Adhyaya 31
অগস্ত্য মুনিয়ে স্কন্দক ধৰ্মতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য ক’বলৈ অনুৰোধ কৰে, যি শম্ভুৱে দেৱীক উপদেশ দিছিল। স্কন্দ ক’লে—বৃত্ৰবধৰ পিছত ব্ৰহ্মহত্যা-দোষত পীড়িত ইন্দ্ৰ প্ৰায়শ্চিত্ত বিচাৰি বृहস্পতিৰ নিৰ্দেশত বিশ্বেশ্বৰ-ৰক্ষিত কাশীলৈ আহে; আনন্দবনত প্ৰৱেশ কৰিলেই মহা অশুচিতা দূৰলৈ পলাই যায় বুলি খ্যাত। উত্তৰবাহিনী ধাৰাৰ কাষত ইন্দ্ৰ শিৱপূজা কৰে আৰু শিৱাজ্ঞা “ইয়াত স্নান কৰ, হে ইন্দ্ৰ” অনুসাৰে ধৰ্মতীৰ্থ স্থাপিত হয়; স্নানফলত ইন্দ্ৰৰ দোষ শমিত হৈ শুদ্ধি লাভ হয়। এই অধ্যায়ত পিতৃকৰ্মৰ গুৰুত্ব বৰ্ণিত—ধৰ্মপীঠত স্নান, শ্ৰাদ্ধ, তৰ্পণ আৰু দান পিতৃসন্তোষকাৰী; অলপ দানেও অক্ষয় ফল দিয়ে। যতি আৰু ব্ৰাহ্মণক ভোজন কৰোৱাক বৈদিক যজ্ঞসম ফলদায়ক বুলি প্ৰশংসা কৰা হৈছে। পাছত ইন্দ্ৰে তাৰকেশৰ পশ্চিমে ইন্দ্ৰেশ্বৰ লিঙ্গ স্থাপন কৰে; ধৰ্মেশৰ চাৰিওফালে শচীশ, ৰম্ভেশ, লোকপালেশ্বৰ, ধৰণীশ, তত্ত্বেশ, বৈৰাগ্যেশ, জ্ঞানেশ্বৰ, ঐশ্বৰ্যেশ আদি দেৱালয় দিশানুসাৰে স্থিত আৰু পঞ্চবক্ত্ৰ তত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত ৰূপ বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়। দুৰ্দমা নামৰ নীতিভ্ৰষ্ট ৰজা আকস্মিকভাৱে আনন্দবনত প্ৰৱেশ কৰি ধৰ্মেশ্বৰ দৰ্শনত অন্তৰ পৰিৱর্তন লাভ কৰে, ধৰ্মময় শাসন স্থাপন কৰে, আসক্তি ত্যাগ কৰি পুনৰ কাশীলৈ আহি উপাসনা কৰে আৰু মোক্ষাভিমুখ অন্ত পায়। ফলশ্ৰুতি মতে এই ধৰ্মেশ্বৰাখ্যান—বিশেষকৈ শ্ৰাদ্ধকালত—শ্ৰৱণ কৰিলে সঞ্চিত পাপ নাশ হয়, পিতৃসন্তোষ হয় আৰু শিৱধামপ্ৰাপ্তিৰ দিশে ভক্তিৰ প্ৰগতি ঘটে।
Shlokas
Verse 1
अगस्त्य उवाच । धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं कीदृग्देवेन शंभुना । स्कंद देव्यै समाख्यातं तदाख्याहि कृपां कुरु
অগস্ত্য ক’লে: হে স্কন্দ, কৃপা কৰি কোৱা—ধৰ্মতীৰ্থৰ মাহাত্ম্য কিদৰে প্ৰভু শম্ভুৱে দেৱীক বৰ্ণনা কৰিছিল? সেই বৃত্তান্ত ক’বা, দয়া কৰা।
Verse 2
स्कंद उवाच । विंध्योन्नतिहृदाख्यामि धर्मतीर्थसमुद्भवम् । आकर्णय महाप्राज्ञ यथा देवेन भाषितम्
স্কন্দ ক’লে: হে মহাপ্ৰাজ্ঞ, শুনা। ‘বিন্ধ্যোন্নতি-হৃদ’ নামৰ প্ৰসঙ্গ অনুসাৰে ধৰ্মতীৰ্থৰ উৎপত্তি মই বৰ্ণনা কৰিম, যিদৰে প্ৰভুৱে কৈছিল ঠিক তেনেদৰে।
Verse 3
वृत्रं निहत्य वृत्रारिर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान् । अनुतप्तोथ पप्रच्छ प्रायश्चित्तं पुरोहितम्
বৃত্ৰক বধ কৰি বৃত্ৰাৰি (ইন্দ্ৰ) ব্ৰহ্মহত্যাৰ পাপ লাভ কৰিলে। অনুতাপে দগ্ধ হৈ সি তেতিয়া পুনৰ নিজৰ পুৰোহিতক প্ৰায়শ্চিত্তৰ উপায় সুধিলে।
Verse 4
बृहस्पतिरुवाच । यदि त्वं देवराजेमां ब्रह्महत्यां सुदुस्त्यजाम् । अपानुनुत्सुस्तद्याहि काशीं विश्वेशपालिताम्
