰ প্ৰভু, এইটোৱেই যথেষ্ট—যে আমি তিৰ্যক হৈয়ো তোমাৰ সন্মুখে সাক্ষাতে দৃষ্টিগোচৰ হ’লোঁ।”

Verse 15

लाभाः संतूद्यमवतां गिरीशेह परः शताः । परं परोयं लाभोत्र यत्त्वं दृग्गोचरी भवेः

হে গিৰীশ, ইয়াত জীৱসকলৰ শত শত নহয়, অসংখ্য লাভ হ’ব পাৰে; কিন্তু সেই সকলো লাভৰ ওপৰত সৰ্বোচ্চ লাভ এই—যে তুমি আমাৰ দৃষ্টিগোচৰ হওঁ।

Verse 16

यदेतद्दृश्यते नाथ तत्सर्वं क्षणभंगुरम् । अभंगुरो भवानेकस्त्वत्सपर्याप्यभंगुरा

হে নাথ, যি কিছুমান দেখা যায় সেয়া সকলো ক্ষণভঙ্গুৰ, মুহূর্ততে ভাঙি যায়। তুমি একাই অভঙ্গুৰ; আৰু তোমাৰ সেৱা-পূজাও অভঙ্গুৰ।

Verse 17

विचित्रजन्मकोटीनां स्मृतिर्नोत्र परिस्फुरेत् । एतत्तपस्विरचितलिंगपूजा विलोकनात्

ইয়াত আমাৰ বিচিত্ৰ, অসংখ্য জন্মৰ স্মৃতি উদ্ভাসিত নহয়—কাৰণ তপস্বীয়ে স্থাপন কৰা লিঙ্গ-পূজাৰ এই দৰ্শন লাভ হ’ল।

Verse 18

देवयोनिरपि प्राप्ता चिरमस्माभिरीशितः । दिव्यांगना सहस्राणि तत्र भुक्त्वा स्वलीलया

হে ঈশ্বৰ! বহুদিন ধৰি আমি দেৱ-যোনিও লাভ কৰিছিলোঁ; আৰু তাত নিজৰ লীলা-কৰ্মৰ বশে সহস্ৰ সহস্ৰ দিৱ্য অঙ্গনাৰ সঙ্গ উপভোগ কৰিছিলোঁ।

Verse 19

आसुरी दानवी नागी नैरृती चापि कैन्नरी । विद्याधरी च गांधर्वी योनिरस्माभिरर्जिता

আমি আসুৰী, দানৱী, নাগী, নৈৰৃতী আৰু কিন্নৰী ৰূপে জন্মো অৰ্জন কৰিলোঁ; লগতে বিদ্যাধৰী আৰু গন্ধৰ্বী যোনিও আমি লাভ কৰিছিলোঁ।

Verse 20

नरत्वे भूपतित्वं च परिप्राप्तमनेकशः । जले जलचरत्वं च स्थले च स्थलचारिता

মানৱজীৱনত আমি বহুবার ভূপতিত্ব লাভ কৰিলোঁ; জলে আমি জলচৰ হ’লোঁ, আৰু স্থলে স্থলচৰ হৈ বিচৰণ কৰিলোঁ।

Verse 21

वने वनौकसो जाता ग्रामेषु ग्रामवासिनः । दातारो याचितारश्च रक्षितारश्च घातुकाः

বনত আমি বনবাসী হ’লোঁ, গাঁৱত গাঁৱৰ বাসিন্দা; কেতিয়াবা দাতা, কেতিয়াবা যাচক, কেতিয়াবা ৰক্ষক, আৰু কেতিয়াবা ঘাতকো হ’লোঁ।

Verse 22

सुखिनोपि वयं जाता दुःखिनो वयमास्म च । जेतारश्च वयं जाताः पराजेतार एव च

আমি সুখী হৈও জন্মিলোঁ, আৰু দুখী হৈও আছিলোঁ; আমি বিজয়ীও হ’লোঁ, আৰু পৰাজিতও হ’লোঁ।

Verse 23

अधीतिनोपि मूर्खाश्च स्वामिनः सेवका अपि । चतुर्षु भूतग्रामेषु उत्तमाधममध्यमाः

আমি অধ্যয়ন কৰিও মূৰ্খ হৈ ৰ’লোঁ; কেতিয়াবা স্বামী, কেতিয়াবা সেৱক—চাৰিটা ভূত-সমুদায়ত কেতিয়াবা উত্তম, কেতিয়াবা অধম, কেতিয়াবা মধ্যম ৰূপে।

Verse 24

अभूम भूरिशः शंभो न क्वापि स्थैर्यमागताः । इतोयोनेस्ततो योनौ ततो योनेस्ततोन्यतः

হে শম্ভো, আমি অসংখ্য ৰূপে অস্তিত্ব লাভ কৰিলোঁ, তথাপি ক’তো স্থিৰতা নাপালোঁ; এই যোনিৰ পৰা সেই যোনিলৈ, আৰু তাৰ পৰা পুনৰ আন যোনিলৈ ঘূৰি ফুৰিলোঁ।

Verse 25

पिनाकिन्क्वापि न प्रापि सुखलेशो मनागपि । इदानीं पुण्यसंभारैर्धर्मेश्वरविलोकनात्

হে পিনাকিন, ক’তোও আমি সুখৰ সামান্য লেশো নাপালোঁ; কিন্তু এতিয়া পুণ্য-সঞ্চয়ৰ বলত, ধৰ্মেশ্বৰক দৰ্শন কৰি, আমাৰ ভিতৰত নতুন অৱস্থা উদ্ভৱ হৈছে।

