Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
Chương này mở đầu bằng câu hỏi của hiền giả Agastya với Skanda về nguyên nhân khiến Vinatā phải chịu kiếp nô lệ. Skanda thuật lại chuyện Kadru và Vinatā, việc phá vỡ quả trứng quá sớm khiến Aruṇa sinh ra chưa trọn vẹn; Aruṇa liền tuyên lời nguyền, dặn không được đập quả trứng thứ ba và tiên báo rằng người con về sau sẽ giải thoát Vinatā khỏi xiềng xích. Từ đó, câu chuyện chuyển sang địa linh thiêng của Thái Dương tại Kāśī: Aruṇa tu khổ hạnh ở Vārāṇasī và được an lập làm Arunāditya, ban phúc cho người lễ bái—thoát sợ hãi, nghèo khổ, tội lỗi và một số bệnh khổ. Tiếp theo là Vṛddhāditya: nhờ lòng sùng kính của hiền giả Hārīta đối với Mặt Trời, ngài được ban lại tuổi trẻ, lập nên hình thái Thái Dương nổi tiếng trừ lão suy và tai ương. Phần giáo lý về Keśavāditya kể việc Thái Dương đến gần Viṣṇu (Ādikēśava), nhưng lại nêu lời chỉ dạy thiên về Śaiva rằng tại Kāśī, Mahādeva (Śiva) mới là Đấng tối thượng đáng thờ phụng; lễ bái Śiva-liṅga đem sự thanh tịnh mau chóng và thành tựu bốn mục tiêu đời sống. Thái Dương được khuyên thờ một liṅga pha lê, tạo nên một thánh tích liên kết. Chương cũng mô tả nghi thức tẩy tịnh tại Pādodaka tīrtha gần Ādikēśava, trong bối cảnh Ratha-saptamī, với việc tắm gội kèm thần chú để trừ tội nhiều đời. Sau cùng là Vimalāditya qua chuyện Vimala mắc bệnh cùi, lễ bái Thái Dương trong Harikeśava-vana và được chữa lành, đồng thời nhận ân phúc che chở cho người sùng tín. Kết thúc bằng phalaśruti khẳng định công đức khi nghe các chuyện tích về Āditya này.
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
Chương này mở đầu với việc Skanda thuật lại nỗi khát vọng trở về Kāśī của Śiva dù Ngài đang ở núi Mandara, cho thấy Kāśī là thánh địa có sức hút thần học mạnh mẽ, làm lay động cả ý chí của chư thiên. Śiva triệu thỉnh Brahmā (Vidhātā) và giao nhiệm vụ điều tra “vấn đề không rời Kāśī”, vì các sứ giả trước (các yoginī và Sahasragu) đã không trở lại. Brahmā đến Vārāṇasī, ca ngợi bản tính an lạc của thành, rồi hóa thân thành một bà-la-môn già để gặp vua Divodāsa. Một cuộc đối thoại dài về đạo đức vương quyền diễn ra: Brahmā tán dương sự trị vì của Divodāsa, xác lập rằng làm vua là thực hành dharma qua việc bảo hộ thần dân và gìn giữ không gian linh thiêng, rồi xin trợ giúp cho công việc tế tự. Divodāsa hứa hỗ trợ đầy đủ; Brahmā thực hiện mười lễ Aśvamedha tại Kāśī, khiến thánh địa này nổi danh là Daśāśvamedha (trước gọi Rudrasaras). Phần sau chuyển sang tīrtha-māhātmya mang tính chỉ dạy: tại Daśāśvamedha, các hành trì như tắm thiêng (snāna), bố thí (dāna), trì tụng (japa), hỏa cúng (homa), tự học kinh (svādhyāya), thờ phụng chư thần, tarpaṇa và śrāddha đều được tuyên là “akṣaya”, công đức không tiêu mất. Những kỳ tắm theo lịch, đặc biệt tháng Jyeṣṭha, nửa tháng sáng, gồm lễ Daśaharā, được nói là trừ tội nhiều đời; chiêm bái liṅga Daśāśvamedheśa đem thanh tịnh; và nghe/đọc chương này gắn với việc đạt Brahmaloka. Kết thúc, bản văn khẳng định lại địa vị cứu độ độc nhất của Kāśī và khuyên không nên rời bỏ khi đã được đến nơi ấy.
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
Agastya thỉnh hỏi Skanda về một câu chuyện “chưa từng có” liên quan đến Phạm Thiên (Brahmā) và việc Śiva làm gì khi Brahmā hiện diện tại Kāśī. Skanda thuật rằng Śiva lo ngại sức lực vô song của Kāśī khiến muôn loài muốn lưu trú mãi, làm xáo trộn trật tự vai trò trong vũ trụ. Vì thế, Śiva triệu tập các gaṇa và sai đến Vārāṇasī để quan sát hoạt động của các yoginī, của Mặt Trời (Bhānumān) và các pháp lệnh của Brahmā. Những gaṇa có danh xưng như Śaṅkukarṇa và Mahākāla đến Kāśī, vừa chiêm ngưỡng thánh địa liền thoáng quên sứ mệnh—được quy cho năng lực “mohinī” (mê hoặc) của Kāśī. Họ lập các liṅga mang tên mình (Śaṅkukarṇeśvara, Mahākāleśvara) rồi ở lại. Các sứ giả tiếp theo—Ghantākārṇa, Mahodara; rồi một nhóm năm; rồi thêm bốn vị—cũng lần lượt vào Kāśī, thiết lập liṅga và các điểm nghi lễ (như hồ Ghantākārṇa-hrada cùng công đức śrāddha) và đều lưu trú. Chương xen kẽ lời tán dương thờ phụng liṅga vượt hơn các đại thí và đại tế, nêu chỉ dẫn về liṅga-snāna và công năng tẩy tịnh. Đồng thời, Kāśī được khắc họa như địa giới giải thoát, nơi cái chết trở thành điềm lành, và ngay cả việc nhớ danh “Kāśī” cũng được ca ngợi. Kết lại, bản đồ các liṅga mang tên gaṇa (như Tāreśa/Tārakeśa) được tiếp tục, cùng lời nhấn mạnh đức bền chí nỗ lực (udyama) dù nghịch cảnh do số mệnh (daiva).
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
Skanda thuyết với Kumbhasambhava (Agastya) và tuyên dương uy lực tối thắng của liṅga Kapardīśvara. Liṅga này ở phía bắc Pitṛīśa; tại đó người ta đào một hồ tên Vimalodaka, nước chạm đến đâu khiến người ấy trở nên “vimala” (thanh tịnh). Chuyện thời Tretā-yuga kể rằng đạo sĩ Pāśupata Vālmīki hành trì nghi lễ giữa trưa rất nghiêm mật: tắm/lấy tro thánh (bhasma-snāna), trì tụng pañcākṣarī, nhiếp niệm thiền quán Śiva, và nhiễu quanh với tiếng xướng tán, cùng ca hát, nhịp điệu và cử chỉ sùng kính. Ông gặp một chúng sinh đáng sợ như preta/rākṣasa, thân tướng được tả kỹ để nêu đối chiếu giữa ô uế và trật tự khổ hạnh. Kẻ ấy tự thuật nhân quả: từng là một brāhmaṇa ở Pratiṣṭhāna bên sông Godāvarī, vì làm “tīrtha-pratigraha” (nhận lễ vật liên hệ hành hương) nên đọa làm preta chịu khổ nơi hoang địa. Hắn nói theo lệnh Śiva, preta và đại tội nhân không được vào Vārāṇasī, phải đứng ở ranh giới, sợ các tùy tùng của Śiva; nhưng chỉ nhờ nghe danh Śiva từ người qua đường mà nghiệp xấu giảm, được vào phần nào. Vālmīki khởi lòng bi mẫn, chỉ phương thuốc: bôi vibhūti (tro thánh) lên trán như “giáp hộ thân”, rồi tắm ở hồ Vimalodaka và thờ lạy Kapardīśvara. Nhờ dấu tro, các thần nước không ngăn trở; khi tắm và uống nước, thân phận preta tiêu tan, đạt thân thể thiên giới. Người được giải thoát đặt tên thánh địa là Piśāca-mocana và nêu hiệu lực lâu dài: hằng năm vào ngày 14 nửa tháng sáng của Mārgaśīrṣa, nên tắm, cúng tổ tiên (piṇḍa, tarpaṇa), lễ bái và bố thí thực phẩm. Phalaśruti kết rằng nghe/đọc chuyện này được hộ trì khỏi bhūta, preta, piśāca, trộm cướp và thú dữ, lại thích hợp làm chuyện an thần cho trẻ bị “graha” quấy nhiễu.
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
Chương này được trình bày như một “bản mục lục đền miếu” lồng trong đối thoại thần học. Skanda liệt kê nhiều liṅga do các gaṇa thiết lập tại Kāśī, nêu rõ vị trí tương đối như phía bắc Viśveśa, phía nam Kedāra, gần Kubera, hay nơi cửa bắc của nội thất, đồng thời gắn kèm phalaśruti—quả báo công đức khi darśana (chiêm bái) và arcana (thờ phụng). Văn bản nêu danh và công năng các thánh tích: Piṅgalākheśa; Vīrabhadreśvara ban “vīra-siddhi” và che chở trong chiến trận; Kirāteśa cho sự vô úy; Caturmukheśvara đem vinh dự cõi trời; Nikuṃbheśvara giúp thành tựu công việc và thăng tiến gần Kubera; Pañcākṣeśa cho jati-smṛti (nhớ tiền kiếp); Bhārabhūteśvara khuyến thỉnh mạnh mẽ việc chiêm bái; Tryakṣeśvara khiến tín đồ trở nên “tryakṣa”; Lāṅgalīśvara trừ bệnh và tăng phú quý; Virādheśvara giảm nhẹ lỗi lầm; Sumukheśa giải tội và cho điềm lành; Āṣāḍhīśvara tẩy trừ tội chướng kèm ghi chú hành hương theo lịch. Nửa sau chuyển sang độc thoại suy niệm của Śiva: Kāśī là nơi nương tựa tối hậu cho kẻ nặng gánh luân hồi, là “thân thể-thành phố” đo theo pañcakrośī; và chỉ cần nghe hay xưng “Vārāṇasī/Kāśī/Rudrāvāsa” cũng đủ đối trị mối đe dọa của Yama. Kết lại, Mahādeva sai Gaṇeśa cùng tùy tùng đến Kāśī để bảo đảm thành tựu liên tục, mọi việc thông suốt không chướng ngại, khẳng định Kāśī là trung tâm nghi lễ–thần học bền vững.
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
Chương này thuật lời Skanda kể về Vināyaka (Vighnajit/Vighneśa) vâng mệnh Śiva để thúc đẩy sự chuyển biến của Kāśī. Ngài nhanh chóng vào Vārāṇasī và dùng mưu phương tiện, hóa thân thành một bà-la-môn già, người xem nakṣatra/chiêm tinh, đi khắp thành để giải mộng và luận điềm, khiến dân chúng tin phục. Một loạt mộng dữ và dấu hiệu bất tường trên trời dưới đất được nêu ra: nhật thực, nguyệt thực, các thế đối nghịch của hành tinh, sao chổi, động đất, điềm xấu nơi thú vật và cây cối, cùng những cảnh tượng tượng trưng cho sự suy sụp của đô thành. Nhờ lời luận giải được sắp đặt khéo léo, nhiều cư dân bị thuyết phục rằng nguy cơ chính trị đang đến gần và lần lượt rời bỏ thành, cho thấy quyền năng thần linh có thể vận hành qua các hệ tri thức được xã hội tôn trọng như giải mộng và jyotiṣa. Câu chuyện chuyển vào nội cung: các cung nữ ca ngợi “vị bà-la-môn” ấy có đức hạnh mẫu mực, khiến Hoàng hậu Līlāvatī tiến cử với Vua Divodāsa. Nhà vua tiếp đãi trọng hậu và kín đáo hỏi về vận nước và tương lai của mình. Vināyaka trong lớp ngụy trang dâng lời tán tụng vương đức rồi chỉ dạy: trong mười tám ngày sẽ có một bà-la-môn từ phương bắc đến, phải nghe theo lời khuyên của người ấy không chút do dự. Kết chương nói Kāśī đã bị Vināyaka nhiếp phục bằng māyā, và dẫn sang câu hỏi của Agastya về việc Śiva tán thán Vināyaka ra sao, cùng những danh hiệu và hình tướng Ngài mang tại Kāśī.