বৃহস্পতিয়ে ক’লে: হে দেৱৰাজ, যদি তুমি ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ এই ভয়ংকৰ, ত্যাগ কৰাত কঠিন পাপ দূৰ কৰিব খোজা, তেন্তে বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভুৱে ৰক্ষিত কাশীলৈ যোৱা।
Verse 5
नान्यत्किंचित्क्वचिद्दृष्टं ब्रह्महत्यामहौषधम् । राजधानीं परित्यज्य शक्र विश्वेशितुः पराम्
ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপৰ বাবে আন কোনো মহৌষধ ক’তো দেখা নাযায়। সেয়ে, হে শক্ৰ, তোমাৰ ৰাজধানী ত্যাগ কৰি বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভুৰ পৰম নগৰীলৈ যোৱা।
Verse 6
भैरवस्यापिहस्ताग्रादपतद्वैधसं शिरः । यत्रानंदवने तत्र वृत्रशत्रो व्रज द्रुतम्
আনন্দবনত ভৈৰৱৰ হাতৰ আগফালৰ পৰা বৈধস (ব্ৰহ্মা)ৰ মূৰ খসিছিল। হে বৃত্ৰ-শত্ৰু, সেই ঠাইলৈ শীঘ্ৰে যোৱা।
Verse 7
सीमानमपि संप्राप्य शक्रानंदवनस्य हि । ब्रह्महत्या पलायेत वेपमाना निराश्रया
হে শক্ৰ, আনন্দবনৰ সীমালৈকে পোৱামাত্ৰেই ব্ৰাহ্মণ-হত্যাৰ পাপ কঁপিবলৈ কঁপিবলৈ, আশ্ৰয়হীন হৈ পলাই যাব।
Verse 8
अन्येषामपि पापानां महापापजुषामपि । नाशयित्री परा काशी विश्वेश समधिष्ठिता
অন্য পাপসমূহৰ বাবেও, আৰু মহাপাপত দীৰ্ঘদিন ৰমি থকা লোকসকলৰ বাবেও, বিশ্বেশ্বৰ প্ৰভুৰ অধিষ্ঠিত পৰম কাশী বিনাশকাৰিণী।
Verse 9
महापातकतो मुक्तिः काश्यामे व शतक्रतो । महासंसारतो मुक्तिः काश्यामेव न चान्यतः
হে শতক্ৰতু! কেৱল কাশীতেই মহাপাপৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়; সংসাৰৰ পৰা মুক্তি কেৱল কাশীতেই সম্ভৱ, আন কতো নহয়।
Verse 10
निर्वाणनगरी काशी काशी सर्वाघसंघहृत् । विश्वेशितुः प्रिया काशी द्यौः काशी सदृशी नहि
কাশী নিৰ্বাণৰ নগৰী; কাশীয়ে সকলো পাপ ৰাশি হৰণ কৰে। কাশী বিশ্বেশ্বৰৰ প্ৰিয়; স্বৰ্গও কাশীৰ সমান নহয়।
Verse 11
ब्रह्महत्याभयं यस्य यस्य संसारतो भयम् । जातुचित्तेन न त्याज्या काशिका मुक्तिकाशिका
যাৰ ব্ৰহ্মহত্যাৰ ভয় আছে, যাৰ সংসাৰৰ প্ৰতি ভয় আছে, তেওঁ কেতিয়াও মুক্তিপ্ৰদায়িনী কাশীক মনৰ পৰা ত্যাগ কৰিব নালাগে।
Verse 12
जंतूनां कर्मबीजानां यत्र देहविसर्जने । न जातुचित्प्ररोहोस्ति हरदृष्ट्याप्तशुष्मणाम्
য’ত দেহ ত্যাগ কৰিলে জীৱৰ কৰ্মবীজ কেতিয়াও অংকুৰিত নহয়, কিয়নো হৰৰ (শিৱৰ) দৃষ্টিৰে সেইবোৰ শুকাই যায়।
Verse 13
तां काशीं प्राप्य वृत्रारे वृत्रहत्यापनुत्तये । समाराधय विश्वेशं विश्वमुक्तिप्रदायकम्
হে বৃত্রৰ শত্ৰু! সেই কাশীত উপস্থিত হৈ বৃত্রহত্যাৰ পাপ মোচনৰ বাবে জগতক মুক্তি প্ৰদানকাৰী বিশ্বেশ্বৰৰ আৰাধনা কৰা।
Verse 14
बृहस्पतेरिति वचो निशम्य स सहस्रदृक् । आयाद्द्रुततरं काशीं महापातकघातुकाम्
বৃহস্পতিৰ বাক্য শুনি সহস্ৰনেত্ৰধাৰী ইন্দ্ৰ তৎক্ষণাৎ কাশীলৈ অতি দ্ৰুত গ’ল—সেই কাশী মহাপাতকো বিনাশিনী।
Verse 15
स्नात्वोत्तरवहायां च धर्मेशं परितः स्थितः । आराधयन्महादेवं ब्रह्मद्वत्याप नुत्तये
