Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
Binubuksan ng kabanata ang salaysay sa tanong ni Agastya kay Skanda tungkol sa dahilan ng pagkaalipin ni Vinatā. Isinalaysay ni Skanda ang pangyayari kina Kadru at Vinatā: ang maagang pagbiyak sa isang itlog, ang paglitaw ni Aruṇa na hindi pa ganap ang anyo, at ang sumpang binigkas ni Aruṇa—na huwag basagin ang ikatlong itlog at ang hula na ang magiging supling sa hinaharap ang magpapalaya kay Vinatā mula sa pagkakagapos. Pagkaraan, lumipat ang kuwento sa banal na heograpiya ng Araw sa Kāśī. Nagsagawa si Aruṇa ng tapas sa Vārāṇasī at itinatag ang pagsamba sa kanya bilang Arunāditya, na nangangakong mag-aalis ng takot, karalitaan, kasalanan, at ilang karamdaman sa mga deboto. Isinunod ang Vṛddhāditya: dahil sa taimtim na bhakti ni rishi Hārīta sa Surya, pinagkalooban siyang muling magbalik-kabataan, kaya’t naging anyo ito ng Araw na kilala sa pag-alis ng katandaan at kamalasan. Sa bahaging Keśavāditya, lumapit ang Surya kay Viṣṇu (Ādikēśava), ngunit ipinahayag ang aral na may diin sa Śaiva: sa Kāśī, si Mahādeva (Śiva) ang tanging pinakamataas na dapat sambahin; ang pagsamba sa Śiva-liṅga ay nagbibigay ng mabilis na paglilinis at ng apat na layunin ng buhay. Inutusan ang Surya na sumamba sa isang kristal na liṅga, at dito nabuo ang kaugnay na pook-debosyon. Inilarawan din ang ritwal na paglilinis sa Pādodaka tīrtha malapit sa Ādikēśava, kaugnay ng Ratha-saptamī, sa pamamagitan ng paliligo na may mga mantra upang mapawi ang kasalanan ng maraming kapanganakan. Sa huli, ang Vimalāditya ay ipinakilala sa kuwento ni Vimala na may kuṣṭha; sumamba siya sa Surya sa Harikeśava-vana, gumaling, at tumanggap ng biyayang pananggalang para sa mga deboto. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti na nagpapatunay ng gantimpala sa pakikinig sa mga kathang-Āditya na ito.
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
Nagsisimula ang kabanata sa pagsasalaysay ni Skanda tungkol sa muling pananabik ni Śiva sa Kāśī kahit nasa Mandara Siya, at inilalarawan ang Kāśī bilang banal na pook na may makapangyarihang espirituwal na pang-akit na nakapagpapayanig maging sa paninindigan ng mga diyos. Tinawag ni Śiva si Brahmā (Vidhātā) at inatasang siyasatin ang suliraning “hindi pag-alis mula sa Kāśī,” sapagkat ang mga naunang sugo (mga yoginī at Sahasragu) ay hindi na nagbalik. Naglakbay si Brahmā sa Vārāṇasī, pinuri ang likas na kaligayahan ng lungsod, at nag-anyong matandang brāhmaṇa upang lapitan si Haring Divodāsa. Sumunod ang mahabang pag-uusap tungkol sa etika ng pamumuno: pinuri ng nagkubliang Brahmā ang pamamahala ni Divodāsa, itinuro na ang pagiging hari ay dharma sa pamamagitan ng pagprotekta sa nasasakupan at pag-iingat sa sagradong espasyo, at humingi ng tulong para sa gawaing pang-yajña. Nag-alok si Divodāsa ng ganap na suporta; isinagawa ni Brahmā ang sampung Aśvamedha sa Kāśī, kaya ang tīrtha ay sumikat bilang Daśāśvamedha (dating Rudrasaras). Pagkaraan, nagiging tagubilin ang tīrtha-māhātmya: sa Daśāśvamedha, ang snāna, dāna, japa, homa, svādhyāya, pagsamba sa mga diyos, tarpaṇa, at śrāddha ay ipinahahayag na akṣaya—hindi nauubos ang bunga. Ang mga paliligo sa takdang panahon, lalo na sa buwan ng Jyeṣṭha sa maliwanag na kalahati, kabilang ang Daśaharā, ay sinasabing nag-aalis ng kasalanan ng maraming kapanganakan; ang pagtanaw sa liṅga ni Daśāśvamedheśa ay nagdudulot ng paglilinis; at ang pakikinig/pagbigkas ng kabanata ay inuugnay sa pag-abot sa Brahmaloka. Sa wakas, muling pinagtitibay ang natatanging kapangyarihang pangkaligtasan ng Kāśī at ang di-kabuting iwan ito kapag natamo na.
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
Tinanong ni Agastya si Skanda tungkol sa isang “di pangkaraniwang” salaysay hinggil kay Brahmā at kung ano ang ginagawa ni Śiva kapag naroroon si Brahmā sa Kāśī. Isinalaysay ni Skanda na nababahala si Śiva sapagkat ang di-mapapantayang kapangyarihan ng Kāśī ay humihila sa mga nilalang upang manatili roon, at maaari nitong guluhin ang inaasahang kaayusan ng mga tungkulin sa sansinukob. Kaya tinipon ni Śiva ang mga gaṇa at isinugo sila sa Vārāṇasī upang magmasid sa mga gawain ng mga yoginī, sa Araw (Bhānumān), at sa mga kautusan ni Brahmā. Dumating sa Kāśī ang mga gaṇa na may pangalan, kabilang sina Śaṅkukarṇa at Mahākāla; nang masilayan nila ang kabanalan ng lungsod, sandali nilang nalimutan ang kanilang atas—bunga ng “mohinī” (mapang-akit na kapangyarihan) ng Kāśī. Itinatag nila ang mga liṅga na may kaugnay na pangalan (Śaṅkukarṇeśvara, Mahākāleśvara) at nanatili roon. Sumunod na mga sugo—Ghantākārṇa, Mahodara; pagkatapos ay isang pangkat na lima; at apat pa—ay pumasok din sa Kāśī, nagtatag ng mga liṅga at mga pook-ritwal (kabilang ang Ghantākārṇa-hrada at bisa ng śrāddha), at nanirahan din. Pinupuri sa kabanatang ito ang pagsamba sa liṅga bilang higit pa sa malalaking handog at mga sakripisyo, at nagbibigay ng mga tala sa liṅga-snāna at sa sinasabing kapangyarihang maglinis ng kasalanan. Inilalarawan ang Kāśī bilang lupain ng paglaya, kung saan ang kamatayan ay nagiging mapalad, at maging ang pag-alaala sa pangalang “Kāśī” ay pinupuri. Sa wakas, ipinagpapatuloy ang pagmamapa ng mga liṅga na ipinangalan sa mga gaṇa (hal. Tāreśa/Tārakeśa) at binibigyang-diin ang matiyagang pagsisikap (udyama) kahit laban sa masamang tadhana (daiva).
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
Nagsalita si Skanda kay Kumbhasambhava (Agastya) at ipinahayag ang dakilang kaluwalhatian ng liṅga ni Kapardīśvara. Ang liṅga ay nasa hilaga ng Pitṛīśa, at doon hinukay ang isang tangke na tinawag na Vimalodaka; ang pagdampi sa tubig nito ay sinasabing nagiging “vimala” (dalisay) ang tao. Sa salaysay ng Tretā-yuga, ang Pāśupata na ascetic na si Vālmīki ay nagsasagawa ng mahigpit na ritwal sa tanghaling-tapat: paglalagay ng banal na abo (bhasma-snāna), pagbigkas ng pañcākṣarī, pagninilay at pag-alaala kay Śiva, at pag-ikot (pradakṣiṇā) na may mga sigaw ng pagpupuri, kasama ang awit, ritmo at kilos ng debosyon. Nakita niya ang isang nakapanghihilakbot na nilalang na tila preta/rākṣasa, na inilalarawan nang detalyado upang ituro ang pagkakaiba ng karumihan at kaayusan ng pag-aayuno at disiplina. Ikinuwento ng nilalang ang sanhi sa karma: dati siyang brāhmaṇa sa Pratiṣṭhāna sa pampang ng Godāvarī, at dahil sa “tīrtha-pratigraha” (pagtanggap ng handog na kaugnay ng paglalakbay-pananampalataya) ay bumagsak siya sa masakit na kalagayang preta sa isang mabagsik na ilang. Ayon pa sa kanya, sa utos ni Śiva, ang mga preta at malalaking makasalanan ay hindi makapasok sa Vārāṇasī; nananatili sila sa hangganan, takot sa mga tagapaglingkod ni Śiva. Ngunit nang marinig niya ang Pangalan ni Śiva mula sa isang nagdaraan, nabawasan ang kanyang kasalanan at nagkaroon siya ng limitadong paglapit. Naantig si Vālmīki at itinuro ang lunas: pahiran ng vibhūti (banal na abo) ang noo bilang “baluting” panangga, saka maligo sa Vimalodaka at sumamba kay Kapardīśvara. Dahil sa tanda ng abo, hindi siya hinadlangan ng mga diyos ng tubig; pagkaligo at pag-inom, naglaho ang pagiging preta at nakamit ang katawang makalangit. Ipinahayag ng nabagong nilalang ang bagong pangalan ng tīrtha—Piśāca-mocana—at ang patuloy nitong bisa, kabilang ang taunang pagtalima sa ika-14 na araw ng maliwanag na kalahati ng Mārgaśīrṣa: pagligong banal, handog sa mga ninuno (piṇḍa, tarpaṇa), pagsamba at pamimigay ng pagkain. Sa phalaśruti, ang pakikinig o pagbigkas ng salaysay na ito ay panangga laban sa bhūta, preta, piśāca, magnanakaw at mababangis na hayop, at inirerekomenda ring pampayapa para sa mga batang ginugulo ng “graha”.
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
Ang kabanatang ito ay parang talaan ng mga dambana na nakapaloob sa isang pag-uusap na teolohikal. Ibinibilang ni Skanda ang maraming liṅga na itinindig sa Kāśī ng iba’t ibang gaṇa, tinutukoy ang kinalalagyan—halimbawa, sa hilaga ng Viśveśa, sa timog ng Kedāra, malapit kay Kubera, o sa hilagang pintuan ng panloob na bahay—at ikinakabit ang mga phalaśruti na bunga ng darśana (pagkakita/pagdalaw) at arcana (pagsamba). Binanggit ang mga sagradong pook tulad ng Piṅgalākheśa; Vīrabhadreśvara na nagbibigay ng “vīra-siddhi” at pag-iingat sa labanan; Kirāteśa na nagkakaloob ng kawalang-takot; Caturmukheśvara na nagdudulot ng dangal sa kalangitan; Nikuṃbheśvara na tumutulong sa tagumpay sa gawain at pag-angat malapit kay Kubera; Pañcākṣeśa na nagbibigay ng jati-smṛti (pag-alaala sa dating kapanganakan); Lāṅgalīśvara na nagpapalaya sa karamdaman at nagdadala ng kasaganaan; Virādheśvara na nagpapahupa ng mga pagkakasala; Sumukheśa na nagpapalaya sa kasalanan at nagbibigay ng mapalad na pangitain; at Āṣāḍhīśvara na nag-aalis ng kasalanan na may tala hinggil sa paglalakbay-dambana ayon sa panahon. Sa huling bahagi, nagsasalita si Śiva sa mapagnilay na paraan: ang Kāśī ang tiyak na kanlungan ng mga nabibigatan ng saṃsāra, isang “katawan-lungsod” na sinusukat sa pañcakrośī; at ang pagdinig o pagbigkas ng “Vārāṇasī/Kāśī/Rudrāvāsa” ay panangga laban sa banta ni Yama. Sa wakas, inutusan ni Mahādeva si Gaṇeśa na tumungo sa Kāśī kasama ang mga tagasunod upang tiyakin ang tuluy-tuloy na tagumpay at kalagayang walang hadlang, pinagtitibay ang Kāśī bilang walang-kupas na sentrong ritwal at pananampalataya.