Verse 26

तापनेःसुतपो वह्निज्वालाप्रज्वलितैनसः । संवीक्ष्य त्र्यक्ष साक्षात्त्वां कृतकृत्या बभूविम

অগ্নিজ্বালাৰ দৰে জ্বলি উঠা পাপৰ দাহে দগ্ধ হৈ আমি কঠোৰ তপস্যা কৰিলোঁ; হে ত্ৰ্যক্ষ, তোমাক সাক্ষাৎ দৰ্শন কৰি আমি কৃতকৃত্য হ’লোঁ—আমাৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ হ’ল।

Verse 27

तथापि चेद्वरो देयस्तिर्यक्ष्वस्मासु धूर्जटे । कृपणेष्वपि शोच्येषु ज्ञानं सर्वज्ञ देहि तत्

তথাপি যদি আমাক বৰ দিয়া হয়—যদিও আমি নীচ আৰু ভ্ৰমণশীল, হে ধূৰ্জটে—তেনে হ’লে আমাৰ দৰে কৃপণ আৰু শোচনীয়কো, হে সৰ্বজ্ঞ প্ৰভু, সেই মুক্তিদায়ক জ্ঞান দান কৰা।

Verse 28

येन ज्ञानेन मुक्ताः स्मोऽमुष्मात्संसारबंधनात् । यंत्रिताः प्राकृतैः पाशैरदुर्भेद्यैश्च मादृशैः

সেই জ্ঞানৰ দ্বাৰাই আমি এই সংসাৰ-বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হ’লোঁ; যদিও আমাৰ দৰে জীৱ প্ৰাকৃত, ভৌতিক পাশত আবদ্ধ, যিবোৰ ভাঙি উলিয়াব অতি দুষ্কৰ।

Verse 29

ऐंद्रं पदं न वांछामो न चांद्रं नान्यदेव हि । वाञ्छामः केवलं मृत्युं काश्यां शंभोऽपुनर्भवम्

আমি ইন্দ্ৰৰ পদ নাচাওঁ, ন চন্দ্ৰৰ স্থান, ন আন কোনো দেৱ-পদ। হে শম্ভু, আমি কেৱল এইটোৱেই কামনা কৰোঁ—কাশীত মৃত্যু আৰু অপুনৰ্ভৱ অৱস্থা লাভ।

Verse 30

त्वत्सान्निध्याद्विजानीमः सर्वज्ञ सकलं वयम् । यथा चंदनसंसर्गात्सर्वे सुरभयो द्रुमाः

হে সৰ্বজ্ঞ, তোমাৰ সান্নিধ্যৰ দ্বাৰাই আমি সকলো কথা বুজি পাওঁ; যেনেকৈ চন্দনৰ সংস্পৰ্শত সকলো গছ সুগন্ধি হয়।

Verse 31

एतदेव परं ज्ञानं संसारोच्छित्तिकारणम् । वपुर्विसर्जनं काले यत्तवानंदकानने

এইয়েই পৰম জ্ঞান, সংসাৰ-উচ্ছেদৰ কাৰণ: তোমাৰ আনন্দ-কাননত নিৰ্ধাৰিত সময়ত দেহ ত্যাগ কৰা।

Verse 32

निर्मथ्य विष्वग्वाग्जालं सारभूतमिदं परम् । ब्रह्मणोदीरितं पूर्वं काश्यां मुक्तिस्तनुत्यजाम्

বিস্তৃত বাক্য-জাল মথি এই পৰম সাৰ উলিয়াই অনা হ’ল—পূৰ্বে ব্ৰহ্মাই উচ্চাৰণ কৰিছিল: কাশীত দেহ ত্যাগ কৰোঁতাসকলৰ মুক্তি হয়।

Verse 33

यद्वाच्यं बहुभिर्ग्रंथैस्तदष्टाभिरिहाक्षरैः । हरिणोक्तं रविपुरः कैवल्यं काशिसंस्थितौ

বহু গ্ৰন্থে যি কথা কোৱা হয়, সেয়া ইয়াত আঠটা অক্ষৰত কোৱা হ’ল: ৰবিৰ সন্মুখত হৰিয়ে ক’লে—‘কাশীত অৱস্থিতজনৰ বাবে কৈৱল্য।’

Verse 34

याज्ञवल्क्यो मुनिवरः प्रोक्तवान्मुनिसंसदि । रवेरधीत्य निगमान्काश्यामंते परं पदम्

মুনিসভাত মুনিবৰ যাজ্ঞবল্ক্যই ক’লে: ‘ৰবিৰ পৰা নিগম (বেদ) অধ্যয়ন কৰি, অন্তত কাশীত পৰম পদ লাভ হয়।’

Verse 35

स्वामिनापि जगद्धात्री पुरतो मंदराचले । इदमेव पुरा प्रोक्तं काशीनिर्वाणजन्मभूः

মন্দৰাচল পৰ্বতত জগদ্ধাত্ৰীদেৱীৰ সন্মুখত স্বামীয়েও প্ৰাচীন কালত এই কথাই ক’লে: কাশী নিৰ্বাণৰ জন্মভূমি।

Verse 36

कृष्णद्वैपायनोप्येवं शंभो वक्ष्यति नान्यथा । यत्रविश्वेश्वरः साक्षान्मुक्तिस्तत्र पदेपदे