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
Chương 7 dựng nên một cảnh tượng nghi lễ khi Đại Thần Mahādeva cát tường tiến vào Vārāṇasī giữa hội chúng chư thiên và các bậc bán thần: devas, rudras, siddhas, yakṣas, gandharvas, kinnaras. Cao điểm là lời huấn dụ của Śiva và bài tán tụng dâng lên Gaṇeśa. Lời stuti của Śrīkaṇṭha tôn Vināyaka như nguyên lý siêu nhân quả, Đấng trừ và điều phục chướng ngại, bảo chứng siddhi cho người chí thành. Bản văn tiếp đó xác định vai trò của Dhūṇḍhi‑Vināyaka trong việc giúp hành giả được vào Kāśī, đồng thời nêu nghi thức thờ phụng: tắm tại Maṇikarṇikā, dâng modaka, hương, đèn, vòng hoa, và giữ các pháp hạnh vào ngày caturthī—đặc biệt Māgha‑śukla‑caturthī—cùng cuộc yātrā hằng năm với lễ vật từ mè và nghi thức homa. Phần phalaśruti khẳng định việc tụng đọc gần Dhūṇḍhi đem lại tiêu trừ chướng nạn và tăng trưởng phúc lộc. Sau cùng, chương chuyển sang một “bản đồ” địa linh có cấu trúc: liệt kê nhiều Vināyaka theo các āvaraṇa (vòng hộ trì) và các phương hướng, mỗi vị đảm nhiệm công năng tại chỗ như trừ sợ hãi, che chở, ban siddhi mau chóng, chế ngự thế lực đối nghịch. Nhờ đó, Kāśī hiện ra như một không gian nghi lễ nhiều tầng, được các danh hiệu Gaṇeśa canh giữ.
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
Chương 8 được trình bày như một cuộc đối thoại: hiền thánh Agastya hỏi Skanda về những hành trạng của Śiva khi ngự tại Mandara, và Skanda đáp bằng một thiên truyện hướng về Kāśī, được ca ngợi là có năng lực tiêu trừ uế nhiễm. Trong đó, lời thuyết giảng của Viṣṇu nêu giáo lý về hiệu lực nghi lễ tùy thuộc lòng sùng kính và sự tưởng niệm: con người phải nỗ lực, nhưng kết quả rốt ráo do Thần linh làm chứng và khơi phát; việc làm có nhớ Śiva thì thành tựu, còn không nhớ thì dù thực hành đúng phép cũng bị xem là vô hiệu. Tiếp theo, Viṣṇu rời Mandara đến Vārāṇasī, tắm tại ranh giới/chỗ hợp lưu của sông Gaṅgā và thiết lập/nhận định thánh địa Pādodaka-tīrtha. Chương liệt kê dày đặc lộ trình các tīrtha và đền miếu gắn với Keśava (như Ādikeśava cùng các tīrtha: Śaṅkha, Cakra, Gadā, Padma, Mahālakṣmī, Tārkṣya, Nārada, Prahlāda, Ambārīṣa…); mỗi nơi đi kèm các hành trì như snāna (tắm), uống pādodaka, śrāddha, tarpaṇa, dāna, và công đức được hứa như thanh tịnh, siêu thăng tổ tiên, thịnh vượng, sức khỏe, cùng quả hướng giải thoát. Về sau xuất hiện lời giảng của một “saugata” (ẩn sĩ/giáo thọ), nhấn mạnh các chuẩn mực đạo đức phổ quát—đặc biệt ahiṃsā (bất bạo lực) là dharma tối thượng và lòng từ bi là chuẩn mực cao nhất. Chương kết bằng lời phalaśruti: đọc hoặc nghe truyện này sẽ viên mãn sở nguyện, ví như Viṣṇu ban điều ước và Śiva là đấng “thành tựu theo ý niệm”.
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
Chương này mở đầu với lời Agastya cung kính tán dương Skanda và thỉnh cầu Ngài giải thích về thánh địa (tīrtha) Pañcanada ở Kāśī: vì sao mang tên ấy, vì sao được xem là tối thượng trong năng lực tẩy uế, và vì sao Viṣṇu được hiểu là hiện diện tại đó mà vẫn siêu việt. Skanda đáp bằng một giáo huấn gắn với địa điểm, dung hợp các mô tả siêu hình về Thần linh—vô tướng mà vẫn hiển lộ, nâng đỡ muôn loài mà vẫn tự tại—với phả hệ cụ thể của tīrtha. Câu chuyện kể về hiền giả Vedaśiras, tiên nữ Śuci và sự ra đời của cô gái Dhūtapāpā (“người rũ sạch tội lỗi”). Khổ hạnh (tapas) của nàng được nêu như điều kiện quyết định làm nên sự linh thiêng phi thường; Brahmā ban ân rằng vô số tīrtha cư trú trong thân nàng, khiến năng lực thanh tịnh càng tăng. Sau đó, cuộc gặp với Dharma dẫn đến những lời nguyền qua lại: Dharma trở thành đại sông Dharmanadī tại Avimukta, còn Dhūtapāpā hóa thành dạng như ngọc trăng, khi trăng lên thì tan chảy thành dòng sông, nối kết thủy văn với thiêng tính. Kết chương là phần chỉ dẫn nghi lễ: tắm tại Pañcanada, làm pitṛ-tarpaṇa, thờ Bindumādhava, và dùng/uống nước Pañcanada đều là pháp tu tẩy tịnh. Bố thí tại Bindutīrtha được nói đem lại thoát nghèo, tạo thành một lộ trình hành lễ gắn chặt với địa lý thánh của Kāśī.
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
Chương 10 được xây dựng như một truyện tích về nguồn gốc thánh địa (tīrtha) đồng thời là cẩm nang về lời nguyện (vrata) đặt trong cuộc đối thoại thần học. Skanda mở đầu bằng chủ đề “sự hiển lộ của Mādhava”, hứa rằng người nghe với lòng tin sẽ được thanh tịnh nhanh chóng. Viṣṇu (Keśava) từ núi Mandara giáng đến, quan sát sự linh thiêng vượt trội của Kāśī và tán thán Pañcanada-hrada là nơi thanh tịnh hơn cả những mẫu mực tinh vũ. Câu chuyện chuyển sang ẩn sĩ Agnibindu, người đến gần và dâng một bài tán tụng dài, nêu Viṣṇu vừa siêu việt vừa từ bi hiện thân vì hàng tín đồ. Ông cầu xin ân huệ: mong Viṣṇu an trụ tại Pañcanada vì lợi ích chúng sinh, nhất là người cầu giải thoát. Viṣṇu chấp thuận, tuyên bố Kāśī đặc biệt hiệu nghiệm cho mokṣa nhờ “xả bỏ thân” (tanū-vyaya) tại đó; rồi ban ân thứ hai: thánh địa mang tên Bindu-tīrtha, và việc chí thành cùng tắm gội nơi ấy đem lại giải thoát, dù ở xa hay qua đời về sau. Phần sau trình bày khuôn phép Kārtika/Ūrja-vrata: tiết chế ăn uống, giữ phạm hạnh, tắm rửa, dâng đèn, thức canh đêm Ekādaśī, giữ chân thật, lời nói điều phục, quy tắc thanh tịnh và các mức độ nhịn ăn. Những điều này được nêu như chuẩn mực đạo đức để củng cố dharma và nâng đỡ bốn mục tiêu đời sống (caturvarga), đặc biệt nhấn mạnh không nuôi lòng oán ghét đối với Đấng Tối Thượng và duy trì thực hành bhakti bền bỉ.
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
Chương này mở đầu khi hiền giả Agastya xin được giải nghi sau khi nghe chuyện thanh tịnh về Mādhava và sự vĩ đại của Pañcanada. Skanda đáp lại bằng cách thuật lại lời chỉ dạy của Mādhava dành cho hiền giả Agnibindu, được truyền qua tiếng nói của Bindu-Mādhava. Tiếp theo là một bảng liệt kê có hệ thống: Đức Viṣṇu tự nhận mình hiện thân tại nhiều thánh địa (tīrtha) với các danh xưng địa phương như Keśava, Mādhava, Nṛsiṃha… và nêu công đức tương ứng: sự vững bền của trí tuệ (Jñāna-Keśava), che chở khỏi māyā (Gopī-Govinda), phú quý thịnh vượng (Lakṣmī-Nṛsiṃha), toại nguyện (Śeṣa-Mādhava), và các thành tựu cao thượng (Hayagrīva-Keśava), v.v. Lời giảng chuyển sang sự so sánh công năng các tīrtha, khẳng định Kāśī là nơi linh lực tối thắng, rồi hé lộ một “rahasya” (bí mật): vào đúng giờ ngọ, nhiều tīrtha nghi lễ hội tụ tại Maṇikarṇikā; ngay cả chư thiên, hiền thánh, nāga và các loài hữu tình cũng được mô tả là tham dự chu kỳ nghi lễ giữa trưa ấy. Kinh văn tôn xưng hiệu lực của Maṇikarṇikā: chỉ một lần prāṇāyāma, một lượt tụng Gāyatrī, hay một lễ hiến cúng (homa) cũng đem lại quả báo tăng bội. Agnibindu hỏi về phạm vi Maṇikarṇikā; Viṣṇu mô tả ranh giới khái lược bằng các mốc như khu Haricandra và các Vināyaka, đồng thời giới thiệu những tīrtha lân cận cùng phúc quả. Chương còn trình bày phép quán tưởng Maṇikarṇikā như một Nữ Thần với tướng trạng biểu tượng, kèm mô tả thần chú và pháp hành (tỷ lệ japa và homa) hướng đến giải thoát. Về sau tiếp tục liệt kê các trạm linh thiêng gần đó (Śiva-liṅga, tīrtha và các hình thái hộ trì), rồi kết bằng lời phalaśruti: ai thành kính tụng đọc hay lắng nghe chuyện Bindu-Mādhava sẽ được bhukti (an lạc thế gian) và mukti (giải thoát).
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
Agastya thỉnh cầu Skanda thuật lại tường tận cuộc hội tụ thiêng liêng tại Kāśī: sự quang lâm của Śiva (Vṛṣadhvaja) và nghi thức tôn kính khi có Viṣṇu, Brahmā, Ravi (Thần Mặt Trời), các gaṇa và yoginī cùng hiện diện. Skanda mô tả lễ nghi của hội chúng—đảnh lễ, an tọa, ban phúc—rồi nêu rõ giáo lý: Śiva trấn an Brahmā về phép tắc hành xử, nhấn mạnh tội lỗi nặng nề khi xúc phạm Bà-la-môn và năng lực tịnh hóa của việc an lập Śiva-liṅga. Ravi trình bày việc mình giữ kỷ luật chờ bên ngoài Kāśī dưới quy chế của Divodāsa; Śiva cho biết đó là phần của sự điều hành thần linh. Tiếp đến là nguồn gốc một tīrtha trọng yếu: năm bò trời từ Goloka đến, sữa của họ hóa thành hồ; Śiva đặt tên Kapilā-hrada, làm phát sinh một thánh địa tối thắng. Các Pitṛ hiện ra cầu ân, và Śiva ban bố quy tắc śrāddha cùng dâng pinda tại đây, hứa sự thỏa mãn “akṣaya” đặc biệt vào các thời điểm giao hội trăng (Kuhū/Soma) và ngày sóc. Nhiều danh xưng của tīrtha được liệt kê như Madhusravā, Kṣīranīradhi, Vṛṣabhadhvaja-tīrtha, Gadādhara, Pitṛ-tīrtha, Kapiladhārā, Śivagayā…, đồng thời khẳng định công đức rộng mở cho nhiều hạng vong linh. Chương kết bằng hình ảnh nghi lễ khởi hành và lời phalaśruti: nghe hay tụng chương này diệt trừ đại tội, đưa đến Śiva-sāyujya, và nối mạch với truyền thống japa-akhyāna “Kāśī-praveśa”.