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
Inilalahad sa kabanatang ito ang pagsasalaysay ni Skanda tungkol kay Vināyaka (Vighnajit/Vighneśa) na tumutupad sa utos ni Śiva upang mapadali ang paglipat ng Kāśī ayon sa banal na kalooban. Mabilis siyang pumasok sa Vārāṇasī at gumamit ng maingat na pagbabalatkayo: nag-anyong matandang brāhmaṇa, tagabasa ng nakṣatra/astrologo, at naglibot sa lungsod upang magpaliwanag ng mga panaginip at mga palatandaan, kaya’t nagkaroon ng paniniwala ang taumbayan. Isang talaan ng masasamang panaginip at mga di-magandang hudyat sa langit at lupa ang inihain—paglalaho ng araw at buwan, mapanlaban na ayos ng mga planeta, kometa, lindol, masamang palatandaan sa mga hayop at puno, at mga sagisag na tanawin ng pagbagsak ng lungsod. Sa pamamagitan ng sinadyang pananalitang ito, maraming mamamayan ang nahikayat na lisanin ang lugar, na nagpapakita kung paanong ang banal na pagkilos ay maaaring gumalaw sa pamamagitan ng kinikilalang kaalaman ng lipunan tulad ng pagbasa ng panaginip at jyotiṣa. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa mga kababaihan sa loob ng palasyo na pumuri sa “brāhmaṇa” dahil sa huwarang mga katangian; kaya inirekomenda siya ni Reyna Līlāvatī kay Haring Divodāsa. Tinanggap siya ng hari nang may dangal at palihim na nagtanong tungkol sa sariling kalagayan at hinaharap. Ang nagkubling Vināyaka ay naghandog ng papuri sa hari at nagbilin: sa loob ng labingwalong araw darating ang isang brāhmaṇa mula sa hilaga, at ang kanyang payo ay dapat sundin nang walang pag-aalinlangan. Nagtatapos ang kabanata sa pagsasabing napasailalim ang lungsod sa māyā ni Vināyaka, at tumutuloy sa tanong ni Agastya kung paano siya pinuri ni Śiva at anong mga pangalan at anyo ang taglay niya sa Kāśī.
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
Inilalarawan ng Kabanata 7 ang isang maringal na tagpo ng seremonyal na pagpasok ni Mahādeva sa Vārāṇasī, sa gitna ng pagtitipon ng mga nilalang na makalangit at kalahating-makalangit—mga deva, rudra, siddha, yakṣa, gandharva, at kinnara. Nagtatapos ito sa pahayag ni Śiva at sa himno ng pagpupuri kay Gaṇeśa. Sa stuti ni Śrīkaṇṭha, itinatanghal si Vināyaka bilang prinsipyong higit sa sanhi, tagapag-alis at tagapag-ayos ng mga balakid, at tagapagtiyak ng siddhi para sa mga deboto. Pagkaraan, tinutukoy ang papel ni Dhūṇḍhi‑Vināyaka sa pagbibigay-daan sa pagpasok sa Kāśī at inilalatag ang mga tuntunin ng pagsamba: pagligo sa Maṇikarṇikā, pag-aalay ng modaka, insenso, ilawan, at mga garland, at mga pagtalima sa araw ng caturthī—lalo na sa Māgha‑śukla‑caturthī—kasama ang taunang yātrā na may mga alay na mula sa linga at ang ritwal na homa. Sa phalaśruti, ipinapangako na ang pagbigkas malapit kay Dhūṇḍhi ay nag-aalis ng hadlang at nagdudulot ng kasaganaan. Sa huli, lumilipat ang kabanata sa isang nakaayos na talaang heograpiyang-sagrado: binibilang ang maraming Vināyaka ayon sa magkakasunod na āvaraṇa (mga singsing na panangga) at mga direksiyon, bawat isa’y may natatanging gampanin—pag-alis ng takot, pagprotekta, mabilis na siddhi, at pagpigil sa mga puwersang kaaway. Sa ganitong paraan, inilalarawan ang Kāśī bilang isang patong-patong na mapa ng ritwal na binabantayan ng mga pinangalanang anyo ni Gaṇeśa.
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
Ang Kabanata 8 ay nasa anyong diyalogo: tinanong ni Agastya si Skanda tungkol sa mga ginawa ni Śiva habang nasa Mandara, at sumagot si Skanda sa pamamagitan ng salaysay na nakatuon sa Kāśī na sinasabing pumupuksa ng karumihan. Sa loob nito ay may aral na iniuugnay kay Viṣṇu: ang bisa ng ritwal ay nakasalalay sa debosyon at pag-alaala; kailangan ang pagsisikap, ngunit ang kinalabasan ay nakadepende sa Diyos bilang saksi at tagapagpagalaw. Ang gawaing may paggunita kay Śiva ay nagtatagumpay, samantalang ang gawaing walang paggunita—kahit maayos ang pagsasagawa—ay itinuturing na nabibigo. Pagkaraan, umalis si Viṣṇu mula Mandara patungong Vārāṇasī, naligo sa hangganan/pagsasanib ng Gaṅgā, at itinatag/kinilala ang Pādodaka-tīrtha. Inililista ng kabanata ang masinsing ruta ng mga tīrtha at dambanang kaugnay ni Keśava (kabilang ang Ādikeśava at mga tīrtha na Śaṅkha, Cakra, Gadā, Padma, Mahālakṣmī, Tārkṣya, Nārada, Prahlāda, Ambārīṣa at iba pa), na may katapat na mga gawain tulad ng snāna, pag-inom ng pādodaka, śrāddha, tarpaṇa, dāna, at mga gantimpalang gaya ng paglilinis, pag-angat ng mga ninuno, kasaganaan, kalusugan, at mga bungang nakatuon sa paglaya. Sa huling bahagi, lumilitaw ang talumpati ng isang “saugata” (asetiko/guro) na nagbibigay-diin sa pangkalahatang etika—lalo na ang ahiṃsā (di-karahasan) bilang pinakamataas na dharma at ang habag bilang pinakadakilang pamantayan. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pagbasa o pakikinig sa salaysay ay tumutupad ng mga layon, tulad ng pagtupad ni Viṣṇu sa mga kahilingan at ni Śiva bilang “tagapagkaganap ng nasa isip”.
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
Binubuksan ang kabanata sa mapitagang pagpupugay ni Agastya kay Skanda, na may papuring teolohikal, at sa kanyang paghingi ng paliwanag tungkol sa tīrtha na tinatawag na Pañcanada sa Kāśī—bakit ganoon ang pangalan, bakit ito itinuturing na pinakamakapaglinis, at paano naroroon si Viṣṇu habang nananatiling lampas sa lahat. Tumugon si Skanda sa isang aral na nakaugat sa lugar, pinagsasama ang paglalarawang metapisikal sa Diyos—walang anyo ngunit nahahayag, sumasandig ang sanlibutan sa Kanya ngunit Siya’y malaya—at ang kongkretong pinagmulan ng tīrtha. Isinasalaysay ang tungkol sa pantas na si Vedaśiras, sa apsaras na si Śuci, at sa pagsilang ng dalagang si Dhūtapāpā (“yaong nagwawaksi ng kasalanan”). Ang kanyang tapas o mahigpit na pagninilay ay inilalarawan bilang pangunahing dahilan ng pambihirang kabanalan; pinagpala ni Brahmā na ang di-mabilang na tīrtha ay mananahan sa kanyang katawan, kaya lalo pang tumindi ang kapangyarihang maglinis. Sa sumunod na pagtatagpo kay Dharma, nagkaroon ng kapwa sumpa: si Dharma ay naging dakilang ilog na Dharmanadī sa Avimukta, at si Dhūtapāpā ay naging anyong tulad ng batong-buwan na natutunaw sa pagsikat ng buwan at nagiging ilog, na nag-uugnay sa tubig at kabanalan. Sa wakas, malinaw na itinatala ang mga gawain: pagligo sa Pañcanada, pitṛ-tarpaṇa para sa mga ninuno, pagsamba kay Bindumādhava, at pag-inom/paggamit ng tubig ng Pañcanada bilang paglilinis. Ang dāna sa Bindutīrtha ay iniuugnay sa pagkalaya sa karalitaan, bilang praktikal na landas ng pagsamba sa sagradong heograpiya ng Kāśī.
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
Ang Kabanata 10 ay inihabi bilang paliwanag sa pinagmulan ng isang tīrtha at bilang gabay sa panata (vrata) sa loob ng isang diyalogong teolohikal. Ipinakikilala ni Skanda ang paksa bilang “pagpapakita ni Mādhava,” at ipinangakong ang taimtim na pakikinig ay nagdudulot ng mabilis na paglilinis. Dumating si Viṣṇu (Keśava) mula sa Mandara, siniyasat ang higit na kabanalan ng Kāśī, at pinuri ang Pañcanada-hrada bilang higit na dalisay kaysa maging sa mga huwarang kosmiko. Sumunod na lumapit ang ascetic na si Agnibindu at naghandog ng mahabang himno, inilalarawan si Viṣṇu bilang lampas sa lahat ngunit mahabaging nagkakatawang-tao para sa mga deboto. Humiling siya ng biyaya: na manatili si Viṣṇu sa Pañcanada para sa kapakanan ng mga nilalang, lalo na ng mga naghahangad ng mokṣa. Ipinagkaloob ito ni Viṣṇu, ipinahayag na ang Kāśī ay natatanging mabisa para sa kalayaan sa pamamagitan ng “pagwawaksi ng katawan” (tanū-vyaya) sa pook na iyon, at tinanggap ang ikalawang hiling: tatawaging Bindu-tīrtha ang banal na lugar, at ang debosyon at paliligo roon ay nagdudulot ng paglaya kahit mula sa malayo at kahit ang kamatayan ay dumating sa kalaunan. Sa huling bahagi, inilalatag ang mga disiplina ng Kārtika/Ūrja vrata: pagpipigil sa pagkain, brahmacarya, paliligo, pag-aalay ng ilawan, pagpupuyat sa Ekādaśī, katotohanan, pagpipigil sa pananalita, mga tuntunin ng kalinisan, at mga antas ng pag-aayuno. Inihaharap ang mga ito bilang etikal na gabay na nagpapatatag sa dharma at sumusuporta sa apat na layunin ng buhay (caturvarga), na may diin sa hindi pagkapoot sa Kataas-taasang Diyos at sa tuloy-tuloy na pagsasanay ng bhakti.