উত্তৰবাহিনীত স্নান কৰি সি ধৰ্মেশ্বৰক ঘিৰি থিয় হৈ ব্ৰহ্মহত্যা-পাপ নাশৰ বাবে মহাদেৱক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 16
महारुद्रजपासक्तः सुत्रामाथ त्रिलोचनम् । ददर्श लिंगमध्यस्थं स्वभासा दीपितांबरम्
মহাৰুদ্ৰ মন্ত্রজপত আসক্ত হৈ ইন্দ্ৰে তেতিয়া ত্ৰিলোচন প্ৰভুক দৰ্শন কৰিলে—লিঙ্গৰ মধ্যত প্ৰকাশিত, নিজ জ্যোতিয়ে দিশসমূহ আলোকিত।
Verse 17
पुनस्तुष्टाव वेदोक्तै रुद्रसूक्तैरनेकधा । विनिष्क्रम्य ततो लिंगादाविर्भूय भवोवदत्
পুনৰায় সি বেদোক্ত ৰুদ্ৰসূক্তে নানা প্ৰকাৰে স্তৱ কৰিলে; তাৰ পাছত লিঙ্গৰ পৰা বাহিৰ হৈ ভৱ প্ৰকাশিত হৈ কথা ক’লে।
Verse 18
शचीपते प्रसन्नोस्मि वरं वरय सुव्रत । किं देयं द्रुतमाख्याहि धर्मपीठकृतास्पद
“হে শচীপতে, মই প্ৰসন্ন। হে সুৱ্ৰত, বৰ বাছি লোৱা। ধৰ্মপীঠত আশ্ৰয় লোৱা তুমি, কি দান কৰিব লাগে সোনকালে কোৱা।”
Verse 19
श्रुत्वेति देवदेवस्य स प्रेमवचनं हरिः । सर्वज्ञ किंतेऽविदितं तमुवाचेति वृत्रहा
দেৱদেৱৰ সেই স্নেহময় বাক্য শুনি, বৃত্ৰহন্তা ইন্দ্ৰে ক’লে— “হে সর্বজ্ঞ প্ৰভু, আপোনাৰ পৰা কোন কথা অজ্ঞাত থাকিব পাৰে?”
Verse 20
ततस्तत्कृपयानुन्नो धर्मपीठनिषेवणात् । निष्पाद्य तीर्थं तत्रेशोऽत्र स्नाहींद्रेति चाब्रवीत्
তাৰ পাছত, নিজৰ কৃপাৰে প্ৰেৰিত হৈ আৰু ধৰ্মপীঠত ইন্দ্ৰৰ সেৱাৰ ফলত, প্ৰভুৱে তাত এটা তীৰ্থ স্থাপন কৰি ক’লে— “হে ইন্দ্ৰ, ইয়াত স্নান কৰা।”
Verse 21
तत्रेंद्रः स्नानमात्रेण दिव्यगंधोऽभवत्क्षणात् । अवाप च रुचिं चारुं प्राक्तनीं शातयाज्ञिकीम्
তাত ইন্দ্ৰে কেৱল স্নান কৰামাত্ৰেই ক্ষণতে দিৱ্য সুগন্ধি লাভ কৰিলে; আৰু প্ৰাচীন যজ্ঞসম্ভূত সেই মনোহৰ কান্তি, পূৰ্বৰ শোভা পুনৰ পাইলে।
Verse 22
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा मुनयो नारदादयः । परिसस्नुर्मुदायुक्ता धर्मतीर्थेऽघहारिणि
সেই আশ্চৰ্য দেখি নাৰদ আদি মুনিসকলে আনন্দিত হ’ল; আৰু পাপহাৰী ধৰ্মতীৰ্থত তেওঁলোকেও হৰ্ষেৰে স্নান কৰিলে।
Verse 23
अतर्पयन्पितॄन्दिव्यान्व्यधुः श्राद्धानि श्रद्धया । धर्मेशं स्नापयामासुस्तत्तीर्थाम्बुभृतैर्घटैः
তেওঁলোকে দিৱ্য পিতৃসকলক তৰ্পণ কৰি, শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰাদ্ধকর্ম সম্পন্ন কৰিলে; আৰু সেই তীৰ্থজলভৰা ঘট লৈ ধৰ্মেশ্বৰক অভিষেক-স্নান কৰালে।
Verse 24
तदा प्रभृति तत्तीर्थं धर्मांधुरिति विश्रुतम् । ब्रह्महत्यादि पापानामक्लेशं क्षालनं परम्
সেই সময়ৰ পৰা সেই তীৰ্থ “ধৰ্মাঁধু” নামে খ্যাত হ’ল। ই ব্ৰহ্মহত্যা আদি পাপসমূহকো কষ্ট নোহোৱাকৈ ধুই পেলোৱা পৰম পবিত্ৰকাৰী।
Verse 25
यत्फलं तीर्थराजस्य स्नानेन परिकीर्त्यते । सहस्रगुणितं तत्स्याद्धर्मांधु स्नानमात्रतः
তীৰ্থৰাজত স্নান কৰিলে যি পুণ্য বুলি কীৰ্তিত হয়, ধৰ্মাঁধুত কেৱল স্নানমাত্ৰতেই সেই পুণ্য সহস্ৰগুণ বৃদ্ধি পায়।