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
A‑ga‑stya hỏi Skanda về vẻ huy hoàng của Kāśī và những hành trạng của Śiva tại Tārakāra (Kāśī). Skanda kể chuyện vị yogin‑hiền thánh Jaigīṣavya thực hành một niyama cực nghiêm: không ăn không uống cho đến khi lại được chiêm bái đôi chân sen của Śiva với “viṣama‑īkṣaṇa” (ánh nhìn đặc biệt, tức Tam Nhãn). Ông khẳng định rằng thức ăn dùng khi chưa có darśana ấy là khiếm khuyết về mặt tâm linh. Chỉ Śiva biết lời nguyện này, liền sai Nandin đến một hang động tuyệt mỹ đón người sùng kính; Nandin chạm “līlā‑kamala” thần diệu để hồi sinh và tăng lực cho vị khổ hạnh, rồi đưa đến trước Śiva và Gaurī. Jaigīṣavya dâng một bản Śiva‑stotra dài, xưng tụng vô số thánh hiệu và bày tỏ sự quy y tuyệt đối (śaraṇāgati) nơi Mahādeva. Hài lòng, Śiva ban ân: được gần gũi không gián đoạn, được thường trú tại liṅga do Jaigīṣavya thiết lập, và được truyền dạy yoga để trở thành bậc thầy yoga hàng đầu; stotra ấy được tuyên bố có năng lực trừ đại tội, tăng trưởng công đức và lòng bhakti. Chương cũng điểm chỉ địa lý nghi lễ của Kāśī: sự hiển lộ của Jyeṣṭheśvara (liṅga tự hiện) và Jyeṣṭhā Gaurī gần Jyeṣṭha‑vāpī; quy định một đại yātrā (Jyeṣṭha śukla caturdaśī, thứ Hai, sao Anurādhā); lễ hội tháng Jyeṣṭha với thức canh đêm; lợi ích śrāddha tại Jyeṣṭha‑sthāna; và về sau danh xưng Nivāseśa (liṅga cư trú do Śiva tự lập). Phalaśruti kết rằng ai lắng nghe chí thành sẽ được giải trừ tội lỗi và được che chở khỏi các khổ nạn.
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
A-ga-xtya hỏi Skanda về những điều đã xảy ra tại “Jyeṣṭha-sthāna”, nơi đại phúc đức được Chúa yêu mến. Skanda kể rằng khi Śiva đi đến Mandara, các Bà-la-môn cư trú và những người từ bỏ ruộng đồng, nhờ vào sinh kế của thánh địa, đã đào một hồ nước đẹp tên Daṇḍakhātā và thiết lập nhiều đại-liṅga quanh hồ, giữ nghi quỹ Śaiva: bôi vibhūti, đeo rudrākṣa, lễ bái liṅga và tụng Śatarudrīya. Nghe tin Śiva trở về, vô số Bà-la-môn từ nhiều tīrtha/kuṇḍa được nêu danh—như Mandākinī, Haṃsatīrtha, Kapālamocana, Ṛṇamocana, Vaitaraṇī, Lakṣmītīrtha, Piśācamocana…—đổ về bờ sông Gaṅgā, mang phẩm vật cúng dường và những bài tán tụng cát tường. Śiva an ủi và khai thị giáo nghĩa: Kāśī là “kṣema-mūrti” (thân tướng của sự an ổn) và “nirvāṇa-nagarī” (thành phố giải thoát); ghi nhớ danh “Kāśī” như một chân ngôn có năng lực hộ trì và chuyển hóa. Ngài xác nhận địa vị cứu độ của người sùng kính Kāśī, cảnh báo việc sống ở Kāśī mà thiếu bhakti, và ban ân: Chúa không rời Kāśī; tín đồ phải có bhakti kiên cố và cư trú Kāśī liên tục; sự hiện diện của Śiva sẽ an trụ trong các liṅga do tín đồ thiết lập. Chương cũng nêu chuẩn mực đạo hạnh cho cư dân—phụng sự, thờ phượng, tự chế, bố thí, từ bi, lời nói không gây hại—và quả báo cho hành vi sai trái tại Kāśī, kể cả trạng thái trung gian nghiêm khắc gọi là “rudra-piśāca”, chịu khổ để được sửa trị rồi mới giải thoát. Kết lại bằng lời hứa đặc thù của Avimukta: ai chết tại đó không rơi địa ngục; Śiva ban “tāraka-brahma” lúc lâm chung; lễ vật nhỏ cũng sinh công đức lớn; tụng đọc và truyền dạy “mật truyện” này trừ tội và đưa đến cảnh giới của Śiva.
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
Chương này mở đầu khi Skanda thuyết với Kumbhaja, liệt kê một cụm lớn các liṅga quanh Jyeṣṭheśvara tại Jyeṣṭhasthāna, tán dương đó là những hình tướng linh thiêng có năng lực ban siddhi và tẩy sạch ô nhiễm. Một số liṅga được nêu rõ quả báo: chỉ cần darśana Parāśareśvara liền đạt “tri kiến thanh tịnh”; Māṇḍavyeśvara giúp tránh rối loạn, mờ tối trí tuệ; Jābālīśvara ngăn rơi vào durgati; và vị Āditya do Sumantu thiết lập, chỉ cần nhìn thấy có thể làm dịu bệnh kuṣṭha (bệnh ngoài da). Tổng quát hơn, việc nhớ nghĩ, chiêm bái, chạm đến, thờ phụng, đảnh lễ và ca ngợi các liṅga ấy được nói là ngăn “kaluṣa” — vết nhơ đạo đức–tâm linh — phát sinh. Tiếp theo là truyền thuyết nguồn gốc thứ nhất: khi Śivā/Devī chơi quả bóng (kaṇḍuka) gần Jyeṣṭhasthāna, hai kẻ thù đến toan bắt giữ Ngài; nhưng Thần Nữ toàn tri đã biết, và chính quả bóng ấy đánh gục họ, rồi hóa thành liṅga mang danh Kaṇḍukeśvara. Liṅga này được ca tụng là đấng trừ khổ não và là nơi Devī thường trụ để nhiếp hộ người sùng kính. Truyền thuyết thứ hai diễn ra tại Daṇḍakhāta tīrtha: một kẻ ác mưu làm suy yếu chư thiên bằng cách sát hại brāhmaṇa, vì Veda-yajña nuôi dưỡng sức mạnh của devas. Hắn cải trang, săn mồi các ẩn sĩ; nhưng vào đêm Śivarātri, một người thờ phụng chí thành được che chở, và Śiva hiển hiện trong hình tướng gắn với hổ, dẫn đến sự thiết lập Vyāghreśvara liṅga. Phần phala nhấn mạnh sự hộ trì khỏi hiểm nạn (trộm cướp, thú dữ), chiến thắng trong cơn nguy khi nhớ đến liṅga, và tâm không sợ hãi cho người lễ bái. Cuối chương ghi thêm Uṭajeśvara ở phía tây Vyāghreśvara, cũng được nói là xuất hiện vì sự bảo hộ tín đồ.
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
Chương này mở đầu khi Skanda liệt kê các liṅga phụ quanh Jyeṣṭheśvara, sắp theo phương hướng và khoảng cách, tạo thành một lộ trình hành hương có thể thực hành. Apsaraseśvara và giếng Apsaras-kūpa (Soubhāgya-udaka) được nêu như nơi tắm rửa nghi lễ và chiêm bái để tránh điều bất hạnh. Kế đó là Kukkuteśa gần một vāpī, ban phước tăng trưởng gia đạo; Pitāmaheśvara ở bờ Jyeṣṭha-vāpī được xác định là nơi làm śrāddha khiến tổ tiên hoan hỷ, rồi Gadādhareśvara tiếp tục ban sự thỏa nguyện cho pitṛ. Mạch truyện chuyển sang các địa điểm liên hệ Nāga: Vāsukīśvara cùng Vāsukī-kuṇḍ dạy về snāna/dāna và nêu Nāga-pañcamī làm mốc thời lịch để được che chở khỏi sợ rắn và độc tố; Takṣakeśvara và Takṣaka-kuṇḍ nối tiếp chủ đề hộ trì. Tiếp theo là khu vực Bhairava: Kapālī Bhairava trừ nỗi sợ cho người sùng tín, nói rằng có thể đạt vidyā-siddhi trong sáu tháng; Caṇḍī Mahāmuṇḍā được thờ bằng bali và lễ vật, và hành hương ngày Mahāṣṭamī hứa ban danh tiếng cùng phú quý. Chương lại trở về địa thế thủy vực: Catuḥsāgara-vāpikā và bốn liṅga do bốn đại dương an trí; Vṛṣabheśvara (do ngưu của Hara dựng) được ca ngợi rằng chỉ cần darśana sẽ hướng đến giải thoát trong sáu tháng. Gandharveśvara và kuṇḍ của nó gắn với cúng dường và hưởng lạc “cùng các Gandharva”; Karkoteśvara và Karkota-vāpī đem lại vinh dự ở Nāga-loka và miễn nhiễm độc. Các liṅga khác—Dhuṃdhumāriśvara (thoát sợ do kẻ thù), Purūraveśvara (ban bốn mục tiêu đời người), Supratīkeśvara (danh vọng và sức mạnh, liên hệ hồ lớn)—mở rộng hành trình. Các thần hộ vệ được thêm vào: Vijayabhairavī ở cổng bắc bảo hộ, cùng các Gaṇa Huṇḍana và Muṇḍana ngăn chướng ngại; darśana của họ đem an lành. Sau đó là truyền thuyết lồng ghép bên bờ Varaṇā về Menā, Himavān và lời thuật của một du tăng về sự hiện diện của Viśveśvara cùng công trình huy hoàng do Viśvakarman tạo dựng; cuối cùng, phalaśruti khẳng định nghe danh đức ấy dẫn về cõi Śiva và rũ sạch tội lỗi.
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
Chương này mở đầu khi hiền giả Agastya thỉnh cầu Skanda giảng về nguồn gốc và uy lực của Mahāliṅga Ratneśvara tại Kāśī. Skanda kể rằng Himavān đã gom một khối châu báu để dâng hướng về Pārvatī; từ đó hiện ra một liṅga rực sáng, kết thành từ ngọc báu và tự nhiên hiển lộ. Chỉ cần được darśana liṅga ấy đã được tán dương là ban “jñāna-ratna” — trí tuệ như viên ngọc quý. Śiva và Pārvatī đến nơi; Pārvatī hỏi vì sao liṅga trông như bám rễ sâu và tỏa hào quang chói lòa. Śiva giải nghĩa hình tướng, đặt danh hiệu Ratneśvara và xác nhận đây là sự hiển hiện của chính Ngài, đặc biệt linh nghiệm tại Vārāṇasī. Các gaṇa như Somanandin nhanh chóng dựng một prāsāda bằng vàng; bản văn nhấn mạnh rằng việc xây đền và an vị liṅga, dù chỉ với công sức nhỏ, cũng sinh đại phước, nêu bật “kinh tế công đức” thù thắng của Kāśī. Sau đó là chuyện tích: nữ vũ công Kalāvatī múa cúng trong đêm Śivarātri, nhờ nghệ thuật thấm lòng sùng kính mà tái sinh làm công chúa Gandharva Ratnāvalī. Giữ lời nguyện darśana Ratneśvara mỗi ngày, nàng được ban ân rằng phu quân tương lai sẽ ứng hợp với danh xưng do thần linh chỉ dấu. Một đoạn khác kể về cơn khốn khó rồi được cứu nhờ nước thánh/“nước chân” (caraṇodaka) của Ratneśvara, được ca ngợi như phương thuốc nhiệm mầu cho người có tín tâm. Kết chương, việc lắng nghe câu chuyện này được nói là làm vơi nỗi sầu ly biệt và các khổ não liên hệ, vừa hộ trì vừa an ủi người hành hương.
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
Chương 18 trong Avimukta-kṣetra trình bày một chuỗi nguyên nhân–khởi nguyên liên kết chặt chẽ. Skanda kể với Agastya về một biến cố “kỳ diệu, diệt trừ đại tội”: Gajāsura, con của Mahiṣāsura, xuất hiện như sức mạnh khổng lồ làm chấn động thế gian. Śiva đối diện và dùng tam xoa (triśūla) đâm hạ, nhưng câu chuyện chuyển sang đối thoại thần học: Gajāsura thừa nhận tối thượng tính của Śiva và cầu xin ân phúc. Asura xin cho tấm da (kṛtti) của mình trở thành y phục vĩnh viễn của Śiva, từ đó danh hiệu Kṛttivāsa được thiết lập. Śiva chấp thuận và còn thánh hóa nơi thân xác asura ngã xuống tại Avimukta bằng cách an lập một liṅga tại đó—Kṛttivāseśvara—được tôn xưng là bậc nhất trong các liṅga ở Kāśī, có năng lực tiêu trừ trọng tội. Chương tiếp tục nêu hiệu lực nghi lễ: thờ phụng, tụng stotra, chiêm bái (darśana) nhiều lần, cùng các pháp hành đặc biệt (thức canh đêm và trai giới vào Māgha kṛṣṇa caturdaśī; lễ hội vào Caitra śukla pañcadaśī). Một kuṇḍa hình thành khi rút tam xoa trở thành tīrtha; tắm gội và làm pitṛ-tarpaṇa tại đây đem lại công đức lớn. Phép lạ thứ hai giải thích Haṃsatīrtha: trong lễ hội, những con chim đang đánh nhau rơi vào kuṇḍa và lập tức được biến đổi (quạ trở nên như thiên nga), biểu thị sự thanh tịnh tức thời. Cuối chương liệt kê các thánh tích quanh Haṃsatīrtha/Kṛttivāsa—các liṅga, Bhairava, Devī, vetāla, nāga và các kuṇḍa chữa bệnh—như một lộ trình hành hương với lợi ích riêng; phalaśruti khẳng định rằng nghe nguồn gốc này đem lại cát tường tương ứng với việc chiêm bái liṅga.