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
Nagsisimula ang kabanata sa paghingi ni Agastya ng paglilinaw matapos marinig ang salaysay na nagpapadalisay tungkol kay Mādhava at ang kadakilaan ng Pañcanada. Sumagot si Skanda sa pamamagitan ng pagsasalaysay ng tagubilin ni Mādhava sa pantas na si Agnibindu, na ipinahayag sa tinig ni Bindu-Mādhava. Kasunod nito ang isang maayos na talaan: ipinakikilala ni Viṣṇu ang Kanyang sarili sa iba’t ibang lokal na pagpapakita (Keśava/Mādhava/Nṛsiṃha at iba pa), bawat isa’y nakaugnay sa isang tīrtha at sa katumbas na biyaya—katatagan ng kaalaman (Jñāna-Keśava), pag-iingat laban sa māyā (Gopī-Govinda), kasaganaan (Lakṣmī-Nṛsiṃha), katuparan ng hangarin (Śeṣa-Mādhava), at mas mataas na mga pagtatamo (Hayagrīva-Keśava), at iba pa. Pagkaraan, lumilipat ang diskurso sa paghahambing ng bisa ng mga tīrtha, na itinatampok ang natatanging kapangyarihan ng Kāśī at inihahayag ang isang “rahasya”: sa tanghaling-tapat, maraming tīrtha ang ritwal na nagtitipon sa Maṇikarṇikā; maging ang mga diyos, mga rishi, nāga, at sari-saring nilalang ay inilalarawang nakikibahagi sa siklo ng pagsamba sa oras ng tanghali. Pinapalakas pa ang papuri sa Maṇikarṇikā: ang munting gawain—isang prāṇāyāma, isang pagbigkas ng Gāyatrī, isang handog sa homa—ay sinasabing nagbubunga ng gantimpalang pinararami. Tinanong ni Agnibindu ang lawak ng Maṇikarṇikā; nagbigay si Viṣṇu ng pangkalahatang hangganan gamit ang mga palatandaan (pook ni Haricandra, mga Vināyaka) at ipinakilala ang mga kalapit na tīrtha at kanilang bunga. Inilalahad din ang debosyonal na pagninilay sa Maṇikarṇikā bilang isang Diyosa na may mga tanda ng anyo, kasunod ang paglalarawan ng mantra at balangkas ng pagsasanay (tamang sukat ng japa at homa) na nakatuon sa paglaya. Sa huli, patuloy na inililista ang mga banal na pook sa paligid (Śiva-liṅga, tīrtha, at mga anyong tagapagtanggol) at nagtatapos sa phalaśruti: ang sinumang magbigkas o makinig sa salaysay ni Bindu-Mādhava nang may pananampalataya ay magkakamit ng bhukti at mukti.
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
Hiniling ni Agastya kay Skanda ang masusing salaysay ng banal na pagtitipon sa Kāśī: ang pagdating ni Śiva (Vṛṣadhvaja) at ang wastong paraan ng paggalang sa Kanya, sa harap nina Viṣṇu, Brahmā, Ravi (Diyos ng Araw), mga gaṇa, at mga yoginī. Isinalaysay ni Skanda ang asal ng kapulungan—pagpapatirapa, pag-aayos ng upuan, at pagbabasbas—at saka ipinaliwanag ang aral: pinayapa ni Śiva si Brahmā tungkol sa tamang pag-uugali, binigyang-diin ang bigat ng kasalanan sa paglapastangan sa mga Brahmin, at ang kapangyarihang nagpapabanal ng pagtatatag ng Śiva-liṅga. Ipinaliwanag ni Ravi ang kanyang disiplinadong paghihintay sa labas ng Kāśī sa ilalim ng pamamahala ni Divodāsa; itinuring ito ni Śiva bilang bahagi ng banal na pamamahala. Sumunod ang pinagmulan ng isang mahalagang tīrtha: limang makalangit na baka mula sa Goloka ang dumating, at ang kanilang gatas ay naging lawa; pinangalanan ito ni Śiva na Kapilā-hrada, na naging isang tīrtha na higit na dakila. Lumitaw ang mga Pitṛ at humiling ng biyaya, kaya itinakda ni Śiva ang mga tuntunin ng śrāddha at pag-aalay ng piṇḍa sa pook na ito, na nangangakong “akṣaya” na kasiyahan lalo na sa mga pagsasanib ng buwan (Kuhū/Soma) at sa araw ng bagong buwan. Maraming pangalan ng tīrtha ang binanggit—Madhusravā, Kṣīranīradhi, Vṛṣabhadhvaja-tīrtha, Gadādhara, Pitṛ-tīrtha, Kapiladhārā, Śivagayā, at iba pa—at ipinahayag na bukás ang bisa nito para sa iba’t ibang uri ng yumao. Nagtatapos ang kabanata sa larawan ng pag-usad ng mga seremonya at sa phalaśruti: ang pakikinig o pagbigkas nito’y pumupuksa ng mabibigat na kasalanan at nagdudulot ng Śiva-sāyujya, na iniuugnay sa tradisyong japa-akhyāna ng “Kāśī-praveśa”.
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
Tinanong ni Agastya si Skanda tungkol sa karilagan ng Kāśī at sa mga gawain ni Śiva sa Tārakāra (Kāśī). Isinalaysay ni Skanda ang pangyayari tungkol sa yogin‑manghuhula na si Jaigīṣavya, na nagsagawa ng sukdulang niyama: hindi siya kakain o iinom hangga’t hindi niya muling masisilayan ang mga paang-lotus ni Śiva na may “viṣama‑īkṣaṇa” (natatanging tingin, ang Tatlong‑Mata). Ipinahayag niya na ang pagkaing tinanggap nang walang gayong darśana ay may kapintasan sa espiritu. Si Śiva lamang ang nakaaalam ng panatang ito at inutusan si Nandin na puntahan ang isang napakagandang yungib upang dalhin ang deboto; sa banal na haplos na “līlā‑kamala,” muling binuhay at pinalakas ni Nandin ang ascetic at iniharap siya kina Śiva at Gaurī. Naghandog si Jaigīṣavya ng mahabang Śiva‑stotra, binanggit ang maraming banal na epithets at itinindig ang ganap na pagsuko (śaraṇāgati) kay Mahādeva. Nalugod si Śiva at nagkaloob ng mga biyaya: di-napapatid na pagkalapit, palagiang pananatili sa liṅga na itinatag ni Jaigīṣavya, at pagtuturo ng yoga upang maging pangunahing guro ng yoga; ipinahayag na ang stotra ay nakapapawi ng malalaking kasalanan at nagpapalago ng merito at debosyon. Itinatala rin ng kabanata ang sagradong heograpiya ng ritwal sa Kāśī: ang paglitaw ni Jyeṣṭheśvara (sariling nahayag na liṅga) at ni Jyeṣṭhā Gaurī malapit sa Jyeṣṭha‑vāpī; ang tuntunin para sa dakilang yātrā (Jyeṣṭha śukla caturdaśī, Lunes, Anurādhā); ang pagdiriwang sa buwan ng Jyeṣṭha na may pagpupuyat sa gabi; ang mga bunga ng śrāddha sa Jyeṣṭha‑sthāna; at ang kalaunang pangalang Nivāseśa (liṅga ng paninirahan na itinatag ni Śiva). Sa phalaśruti, sinasabi na ang masidhing pakikinig ay nag-aalis ng kasalanan at nagtatanggol laban sa mga pagdurusa.
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
Tinanong ni Agastya si Skanda kung ano ang naganap sa lubhang mapagpala at minamahal ng Panginoon na “Jyeṣṭha-sthāna.” Isinalaysay ni Skanda na nang si Śiva ay nagtungo sa Mandara, ang mga naninirahang brāhmaṇa at ang mga tumalikod sa gawaing bukid, na nabubuhay sa kabuhayang dulot ng banal na kṣetra, ay naghukay ng isang magandang lawa na tinawag na Daṇḍakhātā at nagtatag ng maraming mahāliṅga sa paligid nito, habang sinusunod ang mga disiplina ng Śaiva: paglalagay ng vibhūti, pagsusuot ng rudrākṣa, pagsamba sa liṅga, at pagbigkas ng Śatarudrīya. Nang mabalitaan ang pagbabalik ni Śiva, dumagsa ang napakaraming brāhmaṇa para sa darśana mula sa iba’t ibang pinangalanang tīrtha/kuṇḍa—gaya ng Mandākinī, Haṃsatīrtha, Kapālamocana, Ṛṇamocana, Vaitaraṇī, Lakṣmītīrtha, Piśācamocana, at iba pa—at nagtipon sa pampang ng Gaṅgā na may mga handog at mapalad na himno. Tumugon si Śiva sa pamamagitan ng pag-aliw at pagtuturo: inilalarawan ang Kāśī bilang “kṣema-mūrti” (katawang anyo ng katiwasayan) at “nirvāṇa-nagarī” (lungsod ng paglaya); ang pag-alaala sa pangalang “Kāśī” bilang mantra ay pananggalang at nakapagbabagong-loob. Pinagtibay ng Panginoon ang kaligtasang dulot sa mga deboto ng Kāśī, nagbabala laban sa paninirahan sa Kāśī nang walang bhakti, at nagkaloob ng mga biyaya: hindi dapat iwanan ng Panginoon ang Kāśī; ang mga deboto’y magkaroon ng di-natitinag na bhakti at tuluy-tuloy na paninirahan sa Kāśī; at ang presensya ni Śiva ay mananatili sa mga liṅga na itinindig ng mga deboto. Nagbigay rin ang kabanata ng tuntuning etikal para sa mga naninirahan—paglilingkod, pagsamba, pagpipigil-sa-sarili, pagkakawanggawa, habag, at pananalitang di-nananakit—at inilatag ang bunga ng karma sa masamang asal sa Kāśī, kabilang ang mabigat na kalagayang pansamantala na tinatawag na “rudra-piśāca” at mga pagdurusang nagwawasto bago ang pagkalaya. Sa wakas, ipinahayag ang natatanging pangako ng Avimukta: walang mamamatay doon ang mahuhulog sa impiyerno; ibinibigay ni Śiva ang tāraka-brahma sa oras ng pagpanaw; kahit munting handog ay nagbubunga ng dakilang merit; at ang pagbigkas at pagtuturo ng “lihim na salaysay” na ito’y nagpapalaya sa kasalanan at nagdadala sa daigdig ni Śiva.