Verse 26
गंगाद्वारे कुरुक्षेत्रे गंगासागरसंगमे । यत्फलं लभते मर्त्यो धर्मतीर्थे तदाप्नुयात्
গঙ্গাদ্বাৰ, কুরুক্ষেত্ৰ, বা গঙ্গাৰ সাগৰৰ সৈতে সঙ্গমত মর্ত্যই যি পুণ্য লাভ কৰে, সেই একে পুণ্য ধৰ্ম-তীৰ্থত লাভ কৰে।
Verse 27
नर्मदायां सरस्वत्यां गौतम्यां सिंहगे गुरौ । स्नात्वा यत्फलमाप्येत धर्मकूपे तदाप्नुयात्
নর্মদা, সরস্বতী, গৌতমী, সিংহগে বা গুৰুত স্নান কৰি যি ফল লাভ হয়, সেই একে ফল ধৰ্ম-কূপত লাভ হয়।
Verse 28
मानसे पुष्करे चैव द्वारिके सागरे तथा । तीर्थे स्नात्वा फलं यत्स्यात्तत्स्याद्धर्मजलाशये
মানস সৰোবৰ, পুষ্কৰ, দ্বাৰিকা আৰু সাগৰ-তীৰ্থত স্নান কৰিলে যি ফল হয়, সেই একে ফল ধৰ্ম-জলাশয়তো লাভ হয়।
Verse 29
कार्तिक्यां सूकरक्षेत्रे चैत्र्यां गौरीमहाह्रदे । शंखोद्धारे हरिदिने यत्फलं तत्फलं त्विह
কাৰ্তিক মাহত সূকৰ-ক্ষেত্ৰত, চৈত্ৰত গৌৰীৰ মহাহ্ৰদত, শঙ্খোদ্ধাৰত আৰু হৰিৰ পবিত্ৰ দিনত যি পুণ্য-ফল লাভ হয়—সেই একে ফল ইয়াতেই লাভ হয়।
Verse 30
तीर्थद्वयं प्रतीक्षंते सिस्नासून्पितरो नरान् । गंगायां धर्मकूपे च पिंडनिर्वपणाशया
পিতৃলোকৰ পিতৃসকল দুটা তীৰ্থত স্নান কৰিবলৈ ইচ্ছুক মানুহক অপেক্ষা কৰে—গঙ্গাত আৰু ধৰ্ম-কূপত—পিণ্ড-দানৰ আশাৰে।
Verse 31
पितामहसमीपे वा धर्मेशस्याग्रतोथ वा । फल्गौ च धर्मकूपे च माद्यंति प्रपितामहाः
পিতামহৰ ওচৰত হওক বা ধৰ্মেশৰ সন্মুখত হওক; তদুপৰি ফল্গূ আৰু ধৰ্ম-কূপতেও—প্ৰপিতামহসকল আনন্দিত হৈ উল্লসিত হয়।
Verse 32
धर्मकूपे नरः स्नात्वा परितर्प्य पितामहान् । गयां गत्वा किमधिकं कर्ता पितृमुदावहम्
ধৰ্ম-কূপত স্নান কৰি আৰু পিতৃসকলক বিধিমতে তৃপ্ত কৰি, তাৰ পাছত গয়া গৈ মানুহে পিতৃ-হিতৰ কিবা অধিক ফল কি কৰিব?
Verse 33
यथा गयायां तृप्ताः स्युः पिंडदाने पितामहाः । धर्मतीर्थे तथैव स्युर्न न्यूनं नैव चाधिकम्
যেনেকৈ গয়াত পিণ্ড-দানে পিতৃসকল তৃপ্ত হয়, তেনেকৈ ধৰ্ম-তীৰ্থতো তৃপ্ত হয়—ন কম, ন অধিক; ফল সমান।
Verse 34
ते धन्याः पितृभक्तास्ते प्रीणितास्तैः पितामहाः । पैत्रादृणाद्धर्मतीर्थे निष्कृतिर्यैः कृता सुतैः
ধন্য সেই পুত্ৰসকল, যিসকলে পিতৃভক্ত; তেওঁলোকৰ দ্বাৰা পিতামহসকল সম্পূৰ্ণ সন্তুষ্ট হয়। যিসকলে ধৰ্মতীৰ্থত প্ৰায়শ্চিত্ত কৰি পিতৃ-ঋণৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে, সেই পুত্ৰসকলেই সত্যই ভাগ্যৱান।
Verse 35
तत्तीर्थस्य प्रभावेण निष्पापोभूत्क्षणेन च । प्रणम्य देवदेवेशमिंद्रोऽगादमरावतीम्
সেই তীৰ্থৰ প্ৰভাৱত তেওঁ ক্ষণমাত্ৰতে নিষ্পাপ হ’ল। তাৰ পাছত দেৱদেৱেশক প্ৰণাম কৰি ইন্দ্ৰ অমৰাৱতীলৈ গ’ল।
Verse 36
अपारो महिमा तस्य धर्मतीर्थस्य कुंभज । तत्कूपे स्वं निरीक्ष्यापि श्राद्धदानफलं लभेत्
হে কুম্ভজ (অগস্ত্য)! সেই ধৰ্মতীৰ্থৰ মহিমা অপাৰ। তাৰ কূপত নিজৰ প্ৰতিবিম্ব মাত্ৰ চাইলেও শ্ৰাদ্ধ-দানৰ ফল লাভ হয়।