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
Skanda chỉ dạy Agastya về các liṅga ở Kāśī, nơi những hành giả giữ giới phụng thờ để cầu giải thoát. Chương này mang lối diễn ngôn liệt kê: Nandin tâu với Śiva về những đền miếu huy hoàng, cùng sự dời đến hoặc hiển lộ của nhiều liṅga và năng lực các tīrtha trong Kāśī. Nhiều địa điểm được nêu tên kèm chỉ hướng và dấu mốc lân cận (như các miếu Vināyaka, các kuṇḍa, từng khu vực), và mỗi nơi đều gắn với lời nói về phala—diệt tội, đắc siddhi, chiến thắng, vô úy trong thời Kali, tránh tái sinh bất thiện, hoặc đạt cõi của Śiva. Một mạch giáo lý nổi bật là “cô đọng linh thiêng”: việc làm tại những tương đương địa phương ở Kāśī được nói là cho công đức tăng bội so với các kṣetra xa như Kurukṣetra, Naimiṣa, Prabhāsa, Ujjayinī. Truyện cũng tôn xưng Avimukta và Mahādeva-liṅga như nền tảng căn cốt của Kāśī—một “điền giải thoát”, đồng thời mô tả các thần hộ vệ và sự thánh thiện bền vững của thành này qua các chu kỳ vũ trụ.
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
Adhyāya 20 được đặt trong khuôn khổ câu hỏi của hiền giả Agastya gửi đến dòng Kāt(y)āyaneya/Nandin: những Nữ Thần nào được an vị ở đâu để hộ trì Avimukta tại Kāśī, và các vị được bổ nhiệm theo thánh chỉ ra sao. Skanda đáp lại bằng cách liệt kê một mạng lưới đền thờ–tīrtha và các hình thái Devī trong Vārāṇasī theo trật tự không gian, mở đầu với Viśālākṣī gắn với sông Gaṅgā và Viśālatīrtha. Chương cũng nêu pháp tu: trai giới, thức canh đêm, và cúng thí thực cho mười bốn thiếu nữ vào một tithi nhất định, như kỷ luật gắn với công đức cư trú tại Kāśī. Tiếp đó, hành trình thiêng được mở rộng đến Lalitātīrtha và Lalitā Devī, rồi đến Viśvabhujā với nhấn mạnh việc hành hương trong kỳ Navarātra. Nhiều hình thái hộ vệ được kể tên: Vārāhī, Śivadūtī, Aindrī, Kaumārī, Māheśvarī, Nārasiṃhī, Brāhmī, Nārāyaṇī, và Gaurī/Śaileśvarī. Chương còn mô tả các địa điểm chuyên biệt như Citraghaṇṭā cùng nghi lễ hội kỳ, Nigadabhañjanī với ý nghĩa giải trừ xiềng xích, và Amṛteśvarī biểu trưng cho bất tử. Phần sau nói về Siddhalakṣmī và Mahālakṣmī-pīṭha, bàn về phúc lộc và siddhi, đồng thời nêu các bộ ba hộ vệ dữ dội: Carmamuṇḍā, Mahāruṇḍā, Cāmuṇḍā. Kết thúc, Svapneśvarī/Durgā được đặt làm sự hiện diện hộ trì phương Nam; việc thờ phụng được trình bày như chuẩn mực đạo hạnh để ổn định đời sống cá nhân và giữ gìn sự thanh tịnh của kṣetra.
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
Agastya thỉnh hỏi Skanda vì sao Nữ Thần được gọi là “Durgā”, và ở Kāśī cần thờ phụng Ngài ra sao. Skanda kể một truyền thuyết khởi nguyên xoay quanh một asura tên Durga: nhờ khổ hạnh dữ dội, hắn khuất phục các thế giới, làm rối loạn việc học Veda, nghi lễ yajña và trật tự xã hội. Sự hỗn loạn của vũ trụ và đô thành được nêu như dấu hiệu của adharma; xen giữa là lời dạy của Skanda về sự điềm tĩnh và dhairya—bền chí, vững tâm—trong lúc thịnh vượng cũng như khi nghịch cảnh. Khi chư thiên mất quyền tự chủ, họ nương tựa nơi Maheśa. Nữ Thần, được khuyến thỉnh vì sứ mệnh diệt asura, sai Kālarātrī làm sứ giả ngoại giao. Kālarātrī đưa tối hậu thư có trật tự: trả tam giới về cho Indra và phục hồi các nghi lễ Veda, nếu không sẽ gánh hậu quả; rồi dùng lời nói chiến lược vạch rõ dục vọng và sự tự phụ của asura. Khi hắn toan bắt giữ nàng, Kālarātrī hiển lộ uy lực áp đảo, thiêu rụi binh lực và hóa giải mọi đòn công kích. Cuộc đối đầu dâng lên quy mô lớn: Nữ Thần hóa sinh vô số śakti để kiềm chế đạo quân asura, biểu thị sự hộ trì của Thần linh vừa là chủ quyền siêu hình, vừa là sự phục hồi cân bằng nghi lễ và đạo đức.
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
Chương này mở đầu khi hiền giả Agastya hỏi Skanda về các danh xưng và phân loại của những Śakti tối thượng gắn với quyền năng hiện thân của Umā. Skanda đáp bằng một bản liệt kê dài các tên gọi của thần lực, qua đó dựng nên “bản đồ” khái niệm về các tác nhân Śākta và công năng của Thánh Mẫu. Câu chuyện chuyển sang một biến cố chiến trận mang ý nghĩa thần học: một asura hùng mạnh tên Durga tấn công Nữ Thần bằng vũ khí như bão tố và bằng các biến hóa thân thể (voi, trâu, hình nhiều tay). Nữ Thần đối trị bằng những thần khí chuẩn xác và cuối cùng hàng phục hắn bằng cây tam xoa, lập lại sự ổn định của vũ trụ. Chư thiên và các bậc hiền thánh dâng một bài tán tụng trang trọng, nhận Nữ Thần là sarvadevamayī—đấng dung nhiếp mọi thần linh—hợp nhất các hình tướng theo phương hướng và chức năng trong một thực tại thiêng liêng duy nhất. Phần kết nêu nghi quỹ hộ thân: bài stotra được đặt tên Vajrapañjara (“lồng/giáp kim cang”), được hứa như một kavaca có thể tiêu trừ sợ hãi và tai ách. Nữ Thần tuyên bố từ sự kiện này danh hiệu của Ngài sẽ vang danh là “Durgā”. Lời dạy còn được gắn với Kāśī: khuyến định thờ phụng vào các tithi như Aṣṭamī và Caturdaśī (đặc biệt nhấn mạnh thứ Ba), tu tập Navarātra, hành hương hằng năm, và tắm lễ–cúng bái tại Durgā-kuṇḍa; đồng thời nhắc đến các Śakti hộ vệ, các Bhairava và Vetāla canh giữ thánh địa.
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
Chương này mở ra như một cuộc đối thoại nhiều tầng. Hiền giả Agastya hỏi Skanda về cách Ṣaḍānana đến yết kiến Trilocana, cùng ý nghĩa của Virajā-pīṭha và địa thế các liṅga tại Kāśī. Skanda giới thiệu “tòa Virajā”, nêu các điểm nút thiêng của Kāśī như Trilocana Mahāliṅga và tīrtha Pilipilā, xem đó là một quần thể hành hương (tīrtha-complex) trọn vẹn. Tiếp đó, lời thoại chuyển sang thỉnh cầu của Devī trước Śiva: xin liệt kê rõ ràng các liṅga anādi-siddha của Kāśī—những nhân duyên đưa đến nirvāṇa và làm nên danh tiếng Kāśī như một mokṣa-purī. Śiva đáp bằng một bảng mục có cấu trúc gồm mười bốn liṅga chính (khởi từ Oṃkāra và Trilocana, kết ở Viśveśvara), khẳng định sức hợp nhất của chúng làm nền vận hành cho “địa vực giải thoát”, đồng thời khuyên thường xuyên yātrā và thờ phụng. Chương cũng nhắc đến những nhóm liṅga ẩn mật hoặc chưa hiển lộ trong thời Kali, chủ yếu dành cho người có tín tâm và hiểu biết. Khi Devī xin nghe riêng công đức từng liṅga, chương triển khai dài về sự xuất hiện của Oṃkāra-liṅga: Brahmā tu khổ hạnh trong Ānandakānana, thấy hiện khởi âm tiết nguyên sơ (a-u-ma), cùng minh giải về nāda-bindu. Brahmā tán thán và nhận ân phúc, kèm lời bảo chứng cứu độ gắn với darśana và japa. Nhờ vậy, chương kết hợp bản đồ thiêng (danh mục và lộ trình), chỉ dẫn nghi lễ (thời điểm yātrā, thờ phụng), và luận giải siêu hình về Pranava như śabda-brahman trong một giáo thuyết hướng đến giải thoát.
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
Chương này trình bày một diễn luận thần học nhiều tầng, xoay quanh khát nguyện đạt thành tựu “ngay trong thân này” và sự tôn quý đặc biệt của Avimukta (Kāśī). Skanda kể lại chuyện thời Padma-kalpa: Damana, con của Bhāradvāja, thấy đời thế gian vô thường và đầy khổ não nên lang thang qua các āśrama, thành thị, rừng núi, sông ngòi và các tīrtha, tu khổ hạnh nhưng vẫn không đạt sự an định của tâm. Nhờ duyên lành, ông đến bờ sông Revā, gặp thánh địa gắn với Oṃkāra, thấy các đạo sĩ Pāśupata và đến thưa hỏi vị thầy già, hiền triết Garga. Damana thuật lại vô số pháp tu đã trải qua—hành hương, trì tụng thần chú, hỏa cúng, phụng sự guru, ngủ đêm nơi bãi hỏa táng, thực hành y dược và luyện đan, cùng tapas nghiêm khắc—nhưng thú nhận vẫn thiếu “hạt giống” của siddhi; ông cầu xin chỉ dạy chính xác để thành tựu trong thân hiện tại. Garga tán dương Avimukta là kṣetra tối thượng, như nơi cứu độ khỏi saṃsāra, rồi nêu các vị hộ giới và những điểm trọng yếu như Maṇikarṇikā và Viśveśvara. Tiếp đó, ngài đặt trọng tâm thực hành nơi Oṃkāra-liṅga: kể tên các bậc Pāśupata đã đắc siddhi nhờ thờ phụng, và thuật chuyện răn dạy về một con ếch ăn nirmālya (đồ cúng đã dâng) của Śiva, vì lỗi ấy chết ngoài kṣetra và tái sinh với dấu hiệu cát/hung lẫn lộn—thành quy phạm đạo-ritual về việc kính trọng tài vật và phẩm vật cúng dường của Śiva. Chương còn nêu gương Mādhavī (tái sinh từ con ếch ấy), người một lòng chuyên chú Oṃkāra—thường niệm, phụng sự và chế ngự các căn chỉ hướng về liṅga—cuối cùng hòa nhập vào liṅga trong đêm thức và trai giới ngày caturdaśī tháng Vaiśākha; ánh quang minh hiển hiện và tục lễ hội địa phương được nhắc đến. Kết chương là phalaśruti: người lắng nghe chí thành được thanh tịnh và đạt Śiva-loka, cùng lời nói về sự canh giữ thường hằng của kṣetra bởi các gaṇa.