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
Binubuksan ng kabanata ang pagsasalita ni Skanda kay Kumbhaja, na naglilista ng napakaraming liṅga sa paligid ni Jyeṣṭheśvara sa Jyeṣṭhasthāna at ipinahahayag ang bisa ng mga ito bilang mga banal na anyong nagbibigay-siddhi at naglilinis. May ilang liṅga na tinukoy na may tiyak na bunga: sa darśana pa lamang kay Parāśareśvara ay nakakamit ang “dalisay na kaalaman”; si Māṇḍavyeśvara ay pumipigil sa pagkalito ng isip; si Jābālīśvara ay nag-iingat laban sa durgati; at ang Āditya na itinatag ni Sumantu ay sinasabing nakapagpapagaan ng kuṣṭha (sakit sa balat) kapag nasilayan. Pagkaraan, itinatag ang pangkalahatang aral: ang pag-alaala, pagtingin, paghipo, pagsamba, pagyukod, at pagpupuri sa mga liṅga ay pumipigil sa paglitaw ng kaluṣa, ang dungis na moral at espirituwal. Sumunod ang unang alamat ng pinagmulan: habang naglalaro si Śivā/Devī ng bola (kaṇḍuka) malapit sa Jyeṣṭhasthāna, dalawang kaaway ang lumapit upang siya’y agawin; ngunit nakita ito ng Diyosang nakaaalam ng lahat, at sa mismong bolang iyon sila napuksa. Ang bola ay naging liṅga na tinawag na Kaṇḍukeśvara, inilarawang tagapag-alis ng mga pagdurusa at tanda ng patuloy na pananatili ni Devī para sa mga deboto. Ipinakilala naman ang ikalawang alamat sa Daṇḍakhāta tīrtha: isang masamang nilalang ang nagbalak pahinain ang mga deva sa pagpatay ng mga brāhmaṇa, sapagkat ang Veda-yajña ang nagpapatibay sa kanilang lakas. Nagkubli siya at nanila sa mga ascetic, hanggang sa gabi ng Śivarātri ay nanatiling ligtas ang isang tapat na sumasamba; nagpakita si Śiva sa anyong kaugnay ng tigre at naitatag ang Vyāghreśvara liṅga. Binibigyang-diin ng phala ang pag-iingat laban sa panganib (magnanakaw, mababangis na hayop), tagumpay sa krisis kapag inalaala ang liṅga, at kawalang-takot ng mga sumasamba. Nagtatapos ang kabanata sa pagbanggit kay Uṭajeśvara sa kanluran ng Vyāghreśvara, na sinasabing lumitaw rin para sa pagprotekta sa mga deboto.
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
Binubuksan ng kabanatang ito ang pagbanggit ni Skanda sa mga pantulong na liṅga sa paligid ni Jyeṣṭheśvara, inayos ayon sa direksiyon at lapit, upang maging isang malinaw na landas ng paglalakbay-panrelihiyon. Inilarawan ang Apsaraseśvara at ang Apsaras-kūpa (Soubhāgya-udaka), kung saan ang ritwal na pagligo at darśana ay iniuugnay sa pag-iwas sa kamalasan. Sumunod ang Kukkuteśa malapit sa isang vāpī, na ang bunga ay pagdami ng biyaya sa sambahayan; ang Pitāmaheśvara sa pampang ng Jyeṣṭha-vāpī ay itinakda bilang pook ng śrāddha para sa kagalakan ng mga pitṛ, at ang Gadādhareśvara ay nagbibigay ng higit pang kasiyahan sa mga ninuno. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa mga pook na kaugnay ng Nāga: ang Vāsukīśvara at Vāsukī-kuṇḍ ay nagtatakda ng snāna/dāna at itinatampok ang Nāga-pañcamī bilang takdang araw ng pag-iingat laban sa takot sa ahas at lason; ang Takṣakeśvara at Takṣaka-kuṇḍ ay nagpapatuloy sa temang ito ng pagprotekta. Sumunod ang larangan ni Bhairava: si Kapālī Bhairava ay tagapag-alis ng takot ng mga deboto at sinasabing nagkakaloob ng vidyā-siddhi sa loob ng anim na buwan; si Caṇḍī Mahāmuṇḍā ay sinasamba sa pamamagitan ng bali at mga handog, at ang paglalakbay sa Mahāṣṭamī ay nangangakong magdudulot ng dangal at kasaganaan. Muling bumalik ang kabanata sa anyong-tubig: ang Catuḥsāgara-vāpikā at apat na liṅga na inilagay ng mga karagatan; ang Vṛṣabheśvara (itinindig ng vṛṣabha ni Hara) ay pinupuri na sa darśana ay may pangakong kalayaan sa loob ng anim na buwan. Ang Gandharveśvara at ang kuṇḍ nito ay kaugnay ng mga alay at pagtamasa “kasama ng mga Gandharva”; ang Karkoteśvara at Karkota-vāpī ay nag-uugnay ng pagsamba sa karangalan sa Nāga-loka at sa pag-iwas sa lason. Idinagdag pa ang Dhuṃdhumāriśvara, Purūraveśvara, at Supratīkeśvara upang palawakin ang itinakdang ruta. Isinama rin ang mga tagapangalaga: si Vijayabhairavī sa hilagang tarangkahan para sa pag-iingat, at ang mga Gaṇa na sina Huṇḍana at Muṇḍana bilang tagapigil ng mga hadlang; ang kanilang darśana ay sinasabing nagdudulot ng kagalingan. Pagkatapos ay pumasok ang nakapaloob na alamat sa pampang ng Varaṇā tungkol kina Menā at Himavān, at sa ulat ng isang pulubi-asceta hinggil sa presensiya ni Viśveśvara at sa maringal na pagtatayo ni Viśvakarman; sa huli, ang phalaśruti ay nagsasabing ang pakikinig sa kadakilaan nito ay nag-aakay sa daigdig ni Śiva at nag-aalis ng kasalanan.
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
Nagsisimula ang kabanata sa paghingi ni Agastya kay Skanda na ipaliwanag ang pinagmulan at kadakilaan ng Mahāliṅga na Ratneśvara sa Kāśī. Isinalaysay ni Skanda ang sariling paglitaw nito: ang bunton ng mahahalagang hiyas na tinipon ni Himavān bilang handog na iniuukol kay Pārvatī ay naging saligan ng isang nagniningning na liṅga na anyong hiyas. Sinasabing ang simpleng darśana rito ay nagkakaloob ng “jñāna-ratna,” karunungang tulad ng mamahaling batong-hiyas. Dumating sina Śiva at Pārvatī sa pook; tinanong ni Pārvatī kung bakit tila malalim ang pagkakabaon at bakit naglalagablab ang liwanag ng liṅga. Ipinaliwanag ni Śiva ang kahulugan ng anyo, pinangalanan itong Ratneśvara, at itinakdang ito’y Kaniyang pagpapakita na may natatanging bisa sa Vārāṇasī. Mabilis na itinayo ng mga gaṇa, gaya ni Somanandin, ang isang gintong prāsāda; binibigyang-diin ng teksto na ang pagtatayo ng dambana at paglalagak ng liṅga, kahit kaunting pagsisikap lamang, ay nagbubunga ng malaking puṇya—pagpapakita ng masidhing kabanalan ng Kāśī. Sumunod ang itihāsa: ang mananayaw na si Kalāvatī ay sumayaw bilang handog sa gabi ng Śivarātri at, dahil sa debosyon sa sining, muling isinilang bilang prinsesang Gandharva na si Ratnāvalī. Sa panatang araw-araw na darśana kay Ratneśvara, tumanggap siya ng biyaya na ang magiging asawa niya ay tutugma sa pangalang ituturo ng diyos. May isa pang pangyayari tungkol sa pagdurusa at pagbangon sa pamamagitan ng banal na tubig/“tubig ng paa” (caraṇodaka) ni Ratneśvara, na itinatanghal na lunas sa mga krisis para sa tapat na deboto. Sa wakas, ipinangakong ang pakikinig sa salaysay na ito ay nagpapawi ng dalamhati ng pagkakahiwalay at mga kaugnay na pighati, bilang proteksiyon at aliw sa puso.
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
Sa Kabanata 18 sa Avimukta-Kṣetra, inilahad ang magkakaugnay na pinagmulan ng mga banal na pook. Isinalaysay ni Skanda kay Agastya ang isang pangyayaring “nakapaghihimala at sumisira ng malalaking kasalanan”: ang pagdating ni Gajāsura, anak ni Mahiṣāsura, na inilarawang dambuhalang puwersang gumugulo sa daigdig. Hinarap siya ni Śiva at tinusok ng triśūla, ngunit ang salaysay ay umikot sa isang pag-uusap na pang-teolohiya: kinilala ni Gajāsura ang kataas-taasang kapangyarihan ni Śiva at humiling ng mga biyaya. Hiniling ng asura na ang kanyang balat (kṛtti) ay maging walang hanggang kasuotan ni Śiva, kaya naitatag ang bansag na Kṛttivāsa. Ipinagkaloob ito ni Śiva at lalo pang pinabanal ang lugar na pinagbagsakan ng katawan ng asura sa Avimukta sa pamamagitan ng pag-orden ng isang liṅga roon—Kṛttivāseśvara—na itinuturing na pinakadakila sa mga liṅga ng Kāśī at tagapagwasak ng mabibigat na kasalanan. Binanggit din ang bisa ng mga ritwal: pagsamba, pagbigkas ng stotra, paulit-ulit na darśana, at mga tiyak na pagtalima (pagpupuyat at pag-aayuno sa Māgha kṛṣṇa caturdaśī; pagdiriwang sa Caitra śukla pañcadaśī). Ang kuṇḍa na nabuo nang bunutin ang triśūla ay naging isang tīrtha; ang pagligo at pitṛ-tarpaṇa roon ay may dakilang gantimpala. Isang ikalawang himala ang nagpapaliwanag sa Haṃsatīrtha: sa panahon ng pista, ang nag-aaway na mga ibon ay nahulog sa kuṇḍa at agad na nabago (ang mga uwak ay naging tulad ng mga hamsa/“sisne”), tanda ng biglaang paglilinis. Sa wakas, inililista ang mga banal na pook sa paligid ng Haṃsatīrtha/Kṛttivāsa—mga liṅga, Bhairava, Devī, vetāla, nāga, at mga kuṇḍang nakagagamot—bilang isang sagradong ruta na may kanya-kanyang biyaya; at sinasabi ng phalaśruti na ang pakikinig sa pinagmulan nito ay nagdudulot ng kabutihang-palad na katulad ng liṅga-darśana.
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
Itinuturo ni Skanda kay Agastya ang tungkol sa mga liṅga sa Kāśī na “pinaglilingkuran para sa kalayaan” ng mga disiplinadong naghahanap. Ang kabanata ay nasa anyong talaan: isinasalaysay ni Nandin kay Śiva ang mga maringal na dambana at ang paglipat o paglitaw ng maraming liṅga at mga kapangyarihan ng tīrtha sa Kāśī. Maraming pook ang pinangalanan na may mga palatandaang pang-direksiyon at mga kalapit na batayan (gaya ng mga dambana ni Vināyaka, mga kuṇḍa, at tiyak na mga distrito), at bawat isa’y may pahayag ng phala—pagwasak ng kasalanan, pagkamit ng siddhi, tagumpay, kawalang-takot sa panahon ng Kali, pag-iwas sa masamang muling pagsilang, o pag-abot sa kaharian ni Śiva. Namumukod ang aral ng “pagpapaikli ng kabanalan”: ang mga gawa sa mga katumbas na pook sa Kāśī ay sinasabing nagbubunga ng higit na maraming merit kaysa sa malalayong kṣetra tulad ng Kurukṣetra, Naimiṣa, Prabhāsa, at Ujjayinī. Itinatampok din ang Avimukta at ang Mahādeva-liṅga bilang saligan ng pagkakakilanlan ng Kāśī bilang lupain ng paglaya, at inilalarawan ang mga diyos na tagapangalaga at ang di-napaparam na kabanalan ng lungsod sa pag-ikot ng mga yugto ng kosmos.