Verse 37
तत्रापि काकिणी मात्रं यच्छेत्पितृमुदे नरः । अक्षयं फलमाप्नोति धर्मपीठप्रभावतः
তাতো যদি কোনো নৰে পিতৃসকলৰ আনন্দৰ বাবে কেৱল এক কাকিণী মাত্ৰ দান কৰে, তেন্তে ধৰ্মপীঠৰ প্ৰভাৱত তেওঁ অক্ষয় ফল লাভ কৰে।
Verse 38
तत्र यो भोजयेद्विप्रान्यतिनोथ तपस्विनः । सिक्थे सिक्थे लभेत्सोथ वाजपेयफलं स्फुटम्
তাত যি কোনোবাই ব্ৰাহ্মণ, যতি বা তপস্বীক ভোজন কৰায়—প্ৰত্যেক গ্ৰাসে—সেয়া নিশ্চিতভাৱে বাজপেয় যজ্ঞৰ স্পষ্ট ফল লাভ কৰে।
Verse 39
प्राप्यामरावतीं शक्रस्ततो दिविषदां पुरः । धर्मपीठस्य माहात्म्यं महत्काश्यामवर्णयत्
অমৰাৱতীলৈ গৈ শক্ৰ (ইন্দ্ৰ) তেতিয়া দেৱসমূহৰ সভাৰ আগত কাশীৰ ধৰ্মপীঠৰ মহান মাহাত্ম্য বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 40
आगत्य पुनरप्यत्र शंभोरानंदकानने । मुनिवृंदारकैः सार्धं लिंगमस्थापयद्धरिः
পুনৰায় ইয়ালৈ—শম্ভুৰ আনন্দকাননত—আহি হৰি মহামুনিসকলৰ দলেৰে সৈতে লিঙ্গ স্থাপন কৰিলে।
Verse 41
तारकेशात्पश्चिमत इंद्रेश्वरमितीरितम् । तस्य संदर्शनात्पुंसामैंद्रलोको न दूरतः
তাৰকেশৰ পশ্চিমফালে ‘ইন্দ্ৰেশ্বৰ’ নামেৰে খ্যাত তীৰ্থ আছে। তাৰ দৰ্শন মাত্ৰে মানুহৰ বাবে ইন্দ্ৰলোক দূৰ নহয়।
Verse 42
तद्दक्षिणे शचीशश्च स्वयं शच्या प्रतिष्ठितः । शचीशार्चनतः स्त्रीणां सौभाग्यमतुलं भवेत्
তাৰ দক্ষিণে ‘শচীশ’ আছে, যাক স্বয়ং শচীয়ে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। শচীশৰ অৰ্চনাৰে নাৰীৰ অ তুলনীয় সৌভাগ্য আৰু দাম্পত্যসমৃদ্ধি হয়।
Verse 43
तत्समीपेस्ति रंभेशो बहुसौख्यसमृद्धिदः । इंद्रेश्वरस्य परितो लोकपालेश्वरो परः
তাৰ ওচৰত ‘ৰম্ভেশ’ আছে, যি বহু সুখ আৰু সমৃদ্ধি দান কৰে। আৰু ইন্দ্ৰেশ্বৰক ঘিৰি পৰম ‘লোকপালেশ্বৰ’ অৱস্থিত।
Verse 44
तदर्चनात्प्रसीदंति लोकपालाः समृद्धिदाः । धर्मेशात्पश्चिमाशायां धरणीशः प्रकीर्तितः । तद्दर्शनेन धैर्यं स्याद्राज्ये राजकुलादिषु
তাঁৰ অৰ্চনাত লোকপালসকল প্ৰসন্ন হৈ সমৃদ্ধি দান কৰে। ধৰ্মেশৰ পশ্চিম দিশত ‘ধৰণীশ’ নামৰ লিঙ্গ প্ৰখ্যাত; তাৰ দৰ্শনমাত্ৰে ধৈৰ্যযুক্ত সাহস জাগে, যি ৰাজ্য, ৰাজকুল আৰু লোকজীৱনক স্থিৰ কৰে।
Verse 45
धर्मेशाद्दक्षिणे पूज्यं तत्त्वेशाख्यं परं नरैः । तत्त्वज्ञानं प्रवर्तेत तल्लिंगस्य समर्चनात्
ধৰ্মেশৰ দক্ষিণে নৰসকলে পৰম ‘তত্ত্বেশ’ নামৰ লিঙ্গ পূজা কৰিব লাগে। সেই লিঙ্গৰ ভক্তিপূৰ্ণ অৰ্চনাৰ ফলত তত্ত্বজ্ঞান জীৱনত প্ৰবাহিত হয়।
Verse 46
धर्मेशात्पूर्वदिग्भागे वैराग्येशं समर्चयेत् । निवृत्तिश्चेतसस्तस्य लिंगस्य स्पर्शनादपि
ধৰ্মেশৰ পূৰ্ব দিশত ‘বৈৰাগ্যেশ’ক সমৰ্চনা কৰিব লাগে। সেই লিঙ্গ স্পৰ্শ কৰিলেও মনৰ নিবৃত্তি ঘটে—সংসাৰবন্ধনৰ পৰা আঁতৰি বৈৰাগ্য আৰু অন্তঃসংযমলৈ।
Verse 47