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
Chương 25 mở ra bằng cuộc đối thoại: hiền triết Agastya, sau khi nghe lời giảng về sự tẩy tịnh, thỉnh cầu Skanda thuật lại tích “Triviṣṭapī”. Skanda đáp bằng cách phác họa một “địa đồ thiêng” trong Ānandakānana, lấy Triviṣṭapa-liṅga và hình tướng tối thắng Trilocana làm trung tâm, liên hệ với các tīrtha phụ cận. Chương nêu mô-típ “ba dòng sông” — Sarasvatī, Kālin̄dī/Yamunā và Narmadā — như những dòng nước thường xuyên đến phụng sự liṅga qua nghi thức tắm gội. Từ đó xuất hiện các liṅga phụ mang tên các sông, với phúc báo riêng tùy theo darśana (chiêm bái), sparśa (chạm lễ) và arcana (thờ cúng). Mạch chỉ dẫn nghi lễ rất rõ: tắm (snāna) tại tīrtha Pilipilā, dâng cúng và thực hành các việc liên quan śrāddha/pinḍa, rồi lễ bái Triviṣṭapa/Trilocana như một pháp môn sám hối–tẩy nghiệp toàn diện cho nhiều lỗi lầm. Tuy nhiên, văn bản nhấn mạnh “Śiva-nindā” (phỉ báng Śiva và người sùng kính Śiva) là điều không thể chuộc tội bằng các phương tiện này. Chương cũng quy định trình tự phụng sự: pañcāmṛta, hương liệu, vòng hoa, hương–đèn, naivedya, âm nhạc/cờ phướn, pradakṣiṇā, namaskāra và tụng đọc của Bà-la-môn; nêu các thời điểm cát tường theo tháng và khẳng định Triviṣṭapa luôn thường hằng cát tường. Cuối cùng liệt kê các liṅga lân cận như Śāntanava, Bhīṣmeśa, Droṇeśa, Aśvatthāmeśvara, Vālakhilyeśvara, Vālmīkeśvara cùng các quả báo được hứa khả.
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
Chương này mở đầu khi Skanda kể cho Maitrāvaruṇa một chuyện xưa tại tòa ngự “Virajā” và ngôi đền/cung điện bằng châu báu của Trilocana. Một đôi bồ câu cư trú nơi ấy, ngày ngày đi nhiễu (pradakṣiṇā) quanh thánh điện, sống giữa âm vang phụng sự không dứt—nhạc khí, ánh đèn ārati và lời tán tụng. Một con diều hâu quan sát, dò xét đường đi nước bước, rồi cuối cùng chặn lối thoát, đẩy đôi chim vào cơn nguy biến. Bồ câu mái nhiều lần khuyên nên dời đi và nêu đạo lý nīti thực tiễn: giữ được mạng sống thì còn có thể phục hồi mọi thứ—gia đình, của cải, mái nhà; còn chấp trước vào nơi chốn có thể làm hại cả người khôn. Nhưng nàng cũng tôn xưng Kāśī, Oṃkāra-liṅga và Trilocana là tối thượng linh thiêng, khiến mâu thuẫn giữa “tính thánh của nơi chốn” và “sự sống còn” càng thêm gay gắt. Bồ câu trống ban đầu không chịu; tranh luận nổi lên và diều hâu bắt cả hai. Người vợ bày kế: khi còn ở trên không, hãy cắn vào chân diều hâu. Mưu kế thành công, nàng thoát nạn và khiến chồng cũng rơi xuống mà được giải cứu—nêu rõ rằng nỗ lực bền bỉ (udyama) khi hợp với phúc phần (bhāgya) có thể đem lại sự giải thoát bất ngờ ngay giữa nghịch cảnh. Câu chuyện chuyển sang quả báo và tái sinh: đôi chim được sinh về cảnh giới cao hơn. Đồng thời, kinh nêu gương các tín đồ: Parimālālaya (một Vidyādhara) giữ giới nguyện nghiêm mật, quyết chỉ ăn sau khi lễ bái Trilocana tại Kāśī; và Ratnāvalī (công chúa Nāga) cùng bạn hữu dâng hoa, nhạc và vũ để thờ phụng Trilocana, cuối cùng được thần hiện. Kết chương là phalaśruti: nghe chuyện về Trilocana có thể tẩy sạch cả người mang nhiều lỗi lầm và dẫn đến cảnh giới thù thắng.
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
Chương mở đầu khi Nữ thần Pārvatī khẩn cầu Śiva từ bi giảng giải về māhātmya (vinh quang linh thiêng) của Kedāra. Śiva trình bày một giáo lý theo bậc về ý nguyện và bước chân: chỉ cần khởi tâm đi Kedāra thì nghiệp lỗi đã bắt đầu tiêu mòn; rời nhà, tiến bước trên đường, nhớ danh hiệu, rồi cuối cùng được darśana và thọ nhận nước tīrtha—mỗi nấc đều tăng trưởng công đức. Tiếp đó, Harapāpa-hrada (cũng gọi Kedāra-kuṇḍa) được gắn với các nghi lễ: tắm snāna, thờ phụng liṅga (liṅga-pūjā) và cúng śrāddha, hứa ban phước đức và nâng đỡ tổ tiên. Một truyện minh họa kể về một ẩn sĩ trẻ theo kỷ luật Pāśupata (trong đoạn này được nhận là Vasiṣṭha) hành hương Kedāra; thầy của ông được “ra đi” theo cách thần diệu, còn lời nguyện kiên cố của Vasiṣṭha khiến Śiva hoan hỷ, thiết lập sự hiện diện của Ngài tại tīrtha để lợi ích cho người tu, đặc biệt trong thời Kali-yuga. Chương cũng điểm danh các liṅga quanh Kedāra—Citrāṅgadeśvara, Nīlakaṇṭha, Ambārīṣeśa, Indradyumneśvara, Kālañjareśvara, Kṣemeśvara—và nêu công đức riêng của từng nơi, như một hành trình thánh địa cục bộ trong Kāśī.
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
Chương này được triển khai theo lối đối thoại nhiều tầng. Pārvatī hỏi về một liṅga đặc biệt ở Ānandakānana có khả năng tăng trưởng công đức: chỉ cần nhớ nghĩ, chiêm bái, đảnh lễ, chạm tay và tắm rưới bằng pañcāmṛta thì tội lớn được tiêu giảm, còn lễ vật cúng dường và japa cho quả báo bất hoại. Śiva đáp rằng đây là “đại bí mật” riêng của Ānandavana, rồi câu chuyện được truyền tiếp qua Skanda. Bản văn nêu rõ Dharma-tīrtha và Dharma-pīṭha: chỉ cần nhìn thấy đã được giải thoát khỏi pāpa. Truyền thuyết trung tâm kể rằng Yama, con của Vivasvat, tu khổ hạnh lâu dài và nghiêm mật (khổ hạnh theo mùa, đứng một chân, uống nước tối thiểu) để được diện kiến Śiva. Śiva hoan hỷ ban ân và chính thức phong Yama làm Dharma-rāja, làm chứng nhân của nghiệp, giao quyền cai quản lộ trình đúng đắn của chúng sinh theo hành động (karma). Từ đó khẳng định hiệu lực thờ phụng liṅga Dharmeśvara: darśana, sparśana và arcana đem lại siddhi nhanh chóng; tắm tại tīrtha trợ duyên thành tựu puruṣārtha; ngay cả cúng dường đơn sơ cũng được xem là sự che chở trong trật tự thần học của dharma. Phần kết nêu quả báo: hành hương ngày bright-aṣṭamī tháng Kārttika với trai giới và thức canh đêm, cùng việc tụng đọc thánh ca, là con đường đưa đến thanh tịnh và số mệnh cát tường.
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
Chương 29 mở ra như một cuộc đối thoại lồng trong lời kể của Skanda. Śiva, được tôn xưng như “đại dương cam lộ”, dùng cái chạm đầy từ mẫn để an ủi và làm Dharmarāja hồi sinh, khôi phục uy lực khổ hạnh (tapas). Dharmarāja liền thay mặt những con vẹt mồ côi (kīra)—loài chim nói lời ngọt lành, chứng kiến công phu tu tập—khẩn cầu Śiva che chở và ban ân, vì cha mẹ chúng đã qua đời. Được triệu đến trước Śiva, bầy chim tự thuật về vòng luân hồi (saṃsāra): vô số lần sinh trong thân phận chư thiên, loài người và phi nhân, luân phiên vui–khổ, thắng–bại, hiểu biết–vô minh, không có chỗ bền vững. Chúng nhận ra bước ngoặt quyết định là được thấy việc thờ phụng liṅga phát sinh từ tapas và được trực kiến Śiva; vì thế xin “tri kiến giải thoát” (jñāna) để chặt đứt ràng buộc thế gian. Chúng khước từ chức vị cõi trời, chỉ cầu được chết tại Kāśī để đạt “không tái sinh” (apunarbhāva). Đáp lại, chương chuyển sang bản mục lục địa linh thiêng của Kāśī: Śiva mô tả “vương cư” của Ngài, gồm điện Mokṣalakṣmīvilāsa, Nirvāṇa-maṇḍapa và các maṇḍapa khác (mukti-, dakṣiṇa-, jñāna-), cùng các pháp hành và quả báo được tăng trưởng (japa, prāṇāyāma, śatarudriya, dāna, vrata, thức canh). Motif Jñānavāpī được nêu bật, rồi dẫn đến các điểm tối thắng như Maṇikarṇikā và Avimukteśvara. Kết chương, Śiva ban cho bầy chim cỗ xe thần và lộ trình về cõi Ngài, xác chứng năng lực cứu độ của ân sủng và minh tri gắn với Kāśī.
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
Chương 30 trình bày có hệ thống lời giảng về lời nguyện (vrata) mang tên Manoratha-Tṛtīyā. Cuộc đối thoại mở đầu khi Nữ Thần Jagadambikā/Gaurī quyết định ở gần Dharmapīṭha và ban siddhi cho những người sùng kính thờ liṅga; Śiva xác nhận hiệu lực của việc thờ Nữ Thần dưới danh hiệu Viśvabhujā, giúp thành tựu sở nguyện và dần dẫn đến tri kiến. Khi Nữ Thần xin làm rõ nghi thức, Śiva kể câu chuyện mẫu mực về Paulomī, con gái của Pulomā: nàng ca tụng bằng lời ca, hành liṅga-pūjā và cầu xin nhân duyên hôn phối cát tường cùng sự tăng trưởng lòng mộ đạo. Śiva tiếp đó nêu mốc lịch (đặc biệt ngày Caitra-śukla Tṛtīyā), các giới luật thanh tịnh, phép thờ ban đêm (nakta), và trình tự lễ bái: trước hết Āśā-Vināyaka, rồi Viśvabhujā Gaurī, với các phẩm vật, hoa, hương liệu và đồ xức. Vrata được giữ mỗi tháng suốt một năm, kết thúc bằng homa và cúng dường cho ācārya. Phần phalaśruti liệt kê quả báo cho nhiều hoàn cảnh—phú quý, con cái, học vấn, trừ tai ách và đạt mokṣa—đồng thời chỉ cách thực hành ngoài Vārāṇasī qua việc tạo tượng và bố thí.
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
Agastya thỉnh cầu Skanda thuật lại māhātmya của Dharma-tīrtha như chính Śambhu đã dạy cho Devī. Skanda kể rằng Indra sau khi sát hại Vṛtra liền mắc tội brahmahatyā-doṣa, bèn tìm đường sám hối; Bṛhaspati chỉ dạy đến Kāśī, nơi được Viśveśvara hộ trì, và rằng mọi uế trược nặng nề đều phải lánh xa khi bước vào Ānandavana. Indra phụng thờ gần dòng nước chảy về phương bắc; nhờ ân điển của Śiva, một tīrtha được thiết lập với lời truyền “Hãy tắm tại đây, hỡi Indra”, và tình trạng ô nhiễm của Indra được chuyển hóa theo nghi lễ. Các hiền thánh như Nārada cùng nhiều vị khác lấy nơi ấy làm chỗ tắm gội, cử hành śrāddha và dâng cúng; tīrtha trở nên nổi danh là Dharmāndhu/Dharma-tīrtha, được tuyên xưng có quả báo vượt trội nhiều nguồn nước hành hương khắp Ấn Độ. Chương còn triển khai một nền nghi lễ hướng về pitṛ: tắm gội và dù chỉ bố thí tối thiểu tại Dharma-pīṭha cũng cho kết quả bền lâu; việc thết đãi sa-môn và brāhmaṇa được ca ngợi tương đương công đức các tế lễ Veda. Về sau Indra lập liṅga Indreśvara ở phía tây Tārakeśa; các đền thờ liên hệ (Śacīśa, Rambheśa, Lokapāleśvara, Dharaṇīśa, Tattveśa, Vairāgyeśa, Jñāneśvara, Aiśvaryeśa) được an trí theo phương hướng quanh Dharmēśa và được hiểu như những “hình thái” gắn với thần học Pañcavaktra. Một gương đạo đức được nêu: vua Durdama vốn lầm lỗi, tình cờ vào Ānandavana, thấy Dharmēśvara liền đổi tâm, cải trị, lìa chấp trước, trở lại Kāśī phụng thờ và đạt kết cục hướng về giải thoát. Phalaśruti dạy rằng nghe truyện Dharmēśvara—nhất là trong bối cảnh śrāddha—sẽ tiêu trừ tội lỗi tích tụ, làm thỏa lòng tổ tiên và nâng đỡ bước tiến bhakti hướng về cảnh giới của Śiva.