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
Ang Adhyāya 20 ay nakabalangkas bilang pagtatanong ni Agastya sa linya ni Kāt(y)āyaneya/Nandin: aling mga Devī ang nakatalaga sa kani-kanilang pook upang bantayan ang Avimukta sa Kāśī, at paano sila itinalaga ayon sa banal na utos. Sumagot si Skanda sa pamamagitan ng paglalatag ng isang nakaayos-sa-lugar na hanay ng mga diyosa at tīrtha sa Vārāṇasī, na nagsisimula kay Viśālākṣī kaugnay ng Gaṅgā at Viśālatīrtha. Itinatakda rin ang mga disiplina ng pagsamba: pag-aayuno, pagpupuyat sa gabi, at pagpapakain sa labing-apat na dalaga sa itinakdang tithi bilang kaugnay ng gantimpala ng paninirahan sa Kāśī. Pagkaraan, pinalalawak ang paglalakbay sa Lalitātīrtha at kay Lalitā Devī, kasunod si Viśvabhujā na binibigyang-diin ang paglalakbay-dambana sa panahon ng Navarātra. Binabanggit ang mga anyong tagapagtanggol: Vārāhī, Śivadūtī, Aindrī, Kaumārī, Māheśvarī, Nārasiṃhī, Brāhmī, Nārāyaṇī, at Gaurī/Śaileśvarī. Inilalarawan din ang mga natatanging pook gaya ng Citraghaṇṭā at mga pagdiriwang nito, Nigadabhañjanī na may diwang pagkalagot sa pagkakagapos, at Amṛteśvarī na sumasagisag sa walang-kamatayan. Tinalakay pa ang Siddhalakṣmī at Mahālakṣmī-pīṭha hinggil sa kasaganaan at siddhi, at ang mababangis na triad ng pag-iingat: Carmamuṇḍā, Mahāruṇḍā, at Cāmuṇḍā. Sa wakas, inilalagak si Svapneśvarī/Durgā bilang tagapangalaga sa timog, at itinatanghal ang pagsamba bilang gabay-etikal upang patatagin ang sariling buhay at mapanatili ang kabanalan ng kṣetra.
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
Tinanong ni Agastya si Skanda kung paano tinawag ang Ina-Diyosa na “Durgā,” at kung paano Siya dapat sambahin sa Kāśī. Isinalaysay ni Skanda ang alamat ng pinagmulan na nakasentro sa isang asura na nagngangalang Durga: sa matinding tapas, napasuko niya ang mga daigdig at ginulo ang pag-aaral ng Veda, pagsasagawa ng yajña, at kaayusang panlipunan. Inilalarawan ang kaguluhan sa kosmos at sa lungsod bilang palatandaan ng adharma; kasunod nito, itinuro ni Skanda ang pamantayan ng pagpipigil at dhairya—katatagan ng loob—sa ginhawa at sa paghihirap. Nang mawalan ng kapangyarihan ang mga deva, humingi sila ng kanlungan kay Maheśa. Ang Diyosa, na hinihikayat sa asura-mardana, ay nagsugo kay Kālarātrī bilang sugo sa diplomasya. Naghandog si Kālarātrī ng malinaw na ultimatum: ibalik ang tri-loka kay Indra at ibalik ang mga ritong Vedic, o harapin ang kaparusahan; sa madiskarteng pananalita, inilantad niya ang pagnanasa at labis na tiwala ng asura. Nang tangkain siyang dakpin, ipinamalas ni Kālarātrī ang nakapanghihilakbot na lakas, sinusunog ang mga hukbo at pinapawalang-bisa ang mga pag-atake. Lumawak ang sagupaan: lumikha ang Diyosa ng maraming śakti upang pigilan ang hukbong asura, ipinakikitang ang banal na pag-iingat ay kapangyarihang higit-sa-mundo at pagbabalik ng balanse ng ritwal at etika.
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
Nagsisimula ang kabanatang ito sa pagtatanong ni Agastya kay Skanda tungkol sa mga pangalan at uri ng mga kataas-taasang Śakti na kaugnay ng nagkakatawang kapangyarihan ni Umā. Sumagot si Skanda sa pamamagitan ng mahabang talaan ng mga banal na pangalan ng kapangyarihan, na naglalarawan ng kaayusan at mga tungkulin ng mga ahensiyang Śākta. Pagkaraan, lumilipat ang salaysay sa isang pangyayaring pandigma at teolohikal: isang makapangyarihang asura na nagngangalang Durga ang sumalakay sa Diyosa gamit ang mga sandatang tila bagyo at sa pamamagitan ng mga pagbabagong-anyo—elepante, kalabaw, at anyong maraming bisig. Tinutulan ng Diyosa ang bawat pag-atake sa pamamagitan ng tumpak na mga sandatang makalangit, at sa huli ay pinasuko siya sa pamamagitan ng trident, na muling nagpanumbalik ng katatagan ng sansinukob. Naghandog ang mga deva at mga rishi ng mahabang pormal na himno, kinikilala ang Diyosa bilang sarvadevamayī—ang naglalaman ng lahat ng mga diyos—at pinagbubuklod ang iba’t ibang anyo ayon sa direksiyon at gawain sa iisang banal na pagkakaisa. Sa wakas, itinatag ang isang liturhiyang pananggalang: ang stotra ay pinangalanang Vajrapañjara (“matibay na kulungan/baluting adamantino”), ipinangakong kavaca na pumapawi sa takot at mga kapighatian. Ipinahayag ng Diyosa na mula sa pangyayaring ito, ang Kanyang pangalan ay magiging bantog bilang “Durgā.” Isinasalokal din ang aral sa Kāśī: itinatakda ang pagsamba sa ilang tithi (Aṣṭamī at Caturdaśī, lalo na tuwing Martes), debosyon sa Navarātra, taunang paglalakbay-dambana, at pagligo at pagsamba sa Durgā-kuṇḍa, kasama ang maikling pagbanggit sa mga karagdagang Śakti, Bhairava, at Vetāla na nagbabantay sa kṣetra.
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
Ang kabanatang ito ay umuusad bilang isang diyalogong may maraming antas. Tinanong ni Agastya si Skanda tungkol sa paglapit ni Ṣaḍānana kay Trilocana at sa kahalagahan ng Virajā-pīṭha, pati na ang heograpiyang sagrado ng mga liṅga sa Kāśī. Ipinakilala ni Skanda ang luklukan ng Virajā at itinuro ang mahahalagang pook: ang Trilocana Mahāliṅga at ang Pilipilā tīrtha, na inilarawan bilang isang buo at magkakaugnay na kompleks ng tīrtha. Pagkaraan, lumipat ang usapan sa tanong ni Devī kay Śiva: hinihiling niya ang malinaw na talaan ng mga anādi-siddha liṅga ng Kāśī na nagiging sanhi ng nirvāṇa at nagpapanatili sa Kāśī bilang mokṣa-purī. Tumugon si Śiva sa isang maayos na katalogo ng labing-apat na pangunahing liṅga (mula Oṃkāra at Trilocana hanggang Viśveśvara), at itinuro na ang kanilang pinagsamang bisa ang saligan ng “larangan ng paglaya,” kaya nararapat ang regular na yātrā at pagsamba. Binanggit din ang mga liṅgang nakatago o hindi pa nahahayag sa panahon ng Kali, na higit na naaabot ng mga debotong may wastong kaalaman. Nang hilingin ni Devī ang hiwa-hiwalay na kadakilaan ng bawat liṅga, pinalawig ang salaysay sa pinagmulan ng Oṃkāra-liṅga: ang pag-aayuno at tapas ni Brahmā sa Ānandakānana, ang pangitain ng unang pantig (a-u-ma), at ang paliwanag sa nāda-bindu. Sa pagpupuri ni Brahmā, ipinagkaloob ang mga biyaya at mga katiyakang pangkaligtasan na kaugnay ng darśana at japa. Sa kabuuan, pinagsasama ng kabanata ang sagradong kartograpiya, tagubiling ritwal, at metapisikang pagbasa sa Pranava bilang śabda-brahman tungo sa mokṣa.
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
Inilalahad ng kabanatang ito ang masalimuot na aral tungkol sa paghahangad ng isang naghahanap na makamit ang siddhi “sa mismong katawang ito,” at ang natatanging kabanalan ng Avimukta (Kāśī). Isinasalaysay ni Skanda ang isang naunang pangyayari sa panahon ng Padma-kalpa: si Damana, anak ni Bhāradvāja, nang makita ang kawalang-tatag at dalamhati ng buhay-mundo, ay naglakbay sa mga āśrama, lungsod, gubat, ilog, at mga tīrtha, nagsagawa ng matitinding austeridad ngunit hindi pa rin nakamit ang katatagan ng isip. Sa biyayang itinakda ng kapalaran, nakarating siya sa pampang ng Ilog Revā at natagpuan ang banal na pook na kaugnay ng Oṃkāra; nakita niya ang mga ascetic na Pāśupata at lumapit sa kanilang matandang guro, ang muni na si Garga. Isinalaysay ni Damana ang kanyang mga nagdaang pagsasanay—paglalakbay-pananampalataya, mantra-japa, havana, paglilingkod sa guru, pagpupuyat sa mga cremation ground, mga gawaing panggamot at alkimya, at mabibigat na tapas—ngunit inamin niyang wala pa ang “binhi” ng siddhi; humingi siya ng tiyak na upadeśa upang makamit ang layon sa kasalukuyang katawan. Pinuri ni Garga ang Avimukta bilang pinakamataas na kṣetra, na inilarawan bilang kanlungang nagliligtas mula sa saṃsāra, at ipinaliwanag ang mga tagapagbantay ng hangganan at mahahalagang pook gaya ng Maṇikarṇikā at Viśveśvara. Pagkaraan, itinatag ang pagsasanay sa Oṃkāra-liṅga: binanggit ang mga huwarang Pāśupata na nagkamit ng siddhi sa pamamagitan ng pagsamba rito, at isinalaysay ang babalang kuwento tungkol sa palakang kumain ng nirmālya (mga handog na para kay Śiva), namatay sa labas ng kṣetra dahil sa pagkakasalang iyon, at muling isinilang na may halong mabuti at masamang palatandaan—isang tuntuning moral at ritwal sa paggalang sa pag-aari at mga handog ni Śiva. Kasunod nito ang halimbawa ni Mādhavī (muling pagsilang mula sa palaka), na may matinding at tanging debosyon kay Oṃkāra—palagiang paggunita, paglilingkod, at pagpipigil ng mga pandama na nakatuon lamang sa liṅga—hanggang sa siya’y lumusaw at nakipag-isa sa liṅga sa pagbabantay at pag-aayuno sa caturdaśī ng buwan ng Vaiśākha; lumitaw ang maningning na pagpapakita at nabanggit ang patuloy na pagdiriwang sa lugar. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang masusing nakikinig ay lilinisin at makararating sa Śiva-loka, at binibigyang-diin na ang kṣetra ay walang humpay na binabantayan ng mga gaṇa.