হে শম্ভু, কৃষ্ণদ্বৈপায়ন (ব্যাস)ও এইদৰে ক’ব, অন্যথা নহয়: য’ত বিশ্বেশ্বৰ সাক্ষাৎ উপস্থিত, ত’ত পদে পদে মুক্তি।

Verse 37

वदंत्यन्येपि मुनयस्तीर्थसंन्यासकारिणः । चिरंतना लोमशाद्याः काशिका मुक्तिकाशिका

অন্য মুনিসকলেও—তীৰ্থ আৰু সন্ন্যাসৰ বিধান স্থাপন কৰা চিৰন্তন লোমশ আদি—কয়: ‘কাশিকা মুক্তিকাশিকা, মুক্তি দান কৰা কাশী।’

Verse 38

वयमप्येवं जानीमो यत्र स्वर्गतरंगिणी । आनंदकानने शंर्भोमोक्षस्तत्रैव निश्चितम्

আমিও এইদৰে জানো—য’ত স্বৰ্গীয় নদী বয়; আনন্দকাননত, হে শম্ভু, মোক্ষ তাতেই নিশ্চিত, নিঃসন্দেহ।

Verse 39

भूतं भावि भविष्यं यत्स्वर्गे मर्त्ये रसातले । तत्सर्वमेव जानीमो धर्मेशानुग्रहात्परात्

যি কিছু অতীত, বর্তমান আৰু আগন্তুক—স্বৰ্গে, মর্ত্যে বা ৰসাতলত—সেই সকলো আমি ধৰ্মৰাজৰ পৰম অনুগ্ৰহে সম্পূৰ্ণকৈ জানো।

Verse 40

अतो हिरण्यगर्भोक्तं हरिप्रोक्तं मुनीरितम् । भवतोक्तं च निखिलं शंभो जानीमहे वयम्

সেয়ে হিৰণ্যগৰ্ভে কোৱা, হৰিয়ে কোৱা, মুনিসকলে উচ্চাৰণ কৰা, আৰু তোমাৰ দ্বাৰা কোৱা সকলো—হে শম্ভু—আমি সম্পূৰ্ণকৈ জানো।

Verse 41

करामलकवत्सर्वमेतद्ब्रह्मांडगोलकम् । अस्मद्वाग्गोचरेऽस्त्येव धर्मपीठनिषेवणात्

এই সমগ্ৰ ব্ৰহ্মাণ্ড-গোলক আমাৰ বাবে হাতৰ তলুৱাত থকা আমলখি ফলৰ দৰে; ধৰ্মপীঠৰ সেৱাৰ ফলত ই আমাৰ বাক্য আৰু বোধৰ পৰিসৰত আহিছে।

Verse 42

धर्मराजस्य तपसा तिर्यञ्चोपि वयं विभो । जाताः स्म निर्विकल्पं हि सर्वज्ञानस्य भाजनम्

ধৰ্মৰাজৰ তপস্যাৰ বলত—যদিও আমি কেৱল পক্ষী, হে প্ৰভু—আমি নিঃসন্দেহে সৰ্বজ্ঞতাৰ ধাৰক হ’বলৈ যোগ্য পাত্ৰ হৈ উঠিছোঁ।

Verse 43

मधुरं मृदुलं सत्यं स्वप्रमाणं सुसंस्कृतम् । हितं मितं सदृष्टांतं श्रुत्वा पक्षिसुभाषितम्

পক্ষীৰ সুভাষিত বাক্য শুনি—যি মধুৰ, মৃদুল, সত্য, স্বয়ং-প্ৰমাণ, সুসংস্কৃত; হিতকৰ, মিতভাষী আৰু সুন্দৰ দৃষ্টান্তেৰে সমলংকৃত—তেওঁৰ চিত্ত গভীৰভাৱে আন্দোলিত হ’ল।

Verse 44

देवोतिविस्मयापन्नो ऽवर्णयत्पीठगौरवम् । त्रैलोक्यनगरे चात्र काशीराजगृहं मम

অতিশয় বিস্ময়ে আপন্ন হৈ, দেৱে সেই পবিত্ৰ পীঠৰ গৌৰৱ বৰ্ণনা কৰিলে; আৰু ইয়াত, ত্ৰিলোকৰ মহানগৰ সদৃশ এই নগৰত, কাশীত মোৰ ৰাজগৃহৰ কথাও ক’লে।

Verse 45

तत्रापि भोगभवनमनर्घ्यमणिनिर्मितम् । मोक्षलक्ष्मीविलासाख्यः प्रासादो मेति शर्मभूः

তাতো ভোগ-বিলাসৰ এক ভৱন আছিল, অমূল্য মণিৰে নিৰ্মিত; ‘মোক্ষলক্ষ্মীবিলাস’ নামে মোৰ সেই প্ৰাসাদ মোৰ বাবে মহা আনন্দৰ উৎস আছিল।

Verse 46

पतत्त्रिणो पिमुच्यंते यं कुर्वाणाः प्रदक्षिणम् । स्वेच्छया विचरंतः खे खेचरा अपि देवताः

যি তাৰ প্ৰদক্ষিণা কৰে, তেওঁলোকৰ দ্বাৰা পক্ষীজীৱো মুক্ত হয়; আৰু আকাশত খেচৰ ৰূপে বিচৰণ কৰা দেৱতাসকলেও তাত স্বেচ্ছায় গমনাগমন কৰে।