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
Pārvatī thưa hỏi về đại uy đức lừng danh của Vīreśa và về việc liṅga ấy ở Kāśī đã hiển lộ ra sao, vốn được tôn xưng là ban sự thành tựu mau chóng. Maheśvara đáp lời bằng lời dẫn đặt nền trên công đức, rồi kể một gương mẫu: vua Amitrajit, người giữ giới hạnh nghiêm, trị quốc giỏi và một lòng sùng kính Viṣṇu. Vương quốc của ngài tràn đầy danh hiệu Hari, hình tượng và các chuyện kể về Ngài; nếp sống thường ngày cũng theo chuẩn mực tín kính, đề cao bất bạo động và đều đặn giữ các ngày thánh của Hari. Nārada đến, ca ngợi tầm nhìn lấy Viṣṇu làm trung tâm của nhà vua và báo một cơn nguy biến: Malayagandhinī, con gái một Vidyādhara, bị ác ma Kaṅkālaketu bắt cóc; nó chỉ có thể bị khuất phục bởi chính cây đinh ba của nó. Nārada chỉ đường thực tiễn đến thành Campakāvatī ở cõi ngầm qua biển và một cuộc gặp gỡ do thần lực dẫn dắt. Vua xuống địa giới, gặp thiếu nữ đang khổ não và được dặn hãy hành động khi ác ma ngủ. Khi Kaṅkālaketu trở về khoe khoang của cải và chuyện ép cưới, nó ngủ thiếp bên cây đinh ba; vua liền đoạt lấy, đối mặt nó bằng lời thách thức theo đạo nghĩa của bậc chiến sĩ và cuối cùng giết được nó, cứu thoát thiếu nữ. Câu chuyện rồi quay về khung cứu độ của Kāśī, ngụ ý rằng tưởng niệm Kāśī và năng lực thiêng của nơi ấy ngăn sự nhiễm ô đạo đức, đồng thời mở đường cho phần tiếp theo về nguồn gốc Vīreśa-liṅga và các chỉ dạy về lời nguyện, giới hạnh liên quan.
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
Chương 33 trình bày một mạch giáo huấn nhiều tầng. Trước hết, hoàng hậu thuật lại một vrata cầu con (putra-prāpti) đã được Nārada truyền dạy từ trước, nêu tiền lệ linh nghiệm như sự ra đời của Nalakūbara. Nghi thức quy định đặt tượng Gaurī bồng đứa trẻ đang bú, chọn ngày Mārgaśīrṣa śukla tṛtīyā, bày kalasha, vải vóc, hoa sen và vàng, hương liệu, naivedya, thức canh đêm và một lễ hỏa cúng nhỏ với các ṛc Veda. Kết thúc là lễ tôn kính guru bằng phẩm vật (kể cả bò kapilā vừa sinh), đãi brāhmaṇa và làm pāraṇa với thần chú cầu một người con trai nối dõi. Tiếp theo, hoàng hậu mang thai và số mệnh đứa trẻ trở nên khác thường. Vì lo ngại sao sinh bất tường, các đại thần đưa thai nhi đến Pañcamudrā Mahāpīṭha dưới sự che chở của nữ thần Vikaṭā và các yoginī; hội Mātṛkā-gaṇa xét rằng đứa trẻ xứng đáng làm vua và trao trả an toàn. Hoàng tử sau đó tu khổ hạnh mãnh liệt tại Ānandakānana; Śiva hiện ra như một liṅga rực sáng và ban ân. Hoàng tử cầu xin Śiva thường trú trong liṅga ấy và cho tín đồ chỉ cần chiêm ngưỡng, chạm và kính lễ là đạt sở nguyện, không cần nghi thức rườm rà. Śiva chấp thuận, đặt danh hiệu Vīravīreśvara và xác nhận siddhi bền lâu cho người sùng kính. Sau cùng, Śiva bắt đầu bài giảng dài về việc xếp hạng các tīrtha dọc sông Gaṅgā ở Kāśī, liệt kê và tán dương so sánh nhiều thánh địa như Hayagrīva, Gaja, Kokāvarāha, Dilīpeśvara/Dilīpa-tīrtha, Sagara, Saptasāgara, Mahodadhi, Cauratīrtha, Haṃsatīrtha, Tribhuvana-Keśava, Govyāghreśvara, Māndhātu, Mucukunda, Pṛthu, Paraśurāma, Balarāma/Kṛṣṇāgraja, Divodāsa, Bhāgīrathī-tīrtha, Niṣpāpeśvara-liṅga, Daśāśvamedha, Bandī-tīrtha, Kṣoṇīvarāha, Kāleśvara, Bhavānī, Garuḍa, Brahma, Nṛsiṃha, Citraratha. Kết đoạn cho biết các tīrtha khác sẽ còn được mô tả tiếp theo.
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
Chương 34 là một bài giảng mang tính liệt kê thần học, trong đó Skanda chỉ dạy Agastya về chuỗi các thánh địa (tīrtha) ở Kāśī và công đức của những nghi lễ tại đó. Mở đầu bằng việc thánh hóa nơi hợp lưu và xác lập “pādodaka” (nước từ bàn chân của Viṣṇu) như một tīrtha nền tảng, chương tiếp tục nêu tên hàng loạt địa điểm nối tiếp nhau, mỗi nơi kèm lời hứa phala ngắn gọn: tẩy sạch nghiệp chướng, tăng trưởng phúc lộc, được kiến thần, đạt các cõi, hay giảm bớt vòng tái sinh. Sau đó, Pañcanada được tôn xưng là đặc biệt linh nghiệm, nhất là vào tháng Kārttika và những cụm ngày lịch định. Chương còn giới thiệu Jñānahrada và các tīrtha Maṅgala như những nơi đem lại tri kiến và cát tường, rồi tiếp tục kể thêm nhiều thánh địa khác. Cao trào kết thúc ở Maṇikarṇikā: danh tiếng khắp tam giới, năng lực tiêu trừ tội lỗi, công đức ngang bằng hoặc vượt hơn nhiều đại lễ; chỉ cần nhớ nghĩ, chiêm bái, tắm gội và thờ phụng tại đó cũng cho quả báo “bất hoại”.
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
Skanda thuật lại một tích truyện gắn với Kāśī: hiền giả Durvāsas sau thời gian dài du hành đã đến và chiêm ngưỡng Ānandakānana của Śiva, nơi được miêu tả phong phú với cảnh am thất, rừng tịnh tu và các cộng đồng khổ hạnh. Thấy niềm hoan hỷ đặc thù của muôn loài tại Kāśī, Durvāsas tán thán năng lực linh thiêng vượt trội của thành này, còn sánh hơn cả các cõi trời. Nhưng rồi xảy ra đảo chiều: dù đã tu khổ hạnh lâu năm, Durvāsas nổi giận và như chuẩn bị rủa sả Kāśī. Śiva bật cười, và một liṅga gắn với “tiếng cười thần linh” được hiển lộ/được nhận biết là Prahasiteśvara. Các gaṇa của Śiva chuyển động đáp lại cơn thịnh nộ của hiền giả, song Śiva can thiệp để không một lời nguyền nào có thể trở thành chướng ngại đối với địa vị giải thoát của Kāśī. Durvāsas hối lỗi, tuyên xưng Kāśī là người Mẹ phổ quát, nơi nương tựa của mọi hữu tình, và khẳng định kẻ toan rủa Kāśī thì lời rủa sẽ phản hồi về chính mình. Śiva ca ngợi Kāśī-stuti là hành vi bhakti thù thắng và ban ân: cho lập/đặt danh một liṅga mãn nguyện Kāmeśvara (cũng gọi Durvāseśvara) và định danh một hồ là Kāmakūṇḍa. Kinh văn nêu rõ pháp hành: tắm tại Kāmakūṇḍa và chiêm bái liṅga vào giờ pradoṣa với sự hội hợp lịch pháp đặc biệt sẽ làm nhẹ lỗi do dục vọng và trừ sạch nghiệp xấu tích tụ; việc tụng đọc hay lắng nghe câu chuyện cũng được xem là thanh tịnh hóa.
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
Theo lời thỉnh vấn của Pārvatī, Śiva thuật lại câu chuyện có công năng diệt trừ tội lỗi (pātaka-nāśinī) về nguồn gốc của liṅga Viśvakarmēśvara tại Kāśī. Viśvakarmā (một hóa thân xưa liên hệ với Brahmā, được xem là con của Tvaṣṭṛ) sống đời brahmacārin trong nhà thầy. Thầy, vợ thầy, con trai và con gái lần lượt giao những việc đòi hỏi khắt khe—từ y phục bền chắc, giày dép, đồ trang sức đến dụng cụ gia dụng—khiến ông lâm vào khủng hoảng đạo lý giữa bổn phận giữ lời hứa và dharma phụng sự guru. Quá sức chịu đựng, ông vào rừng và gặp một vị tapasvin đầy từ bi, khuyên hãy tìm đến Kāśī, đặc biệt là phạm vi Vaiśveśvara và Ānandavana, nơi ân sủng của Śiva khiến cả mục tiêu khó khăn cũng thành tựu và con đường giải thoát được tôn nổi bật. Đến Kāśī, Viśvakarmā nhận ra cuộc gặp ấy chính là sự can thiệp thương xót của Śiva, rồi kiên trì thờ phụng liṅga bằng lễ vật hái từ rừng. Sau thời gian dài chí thành, Śiva hiển hiện từ liṅga, ban cho ông tài nghệ phi thường trong mọi nghề thủ công và nghệ thuật, xác chứng danh hiệu Viśvakarmā và tuyên bố phúc lợi cho những ai thờ phụng liṅga ấy. Câu chuyện khép lại bằng lời nhắc hướng về tương lai về sự hộ trì của vua Divodāsa, đồng thời tái khẳng định: tôn kính guru và hoàn tất những bổn phận đã nhận là nền tảng đạo đức tối thượng.
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
Chương 37 mở đầu khi hiền giả Agastya thưa với Skanda rằng ngài vô cùng hoan hỷ khi được nghe về các liṅga ban giải thoát, và kính xin kể trọn vẹn về mười bốn liṅga, bắt đầu từ Dakṣeśvara-liṅga. Mạch truyện chuyển sang Dakṣa: sau những điều bất xứng trước đó, ông đến Kāśī để tu khổ hạnh thanh tịnh và tẩy trừ lỗi lầm. Trong khi ấy tại Kailāsa diễn ra hội chúng chư thiên; Śiva hỏi về trật tự vũ trụ và sự vững bền của nề nếp xã hội–nghi lễ. Tâm Dakṣa dần chất chứa oán hờn: ông cho rằng Śiva “không thể xếp vào khuôn phép thế tục”, lại cảm thấy bị thiếu cung kính, nên sinh phẫn nộ. Ông tổ chức một đại tế (mahākratu) cố ý loại trừ Śiva khỏi lễ đàn. Hiền giả Dadhīci khuyên răn Dakṣa bằng lập luận giáo pháp: nghi lễ tự thân là vô tri; không có Śiva thì yajña như bãi hỏa táng, mọi hành động đều không kết quả. Dakṣa bác bỏ lời khuyên, khẳng định nghi lễ có thể tự đủ, rồi gia tăng đối nghịch đến mức ra lệnh đuổi Dadhīci. Chương kết lại bằng việc nêu vẻ huy hoàng bề ngoài của lễ tế và chuyển cảnh khi Nārada lên đường đến Kailāsa, mở ra diễn biến tiếp theo về phản ứng của Śiva và sự xác chứng thần học cho các thánh tích Śaiva tại Kāśī.