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
Sa Kabanata 25, nagsisimula ang salaysay sa pag-uusap: si Agastya, matapos marinig ang naunang aral ng paglilinis, ay humihiling kay Skanda na isalaysay ang kuwento ng “Triviṣṭapī.” Tumugon si Skanda sa pamamagitan ng paglalarawan ng sagradong “mikro-heograpiya” sa Ānandakānana, na ang Triviṣṭapa-liṅga at ang pinakadakilang anyong Trilocana ang sentro, kasama ang mga kaugnay na tīrtha sa paligid. Inilalahad ang motibong tatlong ilog—Sarasvatī, Kālin̄dī/Yamunā, at Narmadā—na paulit-ulit na naglilingkod sa liṅga sa pamamagitan ng ritwal na pagligo. Binabanggit din ang mga liṅgang pantulong na ipinangalan sa mga ilog, na may tiyak na biyaya ayon sa darśana (pagkakita), sparśa (paghipo), at arcana (pagsamba). May malinaw na tagubilin: ang snāna sa tīrtha ng Pilipilā, mga handog kabilang ang mga gawaing śrāddha/pinḍa, at pagsamba sa Triviṣṭapa/Trilocana bilang ganap na paraan ng pag-alis ng kasalanan para sa maraming paglabag. Ngunit tahasang ibinubukod ang Śiva-nindā—paninirang-puri kay Śiva at sa mga debotong Śaiva—bilang kasalanang hindi nalulunasan sa ganitong paraan. Itinatakda rin ang mga pamamaraan ng debosyon: pañcāmṛta, pabango (gandha), mga garland (mālya), insenso at ilawan (dhūpa-dīpa), naivedya, musika at mga watawat, pradakṣiṇā, namaskāra, at pagbigkas ng mga Brahmin; binabanggit ang mga mapalad na araw buwan-buwan at ang pahayag na laging mapalad ang Triviṣṭapa. Sa huli, inililista ang mga kalapit na liṅga gaya ng Śāntanava, Bhīṣmeśa, Droṇeśa, Aśvatthāmeśvara, Vālakhilyeśvara, at Vālmīkeśvara kasama ang ipinangakong bunga.
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
Binubuksan ng adhyaya na ito sa pagsasalaysay ni Skanda kay Maitrāvaruṇa ng isang naunang pangyayari sa luklukang tinatawag na Virajā at sa palasyong/templong yari sa hiyas ni Trilocana. May mag-asawang kalapati na naninirahan doon, palagiang umiikot sa banal na dako (pradakṣiṇā) at namumuhay sa gitna ng walang patid na tunog ng debosyon—mga instrumento, liwanag ng ārati, at mga awit ng pagpupuri. Isang lawin ang nagmasid sa kanila, pinag-aralan ang galaw, at sa huli’y hinarangan ang labasan, kaya sumiklab ang panganib. Paulit-ulit na hinihikayat ng babaeng kalapati ang paglipat at inilalahad ang praktikal na nīti: kung maililigtas ang buhay, maibabalik ang lahat—pamilya, yaman, tahanan; ngunit ang labis na pagkakapit sa lugar ay makapapahamak kahit sa marunong. Gayunman, itinatanghal din niya ang Kāśī, ang Oṃkāra-liṅga, at si Trilocana bilang sukdulang banal, kaya tumitindi ang tensiyon sa pagitan ng kabanalan ng pook at ng pag-iingat sa sarili. Tumanggi sa una ang lalaking kalapati; nagkaroon ng alitan, at sinunggaban ng lawin ang dalawa. Nagbigay ang asawa ng taktika: habang nasa himpapawid pa, kagatin ang paa ng lawin. Nagtagumpay ang plano, nakalaya siya at napabagsak din ang asawa upang makaligtas—patunay na ang tuluy-tuloy na pagsisikap (udyama), kapag umayon sa kapalaran (bhāgya), ay maaaring maghatid ng di-inaasahang pagkaligtas sa gitna ng pagsubok. Pagkaraan, lumipat ang salaysay sa bunga ng karma at muling pagsilang: ang mag-asawa’y naging marangal na nilalang sa ibang dako. Kasabay nito’y ipinakikilala ang mga huwarang deboto—si Parimālālaya (isang Vidyādhara) na may mahigpit na panata at nagpasiyang sambahin si Trilocana sa Kāśī bago kumain, at si Ratnāvalī (prinsesang Nāga) na sumamba kasama ang mga kasama sa pamamagitan ng bulaklak, musika, at sayaw hanggang sa maganap ang banal na pagpapakita. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pakikinig sa salaysay ni Trilocana ay naglilinis kahit sa nabibigatan ng kasalanan at umaakay sa mas mataas na kalagayan.
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
Nagbubukas ang kabanata sa paghingi ni Pārvatī kay Śiva ng mahabaging pagpapaliwanag tungkol sa māhātmya ng Kedāra. Ipinapakita ni Śiva ang antas-antás na bisa ng banal na hangarin at paglalakbay: ang simpleng pagpapasya na magtungo sa Kedāra ay nagsisimula nang magpawi ng naipong pagkukulang; ang pag-alis sa bahay, pag-usad sa daan, pag-alaala sa Pangalan, at sa huli ang pagkatamo ng darśana at ng tubig ng tīrtha—bawat hakbang ay mas mataas ang ganting espirituwal. Iniuugnay rin ang Harapāpa-hrada (tinatawag ding Kedāra-kuṇḍa) sa mga gawaing ritwal—snāna, pagsamba sa liṅga (liṅga-pūjā), at śrāddha—na nangangakong magbibigay ng dakilang puṇya at pag-angat ng mga ninuno. Isang salaysay ang sumusunod: isang batang ascetic na kaugnay ng disiplina ng Pāśupata (kinikilalang si Vasiṣṭha sa pangyayaring ito) ang naglakbay sa Kedāra; ang kanyang guro ay nagkamit ng banal na pagpanaw, at dahil sa matatag na panata ni Vasiṣṭha ay pinagpala siya ni Śiva at itinatag ang presensya ng Panginoon sa tīrtha para sa kapakinabangan ng mga nagsasanay, lalo na sa Kali-yuga. Binabanggit din ang mga liṅga sa paligid ng Kedāra—Citrāṅgadeśvara, Nīlakaṇṭha, Ambārīṣeśa, Indradyumneśvara, Kālañjareśvara, Kṣemeśvara—at ang kani-kaniyang natatanging biyaya, na parang isang lokal na banal na itineraryo sa loob ng Kāśī.
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
Ang kabanatang ito ay inihahabi bilang salaysay na may patong-patong na diyalogo. Nagtanong si Pārvatī tungkol sa isang liṅga sa Ānandakānana na lubhang nagpapalago ng merit: ang pag-alaala, pagtanaw, pagpapatirapa, paghipo, at pañcāmṛta-abhiṣeka ay nagpapahupa ng malalaking kasalanan at nagbibigay ng di-nasisirang bunga sa handog at japa. Sumagot si Śiva na ito’y isang “parama-rahasya” ng Ānandavana, at ang kuwento’y ipinasa sa pamamagitan ni Skanda. Itinatakda ng kabanata ang Dharma-tīrtha at Dharma-pīṭha, na ang simpleng pagtanaw pa lamang ay nakapagpapalaya mula sa pāpa. Sa pangunahing alamat, si Yama, anak ni Vivasvat, ay nagsagawa ng mahigpit at matagal na tapas (pagpapahirap ayon sa panahon, pagtayo sa isang paa, kaunting tubig) upang makita si Śiva. Nalugod si Śiva, nagkaloob ng mga biyaya, at pormal na hinirang si Yama bilang Dharma-rāja at saksi ng karma, na tagapamahala ng wastong landas ng mga nilalang ayon sa kanilang gawa. Pinagtitibay rin ang bisa ng pagsamba sa Dharmeśvara na liṅga: darśana, sparśana, at arcana ay nagdudulot ng mabilis na siddhi; ang pagligo sa tīrtha ay tumutulong sa pag-abot ng puruṣārtha; at kahit payak na handog ay itinuturing na pananggalang sa kaayusang dharmiko. Sa wakas, binibigyang-diin ang phala ng mga pagtalima—paglalakbay-dambana sa maliwanag na aṣṭamī ng Kārttika na may pag-aayuno at pagpupuyat, at pagbigkas ng himno—bilang daan sa kadalisayan at mapalad na kapalaran.
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
Sa Kabanata 29, isinasalaysay ni Skanda ang isang nakapaloob na pag-uusap. Si Śiva, na inilarawang parang karagatan ng nektar, ay umaliw at muling nagbangon kay Dharmarāja sa pamamagitan ng mahabaging paghipo, at ibinalik ang lakas ng kanyang tapas (ascetic na kapangyarihan). Pagkaraan, nakiusap si Dharmarāja kay Śiva para sa mga ulilang loro (kīra)—mga ibong matamis magsalita at saksi sa pagsasagawa ng tapas—dahil pumanaw na ang kanilang mga magulang, upang sila’y pagpalain at pangalagaan. Nang iharap sa harap ni Śiva, inilahad ng mga ibon ang pag-ikot ng saṃsāra: di-mabilang na kapanganakan bilang diyos, tao, at iba pang nilalang, salit-salitang ligaya at pighati, tagumpay at pagkatalo, kaalaman at kamangmangan, na walang matatag na hantungan. Itinuro nila na ang mapagpasiyang pagbabago ay ang darśana ng pagsamba sa liṅga na bunga ng tapas at ang tuwirang pagtanaw kay Śiva; kaya humihingi sila ng jñāna na pumuputol sa mga gapos ng daigdig. Tinatanggihan nila ang mga tungkulin sa langit at hinihiling ang kamatayan sa Kāśī upang makamit ang apunarbhāva, ang hindi na muling pagbabalik sa kapanganakan. Sumunod, nagiging masinsin ang paglalarawan sa banal na heograpiya ng Kāśī: inilalahad ni Śiva ang kanyang “maharlikang tahanan,” kabilang ang Mokṣalakṣmīvilāsa prāsāda, ang Nirvāṇa-maṇḍapa at iba pang maṇḍapa (mukti-, dakṣiṇa-, jñāna-), at ang mga gawaing ritwal at pinalalaking bunga (japa, prāṇāyāma, śatarudriya, dāna, vrata, pagpupuyat). Binibigyang-diin ang Jñānavāpī at ang mga sukdulang pook gaya ng Maṇikarṇikā at Avimukteśvara. Sa wakas, ipinagkaloob ni Śiva sa mga ibon ang banal na sasakyan at daan patungo sa kanyang tahanan, na nagpapakita ng kapangyarihang magpalaya ng biyaya at kaalamang nakaugnay sa Kāśī.