Verse 47

मोक्षलक्ष्मीविलासाख्य प्रासादस्य विलोकनात् । शरीराद्दूरतो याति ब्रह्महत्यापि नान्यथा

‘মোক্ষলক্ষ্মীবিলাস’ নামে সেই প্ৰাসাদৰ কেৱল দৰ্শনতেই, ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপো দেহৰ পৰা দূৰলৈ আঁতৰি যায়—ইয়াৰ বাহিৰে অন্য ফল নাই।

Verse 48

मोक्षलक्ष्मीविलासस्य कलशो यैर्निरीक्षतः । निधानकलशास्तांस्तु न मुंचंति पदेपदे

যিসকলে মোক্ষ-লক্ষ্মীৰ ক্ৰীড়া-মন্দিৰৰ কলশ শিৰোভাগ দৰ্শন কৰে, তেওঁলোকক সমৃদ্ধিৰ নিধি-কলশে পদে পদে কেতিয়াও ত্যাগ নকৰে।

Verse 49

दूरतोपि पताकापि मम प्रासादमूर्धगा । नेत्रातिथी कृता यैस्तु नित्यं तेऽतिथयो मम

দূৰতোও যিসকলে মোৰ প্ৰাসাদৰ শিৰোভাগত উৰি থকা পতাকাক চকুৰ অতিথি কৰে, তেওঁলোকেই নিশ্চয় মোৰ নিত্য অতিথি হয়।

Verse 50

भूमिं भित्त्वा स्वयं जातस्तत्प्रासादमिषेण हि । आनंदाख्यस्य कंदस्य कोप्येष परमोंकुरः

ভূমি ভেদি ই নিজে নিজে উদ্ভৱ হৈছে—সেই প্ৰাসাদৰ অজুহাতত যেন; ‘আনন্দ’ নামৰ মূল-কন্দৰ ই যেন পৰম অংকুৰ।

Verse 51

ब्रह्मादिस्थावरांतानि यत्र रूपण्यनेकशः । मामेवोपासते नित्यं चित्रं चित्रगतान्यपि

য’ত ব্ৰহ্মা আদি কৰি স্থাৱৰ পৰ্যন্ত নানাবিধ ৰূপে সদায় কেৱল মোকেই উপাসনা কৰে; আশ্চৰ্য, চিত্ৰৰ ভিতৰৰ মূৰ্তিসকলেও তাত তেনেকৈ কৰে।

Verse 52

ससौधो मेखिले लोके स्थानं परमनिर्वृतेः । रतिशाला स मे रम्या स मे विश्वासभूमिका

এই পৰিবেষ্টিত লোকত সেই সৌধ মোৰ পৰম নিৰ্বৃত্তিৰ আসন। সেই ৰমণীয় ৰতিশালা মোৰেই; সেয়াই ভক্তসকলৰ প্ৰতি মোৰ অন্তৰঙ্গ আশ্বাসৰ ভূমি।

Verse 53

मम सर्वगतस्यापि प्रासादोयं परास्पदम् । परं ब्रह्म यदाम्नातं परमोपनिषद्गिरा । अमूर्तं तदहं मूर्तो भूयां भक्तकृपावशात्

মই সৰ্বব্যাপী হ’লেও এই প্ৰাসাদ মোৰ পৰম আসন। উপনিষদৰ পৰম বাণীয়ে যি পৰম ব্ৰহ্মক ঘোষণা কৰে, সেয়া মই; অমূৰ্ত হ’লেও ভক্তৰ কৃপা-আকৰ্ষণে মই মূৰ্তি ধাৰণ কৰোঁ।

Verse 54

नैःश्रेयस्याः श्रियो धाम तद्याम्यां मंडपोस्ति मे । तत्राहं सततं तिष्ठे तत्सदोमंडपं मम

দক্ষিণ দিশাত মোৰ এটা মণ্ডপ আছে, যি নৈঃশ্ৰেয়স-লক্ষ্মীৰ ধাম। তাত মই সদায় অৱস্থিত থাকোঁ; সেইটোৱেই মোৰ সভা-মণ্ডপ।

Verse 55

निमेषार्धप्रमाणं च कालं तिष्ठति निश्चलः । तत्र यस्तेन वै योगः समभ्यस्तः समाः शतम्

যি তাত নিমেষাৰ্ধ পৰিমাণ সময়ো নিশ্চল হৈ থাকে, সেইটোৱেই যথেষ্ট; তাত কৰা যোগাভ্যাস অন্য ঠাইত শতবৰ্ষৰ অভ্যাসৰ সমান হয়।

Verse 56

निर्वाणमंडपं नाम तत्स्थानं जगतीतले । तत्रर्चं संजपन्नेकां लभेत्सर्वश्रुतेः फलम्

জগতীতলত সেই স্থান ‘নিৰ্বাণ-মণ্ডপ’ নামে খ্যাত। তাত দেৱমূৰ্তিৰ সন্মুখত একেটি মন্ত্র জপ কৰিলেই সকলো শ্ৰুতিৰ ফল লাভ হয়।

Verse 57

प्राणायामं तु यः कुर्यादप्येकं मुक्तिमंडपे । तेनाष्टांगः समभ्यस्तो योगोऽन्यत्रायुतं समाः

যি ‘মুক্তি-মণ্ডপ’ত একবাৰো প্ৰাণায়াম কৰে, তেনেই অষ্টাঙ্গ যোগৰ অভ্যাস অন্য ঠাইত দহ হাজাৰ বছৰৰ সমান বুলি গণ্য হয়।