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
Chương 38 mở đầu khi hiền giả Agastya hỏi Skanda về việc thánh hiền Nārada đã làm gì sau khi đến cõi của Śiva (Śivaloka/Kailāsa). Skanda thuật lại Nārada đến nơi, cung kính yết kiến Śiva và Devī, rồi chứng kiến cuộc “līlā” vũ trụ của Śiva–Śakti được trình bày như một đồ hình tựa trò xúc xắc, trong đó các đơn vị lịch thời và tiến trình vũ trụ được gắn kết bằng biểu tượng. Nārada nhấn mạnh Śiva không dao động trước vinh/nhục, siêu việt các guṇa, nhưng vẫn là đấng điều hòa vô tư của toàn thể vũ trụ. Câu chuyện chuyển sang nỗi bất an của Nārada khi thấy những dị thường tại đàn tế của Dakṣa, nhất là sự vắng mặt hiển nhiên của Śiva–Śakti, và ông không thể nói trọn điều đã xảy ra. Satī (Dākṣāyaṇī) nghe xong thì tự quyết trong lòng, xin Śiva cho phép đến dự yajña của cha mình. Śiva cố can ngăn, nêu các điềm tinh tú bất tường và cảnh báo rằng ra đi khi không được mời sẽ dẫn đến hậu quả không thể đảo ngược. Satī vẫn khăng khăng đi, khẳng định lòng tận hiến, nói chỉ đến chứng kiến chứ không tham dự nghi lễ; nàng rời đi trong giận dữ, không làm praṇāma hay pradakṣiṇā—một bước ngoặt then chốt của truyện. Śiva đau buồn, truyền cho các gaṇa chuẩn bị một vimāna trên không trung thật huy hoàng với nhiều dấu hiệu biểu tượng, rồi hộ tống Satī đến đàn tế. Tại hội chúng của Dakṣa, sự xuất hiện không mời mà đến của Satī khiến mọi người kinh ngạc. Dakṣa buông lời miệt thị Śiva, viện các đặc tính khổ hạnh và “ở rìa” để loại Ngài khỏi hệ thống tôn vinh của nghi lễ. Satī đáp lại bằng phê bình đạo đức và thần học: nếu Śiva thật sự bất khả tri, sự phỉ báng chỉ là vô minh; nếu Dakṣa cho rằng Śiva không xứng, thì chính cuộc hôn phối ấy trở nên phi lý. Uất hận vì lời xúc phạm chồng, Satī dùng quyết tâm yogic tự thiêu, hiến thân làm nhiên liệu; sự kiện ấy làm rung chuyển không khí tế lễ bằng điềm gở và rối loạn, khiến Dakṣa tiếp tục yajña trong trạng thái chao đảo.
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
Chương này kể rằng sau biến cố liên quan đến Satī, hiền giả Nārada đến yết kiến Śiva (Śambhu/Mahākāla). Śiva giảng về lẽ vô thường: mọi trạng thái hữu thân đều sinh rồi diệt, bậc trí không mê lầm trước những gì vốn hoại diệt. Nhưng câu chuyện chuyển sang hệ quả nghi lễ và đạo lý: việc Satī tự bỏ thân trở thành duyên khởi cho cơn phẫn nộ của Śiva. Từ uy nộ ấy hiện ra một dũng tướng xin thọ mệnh lệnh và thề có năng lực tầm vũ trụ; Śiva đặt tên là Vīrabhadra và sai đi phá hủy lễ tế của Dakṣa, đối trị những kẻ xúc phạm, phỉ báng Śiva. Vīrabhadra dẫn vô số gaṇa tràn vào đàn tràng, lật đổ pháp cụ, làm tung rải lễ vật, khiến nhiều nhân vật dự tế bị thương, nêu rõ rằng nghi lễ thiếu chánh kiến và lòng tôn kính thần linh thì không bền vững. Viṣṇu ra đối chiến để thử sức; đĩa Sudarśana bị hóa giải nhờ niệm nhớ Śiva, rồi một lời răn từ hư không ngăn bạo lực quá mức. Sau đó Vīrabhadra trừng phạt Dakṣa về thân xác vì tội Śiva-nindā (phỉ báng Śiva); chương kết bằng dấu hiệu phục hồi (về sau Mahādeva dạy tái lập) và lời phalāśruti: nghe tích nguồn gốc Dakṣeśvara được nói là che chở người nghe khỏi ô nhiễm đạo đức, dù có liên hệ với “chốn phạm lỗi”, theo lý thần học của bản văn.
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
Agastya thỉnh cầu Skanda thuật lại đề tài đã được gợi trước—một pháp môn diệt tội gắn với niềm hoan hỷ của Pārvatī. Skanda kể một sự việc trong gia đình thần thánh: Menā hỏi Pārvatī về nơi cư trú sau hôn phối, khiến Pārvatī đến bạch với Śiva và xin được dời về chính thánh cư của Ngài. Śiva dẫn nàng từ dãy Himālaya đến Ānandavana, nơi được tán dương là nguyên nhân tối thượng của an lạc; tại đó bản thể Pārvatī như thấm đầy hỷ lạc. Pārvatī hỏi nguồn gốc của niềm an lạc bất tuyệt trong kṣetra này. Śiva dạy rằng trong phạm vi pañcakrośa của cánh đồng giải thoát, liṅga hiện hữu khắp nơi, dày đặc đến mức không có chỗ trống; vô số liṅga mang “hình thái đại an lạc” đã được các bậc hữu phước ở các thế giới thiết lập. Pārvatī xin phép an trí một liṅga; được Śiva chuẩn thuận, nàng lập Pārvatīśa-liṅga gần Mahādeva. Kinh văn nêu công đức: chỉ cần chiêm bái liṅga cũng tiêu tan trọng tội (kể cả brahmahatyā) và phá vỡ xiềng xích của kiếp hữu thân. Thờ phụng tại Kāśī khiến hành giả chuyển thành căn tính “Kāśī-liṅga” và rốt ráo nhập vào Śiva. Đặc biệt, lễ bái vào ngày Caitra-śukla-tṛtīyā ban phúc cát tường ở đời và thiện thú ở đời sau. Phalaśruti kết rằng nghe māhātmya này sẽ viên mãn sở nguyện cả thế gian lẫn xuất thế.
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
Skanda thuyết với một vị hiền triết và mở ra chủ đề “Gaṅgeśvara-samudbhava”, tôn Gaṅgeśvara như một liṅga mà chỉ cần được nghe và tưởng niệm cũng đem lại công đức như hành hương tirtha, tương đương tắm sông Gaṅgā. Bối cảnh đặt quanh Cakrapuṣkariṇī-tīrtha và khu rừng Ānandakānana, nhấn mạnh uy lực kṣetra-prabhāva vô song của Kāśī dưới sự che chở của Śambhu. Chương này nhắc lại quả báo thù thắng của việc lập đặt liṅga (liṅga-pratiṣṭhā) tại Kāśī, và kể rằng chính Gaṅgā đã an lập một liṅga cát tường ở phía đông Viśveśa. Darśana Gaṅgeśvara-liṅga ấy được nói là hiếm có ngay tại Kāśī; ai lễ bái vào tithi Daśaharā thì tội lỗi tích tụ qua nhiều đời liền được tiêu giảm tức thời. Lại nêu điều kiện về sau trong Kali-yuga: liṅga trở nên “guptra-prāya” (hầu như ẩn khuất), khiến việc được thấy càng hiếm; tuy vậy, darśana vẫn là nhân của phước đức, ngang với được thấy Gaṅgā trực tiếp. Phalaśruti kết luận rằng nghe māhātmya của Gaṅgeśa ngăn rơi vào quả báo địa ngục, tích tụ công đức và giúp thành tựu điều người nghe hằng quán niệm.
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
Chương này là lời giảng thần học của Skanda về māhātmya (sự vĩ đại linh thiêng) của sông Narmadā (Revā), khẳng định rằng chỉ cần tưởng niệm Narmadā cũng có thể làm tiêu giảm những trọng tội. Trong hội chúng các hiền triết, câu hỏi được nêu: con sông nào tối thượng? Mārkaṇḍeya đáp bằng cách phân loại các dòng sông theo năng lực tẩy tịnh và ban phước đức, rồi nêu “tứ đại thánh hà”—Gaṅgā, Yamunā, Narmadā, Sarasvatī—tương ứng với bốn Veda (Ṛg, Yajus, Sāman, Atharvan). Dù Gaṅgā được tán dương là vô song, câu chuyện vẫn dẫn đến khổ hạnh của Narmadā và lời thỉnh cầu được ngang hàng. Brahmā nêu lập luận có điều kiện: chỉ khi nào có những thực tại tương đương với Śiva (Tryakṣa), Viṣṇu (Puruṣottama), Gaurī và chính Kāśī, thì mới có một dòng sông sánh được Gaṅgā—ngụ ý sự ngang bằng ấy cực kỳ hiếm. Narmadā bèn đến Vārāṇasī; việc liṅga-pratiṣṭhā (an vị Liṅga) được trình bày như công đức thù thắng bậc nhất. Nàng thiết lập một Liṅga tại Pilipilā-tīrtha gần Triviṣiṣṭapa. Śiva hoan hỷ ban ân: đá dọc bờ Narmadā trở thành hình Liṅga; chỉ cần được darśana (chiêm bái) Narmadā là tội liền tiêu giảm (khác với quả báo theo thời gian của các sông khác); và Liṅga mang danh Narmadeśvara ban giải thoát bền lâu, người sùng kính còn được con của Thần Mặt Trời kính trọng. Kết chương là lời phalaśruti: nghe māhātmya của Narmadā sẽ gỡ bỏ “tấm áo tội lỗi” và đạt tri kiến cao thượng.
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
Chương này được trình bày như một cuộc đối thoại: sau khi nghe về uy lực thanh tịnh của sông Narmadā, hiền giả Agastya thỉnh hỏi nguồn gốc của Satiśvara. Skanda đáp bằng câu chuyện gắn với mối tương quan Brahmā–Śiva: Brahmā tu khổ hạnh mãnh liệt, Śiva hoan hỷ ban ân. Brahmā cầu xin Śiva trở thành con của mình và Nữ thần sẽ giáng sinh làm con gái của Dakṣa. Śiva chấp thuận; từ trán Brahmā hiện ra đứa trẻ đội trăng và bật khóc, nên được gọi là “Rudra”, theo nghĩa phát sinh từ tiếng khóc. Agastya lại hỏi: vì sao Đấng toàn tri lại khóc? Skanda giải thích đó là phản ứng thiêng liêng của cảm hứng và hoan lạc: Mahādeva vui mừng kinh ngạc trước “ý niệm chủ định” của Brahmā và viễn cảnh thân tình trong quan hệ (apathyatva), như suy tư về sáng tạo không con nối và niềm an lạc biến đổi do sự tiếp xúc, chiêm ngưỡng thần linh. Câu chuyện trở về với Satī: là con gái Dakṣa, nàng tu khổ hạnh tại Kāśī để cầu ân; Śiva hứa kết hôn vào ngày thứ tám và thiết lập liṅga tại đó mang danh “Satiśvara”. Kinh văn nhấn mạnh hiệu lực nghi lễ: thờ phụng Satiśvara khiến sở nguyện mau thành, ban phúc duyên lành hôn phối; ngay cả tưởng niệm cũng nâng cao sattva. Địa điểm được chỉ rõ ở phía đông Ratneśa; chỉ cần darśana đã được giải trừ tội lỗi tức thời và dần dần đạt tri kiến.