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
Inilalahad ng Kabanata 30 ang maayos na aral tungkol sa panatang tinatawag na Manoratha-Tṛtīyā. Nagsisimula ang diyalogo nang magpasya ang Diyosa (Jagadambikā/Gaurī) na manahan malapit sa Dharmapīṭha at magbigay ng siddhi sa mga debotong sumasamba sa liṅga; pinagtitibay ni Śiva na mabisa ang pagsamba sa Diyosa bilang Viśvabhujā, sapagkat tinutupad nito ang mga hangarin at humahantong sa kaalaman. Humingi ang Diyosa ng malinaw na pamamaraan, kaya isinalaysay ni Śiva ang huwarang kuwento ni Paulomī, anak ni Pulomā, na nag-alay ng debosyon sa pamamagitan ng awit, liṅga-pūjā, at panalangin para sa mapalad na pag-aasawa at matatag na bhakti. Ipinaliwanag ni Śiva ang takdang araw (lalo na ang Caitra-śukla Tṛtīyā), mga disiplina ng kalinisan, pagsambang panggabi na may tuntunin (nakta), at ang pagkakasunod: una si Āśā-Vināyaka, saka si Viśvabhujā Gaurī, na may handog, bulaklak, pabango at mga pampahid. Isinasagawa ito buwan-buwan sa loob ng isang taon, at tinatapos sa homa at kaloob sa ācārya. Sa phalaśruti, binanggit ang mga bunga—kasaganaan, supling, pagkatuto, pag-alis ng kamalasan, at mokṣa—at kung paano ito maisasagawa sa labas ng Vārāṇasī sa pamamagitan ng paglikha ng imahen at pag-aalay ng dāna.
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
Hiniling ni Agastya kay Skanda na isalaysay ang māhātmya ng Dharma-tīrtha gaya ng itinuro ni Śambhu kay Devī. Isinalaysay ni Skanda na si Indra, matapos mapatay si Vṛtra at magtamo ng brahmahatyā-doṣa, ay naghanap ng pag-aalis-sala; itinuro ni Bṛhaspati ang Kāśī na binabantayan ni Viśveśvara, kung saan sinasabing tumatakas ang mabibigat na karumihan pagpasok sa Ānandavana. Sumamba si Indra malapit sa daluyang umaagos pahilaga, at sa biyaya ni Śiva ay naitatag ang isang tīrtha sa utos na “Maligo ka rito, O Indra,” at ang kanyang kalagayan ay nalinis sa pamamagitan ng ritwal. Tinanggap ng mga ṛṣi tulad ni Nārada at iba pa ang pook bilang lugar ng paliligo, śrāddha, at mga handog; sumikat ito bilang Dharmāndhu/Dharma-tīrtha at ipinahayag na higit ang bunga kaysa sa maraming banal na tubig ng paglalakbay-panata sa buong India. Itinatampok din ng kabanata ang mga gawaing nakatuon sa pitṛ: ang paliligo at kahit munting dāna sa Dharma-pīṭha ay nagdudulot ng pangmatagalang gantimpala; ang pagpapakain sa mga ascetic at brāhmaṇa ay pinupuri na katumbas ng mga handog na yajña sa Veda. Kalaunan, itinatag ni Indra ang liṅga na Indreśvara sa kanluran ng Tārakeśa; ang mga kaugnay na dambana (Śacīśa, Rambheśa, Lokapāleśvara, Dharaṇīśa, Tattveśa, Vairāgyeśa, Jñāneśvara, Aiśvaryeśa) ay inilagay ayon sa mga direksiyon sa paligid ni Dharmēśa at ipinaliwanag bilang mga “anyo” na kaugnay ng teolohiyang Pañcavaktra. May aral na halimbawa: si Haring Durdama na naliligaw sa dharma ay napadpad sa Ānandavana, nabago ang loob nang makita si Dharmēśvara, inayos ang pamamahala, tinalikdan ang pagkakapit, nagbalik sa Kāśī upang sumamba, at nagtamo ng wakas na nakatuon sa paglaya. Sinasabi ng phalaśruti na ang pakikinig sa salaysay ni Dharmēśvara—lalo na sa panahon ng śrāddha—ay nag-aalis ng naipong kasalanan, nagpapasaya sa mga ninuno, at nagpapalago ng bhakti tungo sa tahanan ni Śiva.
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
Tinanong ni Pārvatī ang bantog na kadakilaan ni Vīreśa at kung paano nahayag sa Kāśī ang liṅga na ito, na sinasabing nagbibigay ng mabilis na pag-abot sa layon. Sumagot si Maheśvara sa isang pambungad na nakatuon sa bunga ng kabutihan, at isinalaysay ang huwarang kuwento ni Haring Amitrajit—mahigpit sa dharma, mahusay mamahala, at taimtim na deboto ni Viṣṇu. Inilarawan ang kanyang kaharian na punô ng mga pangalan ni Hari, mga anyo ng pagsamba, at mga salaysay tungkol sa Kanya; maging ang pang-araw-araw na asal ng mga tao ay hinubog ng pamantayang debosyonal, na may diin sa ahiṃsā (di-karahasan) at sa palagiang pagtalima sa mga banal na araw ni Hari. Dumating si Nārada, pinuri ang pananaw ng hari na nakasentro kay Viṣṇu, at naghatid ng krisis: si Malayagandhinī, anak na dalaga ng isang Vidyādhara, ay dinukot ng makapangyarihang asura na si Kaṅkālaketu, na sinasabing tanging sariling trident lamang niya ang makapipinsala sa kanya. Itinuro ni Nārada ang daan patungo sa lungsod sa ilalim ng lupa na Campakāvatī sa pamamagitan ng karagatan at isang pagtatagpong ginabayan ng banal na kalooban. Narating ng hari ang kailaliman, nakita ang nagdadalamhating dalaga, at tinuruan na kumilos kapag natutulog ang asura. Nang dumating ang asura na nagyayabang sa yaman at sa balak na sapilitang kasal, nakatulog ito habang hawak ang trident; kinuha iyon ng hari, hinarap siya sa hamong marangal ng isang mandirigma, at sa huli’y napatay siya at nailigtas ang dalaga. Pagkaraan, ibinalik ng salaysay ang diwang mapagligtas ng Kāśī: ang pag-alaala sa Kāśī at sa sagradong kapangyarihan nito’y pumipigil sa dungis ng kasalanan, at inihahanda ang pagpapatuloy tungo sa malinaw na pinagmulan ng Vīreśa-liṅga at sa mga tagubilin tungkol sa mga panata.
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
Inilalahad ng Adhyaya 33 ang isang salaysay na may patong-patong na tagubilin. Una, isinalaysay ng reyna ang isang tiyak na vrata para sa pagkamit ng anak na lalaki (putra-prāpti), na dati nang ibinunyag ni Nārada, at binanggit ang mga naunang tagumpay gaya ng pagsilang ni Nalakūbara. Kasama sa ritwal ang paglalagay ng anyo ni Gaurī na may sanggol na sumususo, ang takdang araw na Mārgaśīrṣa śukla tṛtīyā, pag-aayos ng kalaśa, mga tela, lotus at ginto, mga pabango, naivedya, pagpupuyat sa gabi, at munting homa na may mga ṛc ng Veda. Nagtatapos ito sa paggalang sa guru sa pamamagitan ng mga handog (kabilang ang kapilā na baka na bagong nanganak), pagpapakain sa mga brāhmaṇa, at pormal na pāraṇa na may mantra para sa anak na magpapatuloy ng angkan. Ikalawa, nagdalang-tao ang reyna at naging kakaiba ang kapalaran ng bata. Dahil sa pangamba ng mga ministro sa di-mabuting bituin ng kapanganakan, inilipat siya para sa pag-iingat sa Pañcamudrā Mahāpīṭha sa ilalim ng diyosang Vikaṭā at ng mga yoginī; sinuri ng Mātṛkā-gaṇa at itinuring ang bata na karapat-dapat sa paghahari, kaya ibinalik na ligtas. Paglaon, nagsagawa ang prinsipe ng matinding tapas sa Ānandakānana; nagpakita si Śiva bilang maningning na liṅga at nagkaloob ng biyaya. Hiniling ng prinsipe ang walang hanggang presensya ng Diyos sa liṅgang iyon at na ang mga deboto ay makamit ang layon sa pagtanaw, paghipo, at pagpupugay lamang—nang walang masalimuot na paunang ritwal. Pumayag si Śiva, pinangalanang Vīravīreśvara ang dambana, at pinagtibay ang pangmatagalang siddhi para sa mga sumasamba. Ikatlo, sinimulan ni Śiva ang mahabang pagtalakay sa pagraranggo ng mga tīrtha sa kahabaan ng Gaṅgā sa Kāśī, binibilang at pinupuri ang maraming banal na pook tulad ng Hayagrīva, Gaja, Kokāvarāha, Dilīpeśvara/Dilīpa-tīrtha, Sagara, Saptasāgara, Mahodadhi, Cauratīrtha, Haṃsatīrtha, Tribhuvana-Keśava, Govyāghreśvara, Māndhātu, Mucukunda, Pṛthu, Paraśurāma, Balarāma/Kṛṣṇāgraja, Divodāsa, Bhāgīrathī-tīrtha, Niṣpāpeśvara-liṅga, Daśāśvamedha, Bandī-tīrtha, Kṣoṇīvarāha, Kāleśvara, Bhavānī, Garuḍa, Brahma, Nṛsiṃha, Citraratha. Ipinahihiwatig sa wakas na magpapatuloy pa ang paglalarawan ng iba pang tīrtha.
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
Ang Kabanata 34 ay isang katalogong aral-teolohikal kung saan itinuturo ni Skanda kay Agastya ang sunod-sunod na mga tīrtha ng Kāśī at ang mga biyayang dulot ng mga ritwal doon. Nagsisimula ito sa pagpapabanal ng isang tagpuan ng tubig at sa pagkilala sa “pādodaka” (tubig mula sa paa ni Viṣṇu) bilang saligang tīrtha; pagkatapos ay inililista ang maraming pinangalanang pook na magkakaugnay, bawat isa’y may maikling pahayag ng phala: paglilinis ng karma at kasalanan, kasaganaan, pangitain sa Diyos, pag-abot sa mga dakilang daigdig, o pagliit ng pag-ikot ng muling pagsilang. Pagkaraan, itinatanghal ang Pañcanada bilang pambihirang makapangyarihan, lalo na sa buwan ng Kārttika at sa ilang takdang pagsasama ng mga araw sa kalendaryo. Ipinakikilala rin ang Jñānahrada at mga tīrtha ng Maṅgala bilang mga pook na nagwawasto sa pamamagitan ng kaalaman at pagpapala, at nagpapatuloy pa ang talaan ng iba pang banal na lugar. Sa wakas, umaabot sa rurok ang papuri sa Maṇikarṇikā—kilala sa tatlong daigdig, tagapawi ng kasalanan, at katumbas o higit pa sa pinagsama-samang dakilang ritwal—kaya ang pag-alaala, pagtanaw, pagligo, at pagsamba roon ay sinasabing may “di-nasisirang” bunga.