Verse 58

निर्वाणमंडपे यस्तु जपेदेकं षडक्षरम् । कोटिरुद्रेण जप्तेन यत्फलं तस्य तद्भवेत्

নিৰ্বাণ মণ্ডপত যি কোনোবাই ছয়-অক্ষৰীয় মন্ত্ৰ একবাৰো জপ কৰে, সি কোটিৰুদ্ৰ-জপ (ৰুদ্ৰৰ কোটি জপ) যি ফল দিয়ে, সেই একে ফল লাভ কৰে।

Verse 59

शुचिर्गंगांभसि स्नातो यो जपेच्छतरुद्रियम् । निर्वाणमंडपे ज्ञेयः स रुद्रो द्विजवेषभृत्

যি শুচি হৈ গঙ্গাৰ জলত স্নান কৰি শতৰুদ্ৰীয় পাঠ কৰে, নিৰ্বাণ মণ্ডপত তাক ৰুদ্ৰ স্বয়ং বুলি জানিবা—যদিও সি দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ)ৰ বেশ ধৰে।

Verse 60

ब्रह्मयज्ञसकृत्कृत्वा मम दक्षिणमंडपे । ब्रह्मलोकमवाप्याथ परं ब्रह्माधिगच्छति

মোৰ দক্ষিণ মণ্ডপত ব্ৰহ্ম-যজ্ঞ একবাৰো সম্পন্ন কৰিলে মানুহে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে, আৰু তাৰ পাছত পৰম ব্ৰহ্মক উপলব্ধি কৰে।

Verse 61

धर्मशास्त्रं पुराणानि सेतिहासानि तत्र यः । पठेन्निरभिलाषुः सन्स वसेन्मम वेश्मनि

তাত যি নিৰভিলাষী হৈ ধৰ্মশাস্ত্ৰ, পুৰাণ আৰু ইতিহাসসমূহ পাঠ কৰে, সি মোৰ নিজ গৃহত বাস কৰে।

Verse 62

तिष्ठेदिंद्रियचापल्यं यो निवार्य क्षणं कृती । निर्वाणमंडपेन्यत्र तेन तप्तं महत्तपः

নিৰ্বাণ মণ্ডপত অৱস্থান কৰি যি সক্ষম ব্যক্তি এক মুহূৰ্তৰ বাবেও ইন্দ্ৰিয়ৰ চঞ্চলতা নিবাৰণ কৰে, তাৰ দ্বাৰা মহৎ তপস্যা সম্পন্ন হয়।

Verse 63

वायुभक्षणतोन्यत्र यत्पुण्यं शरदां शतम् । तत्पुण्यं घटिकार्धेन मौनं दक्षिणमंडपे

অন্য ঠাইত বায়ুভক্ষণ কৰি শত শৰৎ যি পুণ্য লাভ হয়, সেই একে পুণ্য দক্ষিণ মণ্ডপত আধা ঘটিকা মৌন পালন কৰিলেই লাভ হয়।

Verse 64

मितं कृष्णलकेनापि योदद्यान्मुक्तिमंडपे । स्वर्णं सौवर्णयानेन स तु संचरते दिवि

মুক্তি মণ্ডপত যদি কোনোবাই মিত পৰিমাণ দান কৰে—এটা কৃ্ষ্ণলক মাত্ৰ হলেও—সেইজন সোণালী ৰথত আৰূঢ় হৈ স্বৰ্গত বিচৰণ কৰে।

Verse 65

तत्रैकं जागरं कुर्याद्यस्मिन्कस्मिन्दिनेपि यः । उपोषितोर्चयेल्लिंगं स सर्वव्रतपुण्यभाक्

তাত যি কোনো দিনেই এক ৰাতি জাগৰণ কৰে, উপবাসে থাকি লিঙ্গৰ পূজা-অৰ্চনা কৰে—সেইজন সকলো ব্ৰতৰ পুণ্যৰ অংশীদাৰ হয়।

Verse 66

तत्र दत्त्वा महादानं तत्र कृत्वा महाव्रतम् । तत्राधीत्याखिलं वेदं च्यवते न नरो दिवः

তাত মহাদান দান কৰি, তাত মহাব্ৰত গ্ৰহণ কৰি, আৰু তাত সমগ্ৰ বেদ অধ্যয়ন কৰি—এমন মানুহ স্বৰ্গৰ পৰা কেতিয়াও পতিত নহয়।

Verse 67

प्रयाणं कुर्वते यस्य प्राणा मे मुक्तिमंडपे । समामनुप्रविष्टोत्र तिष्ठेद्यावदहं खलु

যাৰ প্ৰাণ মোৰ মুক্তি মণ্ডপত প্ৰস্থান কৰে, মই নিজেই সিহঁতৰ সৈতে তাত প্ৰৱেশ কৰোঁ আৰু যিমান দিন মই ইচ্ছা কৰোঁ, সেই আত্মাৰ সৈতে তাতেই অৱস্থিত থাকোঁ।

Verse 68

जलक्रीडां सदा कुर्यां ज्ञानवाप्यां सहोमया । यदंबुपानमात्रेण ज्ञानं जायेत निमर्लम्

মই উমাৰ সৈতে জ্ঞানৱাপীত সদায় জল-ক্ৰীড়া কৰোঁ; সেই জল কেৱল পান কৰিলেই নিৰ্মল জ্ঞান উদ্ভৱ হয়।