ज्ञानेश्वरं तथैशान्यां ज्ञानदं सर्वदेहिनाम् । ऐश्वर्येशमुदीच्यां च लिंगाद्धर्मेश्वराच्छुभात्
উত্তৰ-পূৰ্ব দিশত ‘জ্ঞানেশ্বৰ’ আছে, যি সকলো দেহধাৰীক জ্ঞান দান কৰে। আৰু উত্তৰ দিশত ‘ঐশ্বৰ্যেশ’ আছে—এই দুয়োটা ধৰ্মেশ্বৰ লিঙ্গৰ শুভ সংযোগত প্ৰকাশিত।
Verse 48
तद्दर्शनाद्भवेन्नृणामैश्वर्यं मनसेप्सितम् । पंचवक्त्रस्य रूपाणि लिंगान्येतानि कुंभज
ইয়াৰ দৰ্শনমাত্ৰে মানুহে মন-ইচ্ছিত ঐশ্বৰ্য আৰু সমৃদ্ধি লাভ কৰে। হে কুম্ভজ (অগস্ত্য), এই লিঙ্গসমূহ পঞ্চবক্ত্ৰ প্ৰভু (পঞ্চবক্ত্ৰ শিৱ)ৰ ৰূপ।
Verse 49
एतान्यवश्यं संसेव्य नरः प्राप्नोति शाश्वतम् । अन्यत्तत्रैव यद्वृत्तं तदाख्यामि मुने शृणु
এই লিঙ্গসমূহক অৱশ্যই ভক্তিভাৱে সেৱা কৰিলে মানুহে নিশ্চিতভাৱে শাশ্বত ফল লাভ কৰে। এতিয়া শুনা, হে মুনি—সেই স্থানতেই ঘটা আন এটা বৃত্তান্ত মই কওঁ।
Verse 50
यच्छ्रुत्वापि नरो घोरे संसाराब्धौ न मज्जति । कदंबशिखरो नाम विंध्यपादो महानिह
ইয়াক শুনিলে মানুহে সংসাৰ-সাগৰৰ ভয়ংকৰ গভীৰতাত নুবুঢ়ে। ইয়াত কদম্বশিখৰ নামৰ এজন মহান আছিল—মহাবলী বিন্ধ্যপাদ।
Verse 51
दमस्य पुत्रस्तत्रासीद्दुर्दमो नाम पार्थिवः । पितर्युपरते राज्यं संप्राप्याविजितेंद्रियः
তাত দমৰ পুত্ৰ দুৰ্দম নামৰ এজন ৰজা আছিল। পিতৃৰ পৰলোকগমনৰ পিছত ৰাজ্য লাভ কৰি সি ইন্দ্ৰিয়জয় নকৰা আছিল।
Verse 52
हरेत्पुरंध्रीः प्रसभं पौराणां काममोहितः । असाधवः प्रियास्तस्य साधवोऽप्रियतां ययुः
কামমোহত অন্ধ হৈ সি নগৰবাসীৰ স্ত্ৰীসকলক বলপূৰ্বক হৰণ কৰিছিল। অসাধুসকল তাৰ প্ৰিয় হ’ল, আৰু সাধুসকল অপ্ৰিয়তালৈ গ’ল।
Verse 53
अदंड्यान्दंडयांचक्रे दंड्येष्वासीत्पराङमुखः । सदैव मृगयाशीलः सोऽभून्मृगयु संगतः
যাক দণ্ড দিব নালাগে তাক দণ্ড দিলে, আৰু যাক দণ্ডযোগ্য তাক দণ্ড দিবলৈ মুখ ঘূৰালে। সদায় মৃগয়াত আসক্ত হৈ সি শিকারীসকলৰ সঙ্গী হ’ল।
Verse 54
विवासिताः स्वविषयात्तेन सन्मतिदायिनः । धर्माधिकारिणः शूद्रा ब्राह्मणाः करदीकृताः
তেওঁ সুমতি দান কৰা জ্ঞানী পৰামৰ্শদাতাসকলক নিজৰ নিজৰ বিষয়ৰ পৰা বহিষ্কাৰ কৰিলে; শূদ্ৰসকলক ধৰ্মাধিকাৰৰ বিচাৰক কৰিলে, আৰু ব্ৰাহ্মণসকলক কৰ দিয়া প্ৰজাৰ দৰে অধীন কৰিলে।
Verse 55
परदारेषुसंतुष्टः स्वदारेषु पराङ्मुखः । आनर्च जातुचिन्नैव देवौ दुःखांतकारिणौ
পৰস্ত্ৰীত সন্তুষ্ট হৈ নিজৰ স্ত্ৰীৰ পৰা মুখ ঘূৰাই, তেওঁ কেতিয়াও—কোনো সময়তে—দুঃখৰ অন্ত কৰা সেই দুজন দেৱতাৰ আৰাধনা নকৰিলে।
Verse 56
हारिणौ सर्वपापानां सर्ववांछितदायिनौ । सर्वेषां जगतीसारौ श्रीकंठश्रीपतीपती
তেওঁলোক দুজন সকলো পাপ হৰণকাৰী, সকলো কাম্য বৰ দাতা, সকলো জীৱৰ বাবে জগতৰ সাৰ—শ্ৰীকণ্ঠ (শিৱ) আৰু শ্ৰীপতি (বিষ্ণু), এই দুজন প্ৰভু।
Verse 57
स्वप्रजास्वेक उदितो धूमकेतुरिवापरः । दुर्दमो नाम भूपालः क्षयाया कांड एव हि
নিজ প্ৰজাৰ মাজতেই দুঃদম নামৰ এজন ৰজা উদিত হ’ল—যেন দ্বিতীয় ধূমকেতু; সঁচাকৈয়ে ধ্বংসৰ অশুভ সংকেত।