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
Skanda thuật lại cho Agastya chuỗi truyền thống thờ liṅga gắn với từng địa điểm trong Kāśī, mở đầu bằng Amṛteśvara ở Ānandakānana. Một gia chủ–ẩn sĩ tên Sanāru, chuyên tâm brahma-yajña, hiếu khách, thọ nhận nước tīrtha và lễ bái liṅga, gặp tai biến khi con trai Upajaṅghana bị rắn cắn trong rừng. Đứa con được đưa về Mahāśmaśāna gần Svargadvāra; nhờ quan sát cẩn trọng, người ta phát hiện một liṅga ẩn kín, nhỏ cỡ quả śrīphala. Câu chuyện gắn việc chạm vào liṅga ấy với sự hồi sinh tức thời và nêu khẳng định thần học về “amṛtatva” (bất tử, vượt khỏi cái chết). Chương tiếp giới thiệu Karuṇeśvara gần Mokṣadvāra, dạy giữ nguyện ngày thứ Hai chỉ ăn một bữa và cúng bằng “hoa/lá/quả của lòng từ bi”, nhấn mạnh ân điển của thần linh giúp người hành hương không rời kṣetra và tiêu trừ sợ hãi. Jyotīrūpeśvara ở Cakrapuṣkariṇī được nói là ban “thân tướng rực sáng” cho người sùng kính; văn bản còn liệt kê các nhóm liṅga (mười bốn và tám) và diễn giải chúng như biểu hiện của Sadāśiva qua ba mươi sáu tattva, khẳng định Kāśī là cõi giải thoát tối hậu nơi mọi siddhi và thành tựu nghi lễ quy tụ.
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
Chương này dựng nên một cuộc đối thoại thần học qua cuộc gặp của Vyāsa với hội chúng các hiền giả thiên về Śaiva tại rừng Naimiṣāraṇya. Vyāsa nêu lập trường Vaiṣṇava mang tính độc tôn: trong Veda, Itihāsa và Purāṇa, chỉ Hari (Viṣṇu) là đối tượng phụng sự. Các hiền giả liền hướng ông đến Vārāṇasī/Kāśī, nơi uy quyền của Viśveśvara (Śiva) là quyết định tối hậu. Đến Kāśī, Vyāsa tắm và lễ bái tại Pañcanada-hrada, rồi vào khu vực Viśveśvara gần Jñānavāpī giữa những tiếng tán dương kiểu Vaiṣṇava và bản liệt kê danh hiệu Viṣṇu dài. Khi ông giơ tay, nhấn mạnh lời khẳng định cũ bằng tụng niệm mạnh mẽ, một phép lạ “stambha” khiến cánh tay và lời nói bị bất động. Viṣṇu hiện ra riêng, thừa nhận sự sai lệch và xác quyết Śiva chính là Viśveśvara duy nhất; mọi năng lực và chức năng vũ trụ của Viṣṇu cũng do ân sủng của Śiva mà có. Vyāsa được dạy hãy ca ngợi Śiva để sự việc được cát tường. Vyāsa bèn dâng một bài tán tụng Śiva cô đọng (về sau gọi “Vyāsa-aṣṭaka”); Nandikeśvara giải trừ stambha và công bố công đức tụng đọc: tiêu trừ tội lỗi, được gần gũi Śiva. Kết thúc, Vyāsa chuyển sang lòng sùng kính Śaiva bền lâu, an vị liṅga Vyāseśvara gần Ghantākarṇa-hrada, và ban lời bảo chứng theo địa điểm: tắm và chiêm bái nơi ấy đem lại phúc giải thoát gắn với Kāśī, che chở hành giả khỏi sợ tội và tai ương trong thời Kali.
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
Chương này mở đầu bằng câu hỏi của Agastya về một nghịch lý: vì sao Vyāsa—người sùng kính Śiva và am tường bí mật của thánh địa—lại gắn với chuyện lời nguyền. Skanda giải thích bằng cách đặt Vyāsa trong bối cảnh đời sống kỷ luật tại Kāśī: tắm gội hằng ngày, giảng dạy sự vĩ đại của kṣetra, và xác lập chuẩn mực tôn xưng Viśveśvara là tối thượng trong các liṅga, Manikarṇikā là tối thượng trong các tīrtha. Từ đó, chương triển khai một bộ quy tắc thực hành cho cư dân và khách hành hương Kāśī: snāna và thờ phụng mỗi ngày, không rời bỏ Manikarṇikā, giữ varṇāśrama-dharma, bố thí kín đáo (đặc biệt là anna-dāna), tránh phỉ báng và dối trá (chỉ ngoại lệ khi cần bảo hộ sinh mạng), và hết lòng che chở mọi loài—được nói là đem lại công đức lớn. Các kṣetra-sannyāsin và ẩn sĩ cư trú được tôn kính; sự hài lòng của họ được liên hệ trực tiếp với niềm hoan hỷ của Viśveśvara. Chương nhấn mạnh chế ngự các căn, không khuyến khích tự hại hay tìm cái chết, và nêu tính “hiệu lực đặc biệt” của tu tập tại Kāśī: một lần dìm mình, một lần lễ bái, hay ít japa/homa cũng tương đương những đại lễ ở nơi khác. Tiếp theo là phần phân loại kỹ thuật các pháp sám hối/kỷ luật: các dạng kṛcchra, parāka, prājāpatya, sāntapana/mahāsāntapana, tapta-kṛcchra và nhiều lối cāndrāyaṇa; kết lại bằng giáo lý thanh tịnh: thân nhờ nước, tâm nhờ chân thật, trí nhờ tri kiến. Cuối chương gợi mở cuộc thử thách thần linh qua việc từ chối bố thí cho Vyāsa, đặt nền cho mạch “Vyāsa-śāpa-vimokṣa”, đồng thời hứa ban quả báo hộ trì cho người nghe chương này.
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
Chương 47 là một luận thuyết thần học theo lối liệt kê, đồng nhất “tīrtha” với “liṅga” qua giáo lý giải thích: nước thiêng trở thành tīrtha vì có sự hiện diện thần linh nhập thể (mūrti-parigraha), và nơi nào có liṅga của Śiva thì chính nơi ấy là một tīrtha. Mở đầu, hiền triết Agastya thỉnh cầu kể rõ các tīrtha và các hình thái liṅga trong Ānandakānana; Skanda đáp lời, nối kết lời giải với cuộc đối thoại thiêng liêng trước đó giữa Devī và Śiva. Tiếp theo, chương kinh liệt kê dài các liṅga, kuṇḍa và hrada tại Vārāṇasī, định vị theo quan hệ phương hướng bắc/nam/đông/tây, đồng thời gắn các nghi lễ như darśana, pūjā, snāna, śrāddha với phalāśruti: thanh tịnh, trừ chướng, khai trí, thịnh vượng, siêu thăng tổ tiên, thoát khỏi những khổ bệnh cụ thể, và đạt các cõi tôn quý như Śiva-loka, Rudra-loka, Viṣṇu-loka, Brahma-loka, Go-loka. Chương cũng nêu các thời điểm cát tường (tithi/nakṣatra) và đặt toàn bộ như một bài tụng hộ thân: thường xuyên học tụng/japa “sarva-liṅga-maya adhyāya” sẽ làm nhẹ nỗi sợ các lực trừng phạt và gánh tội đã biết/chưa biết. Kết thúc bằng mô-típ chuyển cảnh: sau khi nghe lời Nandin, Śiva và Devī lên xa giá thần linh mà rời đi.
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
Chương này mở đầu khi Vyāsa thúc giục Sūta lắng nghe Skanda thuật lại cuộc “nhập môn” long trọng của Śambhu (Śiva) vào Muktimaṇḍapa—một lễ hội rộn ràng khắp thành Kāśī, như lan đến cả tam giới, với âm nhạc, cờ phướn, đèn sáng, hương thơm và niềm hoan hỷ chung. Śiva tiến vào nội điện thanh tịnh và được Brahmā, các hiền thánh, chư thiên cùng các Mẫu thần tôn kính bằng phẩm vật cúng dường và nghi thức tựa ārati. Tiếp theo là đối thoại giáo lý, trong đó Śiva nói với Viṣṇu: khẳng định vai trò không thể thiếu của Viṣṇu trong việc đạt được Ānandavana (Kāśī) và ban cho sự gần gũi thường hằng; đồng thời nêu rõ trật tự tiếp cận—lòng sùng kính Śiva tại Kāśī được xem là then chốt để thành tựu các mục đích. Chương cũng liệt kê công đức giải thoát gắn với Muktimaṇḍapa, các maṇḍapa lân cận và những nơi tắm thiêng, đặc biệt Maṇikarṇikā, nhấn mạnh rằng chỉ cần hiện diện trong chốc lát với tâm kiên định và chăm chú lắng nghe cũng có thể đem lại kết quả hướng đến giải thoát. Sau đó là lời tiên tri về nguồn gốc tên gọi: vào thời Dvāpara, nơi này sẽ nổi danh là Kukkutamaṇḍapa. Nguyên do được kể qua câu chuyện tương lai về một brāhmaṇa tên Mahānanda sa vào giả đạo và nhận của bố thí bất chính, nên suy đọa và tái sinh làm gà trống; nhờ nhớ Kāśī và sống kỷ luật gần maṇḍapa, ông được thăng lên và cuối cùng đạt giải thoát, khiến tên gọi ấy trở nên phổ biến. Kết thúc bằng tiếng chuông nghi lễ, Śiva chuyển sang một maṇḍapa khác, và phần phalaśruti hứa ban niềm vui cùng sự thành tựu cho người nghe.
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
Chương này mở ra như một cuộc đối thoại lồng nhau: Vyāsa thuật lại cho Sūta câu chuyện gắn với câu hỏi của Agastya, và Skanda đáp bằng việc kể sự chuyển bước của Śiva từ không gian liên hệ giải thoát/Nirvāṇa vào Śṛṅgāra-maṇḍapa. Śiva được tả ngồi quay mặt về hướng đông, bên cạnh là Umā; Brahmā và Viṣṇu đứng hai bên, còn Indra, các ṛṣi và gaṇa vây quanh phụng sự. Śiva tuyên bày địa vị tối thượng của Viśveśvara-liṅga như “parama-jyotis” (ánh quang tối thượng) và là hình thái sthāvara—dạng an trụ, bất động—của chính Ngài. Ngài cũng nêu mẫu mực người tu Pāśupata: nghiêm trì kỷ luật, thanh tịnh, không chiếm hữu, chuyên tâm liṅga-arcana (thờ phụng liṅga) và giữ các giới hạnh khổ hạnh, đạo đức nghiêm cẩn. Tiếp đó là sự liệt kê tỉ mỉ “kinh tế công đức”: chỉ cần nghe, nhớ, khởi hành hướng về, được thấy, chạm đến, hay dâng cúng dù rất ít vật phẩm lên liṅga đều đem lại các tầng kết quả thanh lọc và cát tường tăng dần, có chỗ sánh với công đức aśvamedha và rājasūya. Lời dạy kết lại bằng sự bảo chứng che chở và ân huệ hướng về Nirvāṇa; đồng thời tôn xưng Maṇikarṇikā và Kāśī là nơi linh lực độc nhất trong ba cõi, khẳng định Śiva luôn hiện diện trong hình liṅga cho người sùng kính. Skanda nói chỉ mới nêu một phần oai lực của thánh địa, rồi Vyāsa khép lại bằng việc đặt trong khung phản ứng trầm tư của Agastya.
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
Chương này gồm hai mạch lớn. Trước hết, hiền thánh Vyāsa đáp lời Sūta bằng cách trình bày một “anukramaṇikā” như mục lục nội bộ của Kāśī Khaṇḍa, lần lượt liệt kê các đoạn đối thoại, lời tán dương các tīrtha, các tích truyện nguồn gốc đền miếu, và những chủ đề mahātmya về chư thần theo trật tự diễn tiến. Tiếp theo, theo lời thỉnh hỏi của Sūta, Vyāsa nêu các quy tắc hành hương thực hành: tắm gội thanh tịnh ban đầu, cúng dường chư thiên và tổ tiên (pitṛ), bố thí kính lễ các bà-la-môn, rồi thực hiện nhiều vòng yātrā. Có trình tự pañcatīrthikā hằng ngày (như Jñānavāpī, Nandikeśa, Tārakeśa, Mahākāla, Daṇḍapāṇi), các lộ trình Vaiśveśvarī và đa-āyatana, cùng những vòng chuyên biệt như aṣṭāyatana, yātrā ekādaśaliṅga và Gaurī-yātrā tương ứng các tithi theo lịch trăng. Chương còn mô tả hành trình antar-gṛha (khu nội vi) với nhiều điểm thăm viếng đền thánh, khuyên giữ mauna (im lặng) để tăng trưởng công đức. Phần phalaśruti kết luận rằng nghe/đọc tụng chương này đem lợi ích tương đương việc học rộng; bản chép tay cần được tôn kính để chiêu cảm cát tường; và các yātrā được thực hành đúng pháp sẽ trừ chướng ngại, tăng phước và hướng đến giải thoát.
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.