Verse 69

तज्जलक्रीडनस्थानं मम प्रीतिकरं महत् । अमुष्मिन्राजसदने जाड्यहृज्जलपूरितम्

সেই জল-ক্ৰীড়াৰ স্থান মোৰ বাবে অতি প্ৰীতিকৰ; সেই ৰাজসদনত হৃদয়ৰ জড়তা দূৰ কৰা জলৰে পৰিপূৰ্ণ।

Verse 70

तत्प्रासादपुरोभागे मम शृंगारमंडपः श्री । पीठं तद्धि विज्ञेयं निःश्रीकश्रीसमर्पणम्

সেই প্ৰাসাদৰ সম্মুখ ভাগত মোৰ শুভ শৃঙ্গাৰ-মণ্ডপ আছে; তাকেই পীঠ বুলি জানিবা, যি ভাগ্যহীনকো শ্ৰী-সমৃদ্ধি অৰ্পণ কৰে।

Verse 71

मदर्थं तत्र यो दद्याद्दुकूलानि शुचीन्यहो । माल्यानि सुविचित्राणि यक्षकर्दमवंति च

যি কোনোবাই তাত মোৰ অৰ্থে পৱিত্ৰ দুকূল (বস্ত্ৰ) দান কৰে, আৰু অতি বিচিত্ৰ মাল্য, লগতে যক্ষ-যোগ্য সুগন্ধি লেপো অৰ্পণ কৰে—সিয়ে মোৰ প্ৰসন্নতা লাভ কৰে।

Verse 72

नाना नेपथ्यवस्तूनि पूजोपकरणाऽन्यपि । स श्रियालंकृतस्तिष्ठेद्यत्र कुत्रापि सत्तमः

নানাবিধ নেপথ্য (শৃঙ্গাৰ) বস্তু আৰু আন আন পূজা-উপকৰণো অৰ্পণ কৰিলে, সেই সত্তম য’তেই নাথাকক, শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰে অলংকৃত হৈ থাকে।

Verse 73

निर्वाणलक्ष्मीर्वृणुते तं निर्वाणपदाप्तये । यत्र कुत्रापि निधनं प्राप्नुयादपि स ध्रुवम्

নিৰ্বাণ-লক্ষ্মীয়ে সেই ভক্তক বাছি লয়, যাতে তেওঁ মুক্তিৰ পদ লাভ কৰে। তেওঁ য’তেই মৃত্যুক পায়, তথাপি তেওঁৰ বাবে সেই মুক্তিদায়ী গতি নিশ্চিত।

Verse 74

मोक्षलक्ष्मीविलासाख्य प्रासादस्योत्तरे मम । ऐश्वर्यमडपं रम्यं तत्रैश्वर्यं ददाम्यहम्

মোৰ ‘মোক্ষ-লক্ষ্মী-বিলাস’ নামৰ প্ৰাসাদৰ উত্তৰে এক মনোৰম ‘ঐশ্বৰ্য-মণ্ডপ’ আছে। তাতেই মই ঐশ্বৰ্য—সমৃদ্ধি আৰু প্ৰভুত্ব—দান কৰোঁ।

Verse 75

मत्प्रासादैंद्रदिग्भागे ज्ञानमंडपमस्ति यत् । ज्ञानं दिशामि सततं तत्र मां ध्यायतां सताम्

মোৰ প্ৰাসাদৰ পূব দিশত ‘জ্ঞান-মণ্ডপ’ আছে। তাত যিসকল সৎলোক মোৰ ধ্যান কৰে, তেওঁলোকক মই সদায় জ্ঞান দান কৰি থাকোঁ।

Verse 76

भवानि राजसदने ममास्ति हि महानसम् । यत्तत्रोपहृतं पुण्यं निर्विशामि मुदैव तत्

হে ভবানী, ৰাজসদনত মোৰ এক মহান ৰান্নাঘৰ নিশ্চয় আছে। তাত যি পুণ্যময় নিবেদন আনা হয়, মই তাক আনন্দেৰে গ্ৰহণ কৰোঁ।

Verse 77

विशालाक्ष्या महासौधे मम विश्रामभूमिका । तत्र संसृतिखिन्नानां विश्रामं श्राणयाम्यहम्

বিশালাক্ষীৰ মহাসৌধত মোৰ বিশ্ৰাম-ভূমি আছে। তাত সংসাৰ-ভ্ৰমণে ক্লান্ত লোকসকলক মই বিশ্ৰাম দান কৰোঁ।

Verse 78

नियमस्नानतीर्थं च चक्रपुष्करिणी मम । तत्र स्नानवतां पुंसां तन्नैर्मल्यं दिशाम्यहम्

এইটো মোৰ নিয়ম-স্নানৰ পবিত্ৰ তীৰ্থ—চক্ৰ-পুষ্কৰিণী। তাত স্নান কৰা লোকসকলক মই নিজেই পবিত্ৰতা আৰু নিৰ্মলতা দান কৰোঁ।

Verse 79

यदाहुः परमं तत्त्वं यदाहुर्ब्रह्मसत्तमम् । स्वसंवेद्यं यदाहुश्च तत्तत्रांते दिशाम्यहम्

যাক তেওঁলোকে পৰম তত্ত্ব বুলে, যাক সৰ্বোচ্চ ব্ৰহ্ম বুলি কয়, আৰু যাক স্বয়ং-সংবেদ্য (নিজে নিজে অনুভৱযোগ্য) বুলি ঘোষণা কৰে—সেইটোকেই মই তাত, অন্তিম পৰিণতিত, প্ৰকাশ কৰোঁ।