Verse 58
स कदाचिन्मृगयुभिः पापर्धि व्यसनातुरः । सार्धं विवेशारण्यानि गृष्टिपृष्ठानुगो हयी
এবাৰ পাপময় মৃগয়াৰ আসক্তিত ব্যাকুল হৈ, তেওঁ মৃগয়াসকলৰ সৈতে অৰণ্যত প্ৰৱেশ কৰিলে, গৰু-ঝাঁকৰ পিঠিৰ পিছে পিছে চলা ঘোঁৰাত আৰোহী হৈ।
Verse 59
एकाकी दैवयोगेन दुर्दमः सोऽवनीपतिः । धन्वी तुरंगमारुढोऽविशदानंदकाननम्
তাৰ পাছত দেৱ-যোগবশত সেই অৱনীপতি দুৰ্দম একাকী হ’ল; ধনু হাতে, ঘোঁৰাত আৰূঢ় হৈ তেওঁ আনন্দকানন—আনন্দৰ বন—ত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 60
स विलोक्याथ सर्वत्र पादपा नवकेशिनः । सुच्छायांश्च सुविस्तारान्गतश्रम इवाभवत्
সৰ্বত্ৰ চাওঁতে তেওঁ দেখিলে—সকলোফালে নৱপল্লৱে সজীৱ গছ; সুন্দৰ ছাঁ আৰু বিস্তৃত ডালপাতে, যেন তেওঁৰ শ্ৰম একেবাৰে নোহোৱা হ’ল।
Verse 62
केवलं मृगया जातस्तत्खेदो न व्यपाव्रजत् । आजन्मजनितः खेदो निरगात्तद्वनेक्षणात्
কেৱল মৃগয়াৰ পৰা হোৱা ক্লান্তি নোহোৱা হ’ল; কিন্তু জন্মে জন্মে সঞ্চিত দুখ-খেদ সেই বন দৰ্শনতেই দূৰ হৈ গ’ল।
Verse 63
सुगंधेन सुशीतेन सुमदेन सुवायुना । क्षणं संवीजितो राजा पल्लवव्यजनैः कुजैः
সুগন্ধি, শীতল, মনোহৰ বায়ুৱে ৰজাক ক্ষণকাল যেন সেঁৱা কৰিলে; কুজ গছবোৰ পল্লৱ-ব্যজনৰ দৰে তেওঁক পাখা মাৰিলে।
Verse 64
अथावरुह्य तुरगात्स भूपालोतिविस्मितः । धर्मेशमंडपं प्राप्य स्वात्मानं प्रशशंस ह
তাৰ পাছত ঘোঁৰাৰ পৰা নামি, অতিশয় বিস্মিত সেই ভূপালে ধৰ্মেশৰ মণ্ডপত উপস্থিত হৈ নিজৰেই প্ৰশংসা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 65
धन्योस्म्यहं प्रसन्नोस्मि धन्ये मेद्य विलोचने । धन्यमद्यतनं चाहर्यदपश्यमिमां भुवम्
মই ধন্য, মই প্ৰসন্ন; ধন্য মোৰ এই দুটা নয়ন। ধন্য এই আজিৰ দিন—যি দিন মই কাশীৰ এই পবিত্ৰ ভূমি দৰ্শন কৰিলোঁ।
Verse 66
पुनर्निनिंद चात्मानं धर्मपीठ प्रभावतः । धिङ्मां दुर्जनसंसर्गं त्यक्तसज्जनसंगमम्
তাৰ ধৰ্ম-পীঠৰ প্ৰভাৱত তেওঁ পুনৰ নিজকে ধিক্কাৰিলে: “ধিক্ মোক—মই দুষ্টৰ সঙ্গ কৰিলোঁ আৰু সজ্জনৰ সঙ্গ ত্যাগ কৰিলোঁ।”
Verse 67
जंतूद्वेगकरं मूढं प्रजापीडनपंडितम् । परदारपरद्रव्यापहृत्यासुखमानिनम्
“মই আছিলোঁ মূৰ্খ, যিয়ে জীৱসমূহক কষ্ট দিছিলোঁ; প্ৰজাক পীড়া দি নিজকে ‘পণ্ডিত’ বুলি ভাবিছিলোঁ; পৰস্ত্ৰী আৰু পৰধন হৰণত সুখ মানিছিলোঁ।”
Verse 68
अद्ययावन्मम गतं वृथाजन्माल्पमेधस । धर्मस्थानानीदृशानि यद्दृष्टानि न कुत्रचित्
“আজিলৈকে যিমান জীয়াই থাকিলোঁ, মোৰ জন্ম বৃথা গ’ল—মোৰ বুদ্ধি অতি ক্ষুদ্ৰ আছিল। কিয়নো এনে ধৰ্মস্থান মই ক’তো দৰ্শন কৰা নাছিলোঁ।”
Verse 69
एवं बहु विनिंद्य स्वं नत्वा धर्मेश्वरं विभुम् । आरुह्याश्वं ययौ राजा दुर्दमो विषयं स्वकम्
এইদৰে বহুক্ষণ নিজকে ধিক্কাৰ দি, মহাশক্তিমান ধৰ্মেশ্বৰ প্ৰভুক প্ৰণাম কৰি, ৰজা দুৰ্দম অশ্বত আৰোহণ কৰি নিজৰ ৰাজ্যলৈ উভতি গ’ল।