Verse 80

यदाहुस्तारकं ज्ञानं यदाहुरतिनिर्मलम् । स्वात्मारामं यदाहुश्च तत्तत्रांते दिशाम्यहम्

যি জ্ঞানক তেওঁলোকে ‘তাৰক’ (পাৰ কৰোৱা) বুলি কয়, যাক অতি নিৰ্মল বুলি কয়, আৰু যাক কেৱল স্ব-আত্মাত ৰমণ কৰা বুলি কয়—সেইটোকেই মই তাত, অন্তিম পৰিণতিত, প্ৰকাশ কৰোঁ।

Verse 81

जगन्मंगलभूर्यात्र परमा मणिकर्णिका । विपाशयामि तत्राहं कर्मभिः पाशितान्पशून्

জগতৰ মঙ্গলত ভৰপূৰ পৰম মণিকৰ্ণিকা-ই সৰ্বোচ্চ যাত্ৰাধাম। তাত মই কৰ্মৰ বন্ধনত বাঁধ খোৱা জীৱসকলক ঢিলা কৰি মুক্ত কৰোঁ।

Verse 82

निर्वाणश्राणने यत्र पात्रापात्रं न चिंतये । आनंदकानने तन्मे दानस्थानं दिवानिशम्

য’ত ‘নিৰ্বাণ-শ্ৰাণন’ত মই পাত্ৰ-অপাত্ৰৰ কথা নাভাবোঁ, সেই আনন্দ-কাননতেই মোৰ দানস্থান—দিনে-ৰাতিয়ে।

Verse 83

भवांबुधौ महागाधे प्राणिनः परिमज्जतः । भूत्वैव कर्णधारोंते यत्र संतारयाम्यहम्

ভৱ-সংসাৰৰ অতি গভীৰ, অগাধ সাগৰত যেতিয়া প্ৰাণীসকল ডুবিবলৈ ধৰে, তেতিয়া অন্তিম ক্ষণত মই নিজেই কৰ্ণধাৰ হৈ তেওঁলোকক পাৰ কৰাই দিওঁ।

Verse 84

सौभाग्यभाग्यभूर्या वै विख्याता मणिकर्णिका । ददामि तस्यां सर्वस्वमग्रजायांत्यजाय वा

সৌভাগ্য আৰু ভাগ্যৰ মহা ভূমি বুলি খ্যাত মণিকৰ্ণিকা নিঃসন্দেহে প্ৰসিদ্ধ। তাত মই সকলো দান কৰোঁ—অগ্ৰজ, উত্তম জনকো, বা ত্যাজ্য বুলি গণ্য জনকো।

Verse 85

महासमाधिसंपन्नैर्वेदांतार्थ निषेविभिः । दुष्प्रापोन्यत्र यो मोक्षः शोच्यैरपि स लभ्यते

যি মোক্ষ অন্য ঠাইত মহাসমাধিসম্পন্ন আৰু বেদান্তাৰ্থ-নিষেৱীসকলৰ বাবেও দুষ্প্ৰাপ্য, সেয়া ইয়াত শোচনীয় আৰু পতিতসকলেও লাভ কৰে।

Verse 86

दीक्षितो वा दिवाकीर्तिः पंडितो वाप्यपंडितः । तुल्यो मे मोक्षदीक्षायां संप्राप्य मणिकर्णिकाम्

দীক্ষিত হওক বা দিবাকীৰ্তিৰ দৰে প্ৰসিদ্ধ, পণ্ডিত হওক বা অপণ্ডিত—মণিকৰ্ণিকালৈ আহিলে মোৰ মোক্ষ-দীক্ষাত সকলো সমান।

Verse 87

यत्त्यागेन्यत्र कृपणस्तत्प्राप्य मणिकर्णिकाम् । ददामि जंतुमात्राय सर्वस्वं चिरसंचितम्

যি বস্তু কৃপণ লোকে অন্য ঠাইত মহা ত্যাগেৰে হেৰি এৰি দিয়ে, সেয়া মণিকৰ্ণিকালৈ আহিলে মই প্ৰতিটো প্ৰাণীমাত্ৰক দীৰ্ঘদিন সঞ্চিত সকলো দান কৰোঁ।

Verse 88

यदि दैवादिह प्राप्तस्त्रिसंयोगोऽतिदुर्घटः । अविचारं तदा देयं सर्वस्वं चिरसंचितम्

যদি দৈৱ-অনুগ্ৰহে ইয়াত অতি দুৰ্ঘট এই ‘ত্ৰিসংযোগ’ লাভ হয়, তেন্তে বিনা দ্বিধাই বহুদিনে সঞ্চিত সকলো ধন-সম্পদ দান কৰা উচিত।

Verse 89

शरीरमथ संपत्तिरथ सा मणिकर्णिका । त्रिसंयोगोयमप्राप्यो देवैरिंद्रादिकैरपि

এই ‘ত্ৰিসংযোগ’—মানৱ দেহ, ধন-সম্পত্তি, আৰু সেই মণিকৰ্ণিকা—ইন্দ্ৰ আদি দেবতাসকলেও লাভ কৰিব নোৱাৰে।

Verse 90

पुनः पुनर्विचार्येति जंतुमात्रेभ्य एव च । निर्वाणलक्ष्मीं यच्छामि सदोपमणिकर्णिकम्