Verse 70
ततोमात्यान्समाहूय क्रमायातांश्चिरंतनान् । नवीनान्परिनिर्वास्य पौरांश्चापि समाह्वयत्
তেতিয়া তেওঁ নিজৰ মন্ত্ৰীসকলক আহ্বান কৰিলে—যিসকল পুৰণি আৰু কালদ্বাৰা পৰীক্ষিত আছিল। নতুনকৈ নিযুক্তসকলক অপসাৰণ কৰি নগৰৰ পৗৰজনকো সমবেত কৰিলে।
Verse 71
ब्राह्मणांश्चनमस्कृत्य तेभ्यो वृत्तीः प्रदाय च । पुत्रे राज्यं समारोप्य प्रजाधर्मे निवेश्य च
তেওঁ ব্ৰাহ্মণসকলক নমস্কাৰ কৰি তেওঁলোকক উপযুক্ত জীৱিকাৰ উপায় দান কৰিলে। পুত্ৰক সিংহাসনত স্থাপন কৰি প্ৰজাক ধৰ্মমাৰ্গত দৃঢ়ভাৱে নিয়োজিত কৰিলে।
Verse 72
परिदंड्य च दंडार्हान्साधूंश्च परितोष्य च । दारानपि परित्यज्य विषयेषु पराङ्मुखः
দণ্ডযোগ্যসকলক তেওঁ শাস্তি দিলে আৰু সাধুসকলক সন্তুষ্ট কৰিলে। গৃহস্থ-বন্ধনো ত্যাগ কৰি তেওঁ বিষয়ভোগৰ পৰা মুখ ঘূৰালে।
Verse 73
समागच्छदथैकाकी काशीं श्रेयोविकासिनीम् । धर्मेश्वरं समाराध्य कालान्निर्वाणमाप्तवान्
তাৰ পাছত তেওঁ একাকী কাশীলৈ আহিল—যি পৰম কল্যাণ প্ৰকাশ কৰে। ধৰ্মেশ্বৰক ভক্তিভাৱে আৰাধনা কৰি যথাসময়ে তেওঁ নিৰ্বাণ লাভ কৰিলে।
Verse 74
धर्मेशदर्शनान्नित्यं तथाभूतः स दुर्दमः । बभूव दमिनां श्रेष्ठः प्रांते मोक्षं च लब्धवान्
ধৰ্মেশৰ নিত্য দৰ্শনৰ ফলত দুৰ্দম তেনেদৰে পৰিবৰ্তিত হ’ল। তেওঁ দমনশীলসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ হ’ল আৰু অন্তত মোক্ষও লাভ কৰিলে।
Verse 76
इदं धर्मेश्वराख्यानं यः श्रोष्यति नरोत्तमः । आजन्मसंचितात्पापात्स मुक्तो भवति क्षणात्
যি নৰোত্তমে ধৰ্মেশ্বৰ-আখ্যানে এই পবিত্ৰ কাহিনী শ্ৰৱণ কৰে, সি জন্মে জন্মে সঞ্চিত পাপৰ পৰা ক্ষণতে মুক্ত হয়।
Verse 77
श्राद्धकाले विशेषेण धर्मेशाख्यानमुत्तमम् । श्रावयेद्ब्राह्मणान्धीमान्पितॄणां तृप्तिकारणम्
বিশেষকৈ শ্ৰাদ্ধকালত ধৰ্মেশৰ এই উত্তম আখ্যানে ব্ৰাহ্মণসকলক শ্ৰৱণ কৰাব লাগে; ই পিতৃলোকৰ তৃপ্তিৰ কাৰণ হয়।
Verse 78
धर्माख्यानमिदं शृण्वन्नपि दूरस्थितः सुधीः । सर्वपापर्विनिर्मुक्तो गंतांते शिवमंदिरम्
দূৰত অৱস্থিত হলেও যি সুধীয়ে এই ধৰ্ম-আখ্যানে শ্ৰৱণ কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হয় আৰু জীৱনৰ অন্তত শিৱৰ মন্দিৰ-ধামলৈ গমন কৰে।
Verse 79
इत्थं धर्मेश माहात्म्यं मया स्वल्पं निरूपितम् । धर्मपीठस्य माहात्म्यं सम्यक्को वेद कुंभज
এইদৰে মই ধৰ্মেশৰ মাহাত্ম্য অলপতে বৰ্ণনা কৰিলোঁ। কিন্তু হে কুম্ভজ! ধৰ্ম-পীঠৰ সত্য মাহাত্ম্য সম্পূৰ্ণকৈ কোনে জানিব পাৰে?
Verse 81
इति श्रीस्कांदे महापुराणे एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां चतुर्थे काशीखंडे उत्तरार्धे धर्मेश्वराख्याननामैकाशीतितमोध्यायः
ইতি শ্ৰীস্কন্দ মহাপুৰাণৰ একাশীতিসাহস্ৰ্যাং সংহিতাৰ চতুৰ্থ ভাগৰ কাশীখণ্ডৰ উত্তৰাৰ্ধত ‘ধৰ্মেশ্বৰ-আখ্যাণ’ নামক একাশীতিতম অধ্যায় সমাপ্ত।