সেয়ে মই পুনঃ পুনঃ বিবেচনা কৰি—সকলো প্ৰাণীৰ বাবে—মুক্তিৰ লক্ষ্মী দান কৰোঁ; কিয়নো মণিকৰ্ণিকা সদায়েই সৰ্বোত্তম।

Verse 91

मुक्तिदा न मही सा मे वाराणस्यां महीयसी । तन्मही रजसा साम्यं त्रिलोक्यपि न चोद्वहेत्

ৱাৰাণসীত মোৰ সেই ভূমি অতি মহান; সেয়া কেৱল ‘মাটি’ নহয়—সেয়া মুক্তিদায়িনী। ত্ৰিলোকেও তাৰ ধূলিৰ সমতা বহন কৰিব নোৱাৰে।

Verse 92

परं लिंगार्चनस्थानमविमुक्तेश्वरेश्वरम् । तत्र पूजां सकृत्कृत्वा कृतकृत्यो नरो भवेत्

অবিমুক্তেশ্বৰ লিঙ্গাৰ্চনৰ পৰম স্থান। তাত একবাৰ পূজা কৰিলেই নৰ কৃতকৃত্য—জীৱনৰ উদ্দেশ্য সিদ্ধ—হয়।

Verse 93

सायं पाशुपतीं संध्यां कुर्यां पशुपतीश्वरे । विभूतिधारणात्तत्र पशुपाशैर्न बध्यते

সন্ধিয়া বেলাত পশুপতীশ্বৰত পাশুপত সংধ্যা কৰ্তব্য। তাত পবিত্ৰ বিভূতি (ভস্ম) ধাৰণ কৰিলে জীৱক বদ্ধ কৰা পশুপাশে বদ্ধ নকৰে।

Verse 94

प्रातःसध्याकरोम्येव सदोंकारनिकेतने । तत्रैकापि कृता संध्या सर्वपातककृंतनी

প্ৰভাতে মই সদা ওঁকাৰ-নিকেতনতে সংধ্যা কৰোঁ। তাত একবাৰো কৰা সংধ্যাই সকলো পাপ নিশ্চয় ছেদন কৰে।

Verse 96

रत्नेश्वरोर्चितो दद्यान्महारत्नानि भक्तितः । रत्नैः समर्च्य तल्लिंगं स्त्रीरत्नादि लभेन्नरः

ৰত্নেশ্বৰক অৰ্চনা কৰিলে ভক্তিভাৱে মহাৰত্ন নিবেদন কৰা উচিত। ৰত্নেৰে সেই লিঙ্গক সমৰ্চনা কৰি নৰে উত্তম বৰ লাভ কৰে—যেনে শ্ৰেষ্ঠ পত্নী আদি জীৱনৰ ৰত্নসম।

Verse 97

विष्टपत्रितयांतःस्थोप्यहं लिंगे त्रिविष्टपे । तिष्ठामि सततं भक्तमनोरथसमृद्धये

ত্ৰিবিষ্টপ—তিনিলোকৰ ভিতৰত অৱস্থিত হৈও মই এই লিঙ্গত সদায় নিবাস কৰোঁ, ভক্তৰ মনোৰথ সম্পূৰ্ণ সমৃদ্ধিৰ বাবে।

Verse 98

विरजस्कं महापीठं तत्र संसेव्य मानवः । विरजा जायते नूनं चतुर्नद कृतोदकः

বিৰজস্ক নামৰ মহাপীঠত সেৱা কৰিলে মানুহ নিশ্চয় মলিনতামুক্ত হয়। তাত চাৰিনদীৰ জলৰে উদক-ক্ৰিয়া কৰা জন সঁচাকৈয়ে শুদ্ধ হয়।

Verse 99

वसामि कृत्तिवासेहं सदा प्रति चतुर्दशि । अत्र जागरणं कृत्वा चतुर्दश्यां न गर्भभाक्

মই কৃত্তিবাসত সদায় প্ৰতিটো চতুৰ্দশীত বাস কৰোঁ। সেই চতুৰ্দশীত ইয়াত জাগৰণ কৰিলে, পুনৰ গৰ্ভত জন্ম ল’ব নালাগে।

Verse 100

पितृप्रीतिप्रदं पीठं वृषभध्वजसंज्ञकम् । पितृतर्पणकृत्तत्र पितॄंस्तारयति क्षणात्

এই পবিত্ৰ পীঠ ‘বৃষভধ্বজ’ নামে খ্যাত, ই পিতৃসকলক আনন্দ দান কৰে। যিয়ে তাত পিতৃসকলৰ বাবে তৰ্পণ কৰে, সি ক্ষণমাত্ৰতে পূৰ্বপুৰুষক তাৰে।

Verse 110

ममानुग्रहतः कीरानेतान्पश्य रवेः सुत । दिव्यविमानमारुह्य गंतारो मत्पुरं महत्

মোৰ অনুগ্ৰহত, হে ৰৱিৰ পুত্ৰ, এই টিয়াবোৰ চোৱা। দিৱ্য বিমানত আৰোহণ কৰি সিহঁতে মোৰ মহান ধামলৈ যাব।

Verse 113

आरुह्यते न यानेन दिव्यरूपवराः खगाः । कैलासमभिसंजग्मुर्धर्ममापृच्छ्यतेऽमलाः

সেই উৎকৃষ্ট দিৱ্যৰূপধাৰী, পবিত্ৰ খগসকল কোনো যানত আৰোহণ নকৰিলে। ধৰ্ম বিষয়ে সুধিবলৈ সিহঁতে কৈলাসলৈ গ’ল।