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
Isinalaysay ni Skanda ang isang pangyayaring nakasentro sa Kāśī: dumating ang pantas na si Durvāsas matapos ang mahabang paglalagalag at nasilayan ang Ānandakānana ni Śiva, na inilalarawan sa ganda ng mga ashram, tanawin ng pagninilay, at mga pamayanang ascetic. Nang makita niya ang natatanging kagalakang iniuugnay sa mga nilalang sa Kāśī, pinuri niya ang pambihirang kapangyarihang espirituwal ng lungsod, na aniya’y higit pa maging sa mga makalangit na daigdig. Ngunit sumunod ang biglang pagbaligtad: sa kabila ng matagal na tapas, nagalit si Durvāsas at wari’y naghahanda ng sumpa laban sa Kāśī. Tumawa si Śiva, at lumitaw/kinilala ang isang liṅga na kaugnay ng “banal na halakhak,” ang Prahasiteśvara. Kumilos ang mga gaṇa ni Śiva bilang tugon sa poot ng pantas, subalit namagitan si Śiva upang matiyak na walang sumpang magiging hadlang sa katayuan ng Kāśī bilang lupang nagbibigay-laya. Nagsisi si Durvāsas, ipinahayag ang Kāśī bilang pangkalahatang Ina at kanlungan ng lahat ng nilalang, at pinagtibay na ang sinumang susubok sumpain ang Kāśī ay babalikan ng sumpa. Pinuri ni Śiva ang Kāśī-stuti bilang dakilang gawa ng bhakti at ipinagkaloob ang mga biyaya: ang pagtatatag/pagpapangalan ng liṅgang tumutupad ng hiling na Kāmeśvara (tinatawag ding Durvāseśvara) at ang pagtatalaga sa isang lawa bilang Kāmakūṇḍa. Ibinigay din ang mga tuntunin: ang pagligo sa Kāmakūṇḍa at pagdarśan sa liṅga sa pradoṣa sa tiyak na pagsasanib ng kalendaryo ay nakapagpapahinay ng mga pagkukulang na kaugnay ng pagnanasa at nakaaalis ng naipong demerit; ang pagbigkas o pakikinig sa salaysay ay itinuturing na nagpapadalisay.
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
Dahil sa pagtatanong ni Pārvatī, isinalaysay ni Śiva ang isang salaysay na nakapapawi ng kasalanan (pātaka-nāśinī) tungkol sa pinagmulan ng Viśvakarmēśvara liṅga sa Kāśī. Si Viśvakarmā (isang naunang paglalang/emanasyon na may ugnay kay Brahmā at kinikilalang anak ni Tvaṣṭṛ) ay namuhay bilang brahmacārin sa tahanan ng kanyang guru. Ang guru, ang asawa nito, ang anak na lalaki at ang anak na babae ay sunud-sunod na nag-atas ng mabibigat na gawain—matitibay na kasuotan at panyapak, mga alahas, at mga kagamitang pangbahay—na nagbunsod ng krisis sa dharma hinggil sa pagtupad sa pangako at sa tungkulin ng paglilingkod sa guru. Nang mapuno ng bigat, umurong siya sa gubat at nakatagpo ng isang mahabaging tapasvin na nagpayo na hanapin ang Kāśī, lalo na ang saklaw ng Vaiśveśvara at ang Ānandavana, kung saan sa biyaya ni Śiva ay nagiging maaabot kahit ang mahihirap na layunin at natatangi ang diin sa kalayaan (mokṣa). Pagdating sa Kāśī, naunawaan ni Viśvakarmā na ang pagkakatagpong iyon ay mahabaging pag-akay ni Śiva, kaya’t nagsagawa siya ng matagal at tuluy-tuloy na pagsamba sa liṅga gamit ang mga handog mula sa gubat. Pagkaraan ng panahon ng debosyon, nagpakita si Śiva mula sa liṅga, ipinagkaloob ang pambihirang husay sa lahat ng sining at gawain ng paglikha, pinagtibay ang kanyang pangalang Viśvakarmā, at ipinahayag ang mga biyayang matatamo ng mga sasamba sa liṅgang iyon. Nagtatapos ang salaysay sa pagtanaw sa magiging pagtangkilik ng hari (Divodāsa) at sa muling pagdidiin na ang paggalang sa guru at ang pagtupad sa tinanggap na mga tungkulin ang pangunahing pamantayan ng dharma.
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
Binubuksan ng Kabanata 37 sa paglapit ni Agastya kay Skanda, na may malalim na kagalakan matapos marinig ang tungkol sa mga liṅga na nagbibigay ng kalayaan (mokṣa), at humihiling ng ganap na salaysay ng labing-apat na liṅga, simula sa Dakṣeśvara-liṅga. Pagkaraan, lumilipat ang kuwento kay Dakṣa: matapos ang naunang di-wastong asal, pumunta siya sa Kāśī upang magsagawa ng pagdidisiplina at paglilinis sa sarili. Samantala sa Kailāsa, nagtitipon ang mga diyos habang tinatanong ni Śiva ang tungkol sa kaayusan ng sansinukob at katatagan ng kaayusang panlipunan at ritwal. Sa loob ni Dakṣa, lumalago ang hinanakit—itinuturing niyang si Śiva ay hindi maikakahon sa pamantayang panlipunan at nagdamdam sa inaakalang kakulangan ng paggalang. Kaya nagdaos siya ng dakilang handog (mahākratu) na hayagang hindi isinama si Śiva. Pinayuhan ni Dadhīci si Dakṣa sa aral: ang ritwal ay walang bisa kung wala si Śiva; kung wala ang Panginoon, ang yajña ay tulad ng libingan o pook ng pagsusunog, at ang lahat ng gawa ay walang bunga. Ngunit tinanggihan ito ni Dakṣa, iginiit na sapat ang ritwal sa sarili, at pinalala ang pagkapoot hanggang sa ipag-utos ang pagpapaalis kay Dadhīci. Nagtatapos ang kabanata sa paglalarawan ng panlabas na karangyaan ng handog at sa paglipat ng tagpo habang si Nārada ay patungo sa Kailāsa, inihahanda ang susunod na pangyayari hinggil sa tugon ni Śiva at sa pagpapatibay ng kabanalan ng mga dambanang Śaiva sa Kāśī.
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
Binubuksan ng Adhyaya 38 ang salaysay sa pagtatanong ni Agastya kay Skanda kung ano ang ginawa ng pantas na Nārada nang marating niya ang kaharian ni Śiva (Śivaloka/Kailāsa). Isinalaysay ni Skanda ang pagdating ni Nārada, ang kanyang mapitagang pagharap kina Śiva at Devī, at ang pagkamasid niya sa kosmikong “līlā” ng Śiva–Śakti na inilalarawan sa isang anyong tila larong-dado, kung saan ang mga yunit ng kalendaryo at mga proseso ng sansinukob ay iniuugnay sa mga sagisag. Ipinahayag ni Nārada na si Śiva ay hindi natitinag sa puri o paghamak, lampas sa mga guṇa, ngunit nananatiling walang-kinikilingang tagapag-ayos ng kaayusan ng daigdig. Pagkaraan, lumipat ang kuwento sa pagkabalisa ni Nārada matapos niyang masaksihan ang mga di-pangkaraniwang pangyayari sa handog na yajña ni Dakṣa—lalo na ang kapansin-pansing kawalan ng presensya ng Śiva–Śakti—at ang kanyang pagkabigong maipahayag nang buo ang naganap. Nang marinig ito, si Satī (Dākṣāyaṇī) ay nagpasya sa loob ng puso at humingi ng pahintulot kay Śiva na pumunta sa yajña ng kanyang ama. Pinigil siya ni Śiva, binanggit ang masasamang palatandaang pang-astrologo at nagbabala na ang pag-alis nang walang paanyaya ay magbubunga ng di-mababaling kahihinatnan. Ngunit nagpumilit si Satī, pinagtibay ang kanyang di-natitinag na debosyon at sinabing manonood lamang siya, hindi makikilahok; umalis siya sa galit, walang praṇāma o pradakṣiṇā—isang mahalagang liko ng salaysay. Nabagabag si Śiva at inutusan ang mga gaṇa na maghanda ng maringal na vimāna sa himpapawid na may masalimuot na sagisag, at inihatid si Satī sa pook ni Dakṣa. Sa kapulungan, ang pagdating ni Satī nang walang paanyaya ay nagdulot ng pagkamangha. Nilait ni Dakṣa si Śiva, ginawang dahilan ang pagiging asetiko at ang pamumuhay sa “hangganan” upang alisin Siya sa dangal ng ritwal. Tumugon si Satī sa paraang etikal at teolohikal: kung si Śiva ay tunay na di-maaarok, ang panlalait ay kamangmangan; kung inakala ni Dakṣa na di-karapat-dapat si Śiva, salungat mismo ang naging pag-aasawa. Sa tindi ng poot sa paglapastangan sa kanyang asawa, isinagawa ni Satī ang sariling pag-aalay sa apoy sa pamamagitan ng yogikong paninindigan, inihandog ang katawan bilang panggatong; yumanig ang yajña sa mga masamang palatandaan at kaguluhan, at nanghina ang pagpapatuloy ni Dakṣa sa ritwal.
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
Isinasalaysay ng kabanatang ito na matapos ang mga pangyayaring kaugnay ni Satī, lumapit si Nārada kay Śiva (Śambhu/Mahākāla). Ipinahayag ni Śiva ang pagninilay sa kawalang-panatag: ang lahat ng may katawan ay sumisibol at naglalaho, at ang marurunong ay hindi nadadaya ng likas na nabubulok. Ngunit ang daloy ay tumungo sa bunga ng ritwal at asal: ang pagtalikod ni Satī sa sariling buhay ang naging mitsa ng matinding poot ni Śiva. Mula sa poot na iyon lumitaw ang isang makapangyarihang nilalang na humingi ng utos at nangakong may kakayahang kosmiko; pinangalanan siya ni Śiva na Vīrabhadra at inatasang wasakin ang handog-sakripisyo ni Dakṣa at harapin ang mga lumalapastangan kay Śiva. Umalis si Vīrabhadra kasama ang napakaraming gaṇa at winasak ang pook ng yajña—ibinuwal ang mga kasangkapan, ikinalat ang mga alay, at sinaktan ang mahahalagang kalahok—na nagpapakita na ang ritwal na walang wastong paggalang at pananampalataya ay marupok. Sumunod ang sagupaan: hinarap ni Viṣṇu si Vīrabhadra upang subukin ang lakas; ang Sudarśana cakra ay napawi sa pamamagitan ng pag-alaala kay Śiva, at isang utos mula sa himpapawid ang pumigil sa labis na karahasan. Pagkaraan, pinarusahan ni Vīrabhadra si Dakṣa sa katawan dahil sa Śiva-nindā (panlalait kay Śiva); nagwakas ang kabanata sa pahiwatig ng pagpapanumbalik (sa bandang huli’y iuutos ni Mahādeva ang muling pag-aayos) at sa pangakong phalāśruti: ang pakikinig sa salaysay ng pinagmulan ni Dakṣeśvara ay sinasabing nag-iingat sa nakikinig laban sa dungis ng kasalanan, kahit may ugnay sa “mga pook ng pagkakasala,” ayon sa banal na lohika ng teksto.
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
Hiniling ni Agastya kay Skanda na isalaysay ang naunang binanggit na paksa na nakapapawi ng kasalanan at kaugnay ng kagalakan ni Pārvatī. Isinalaysay ni Skanda ang isang pangyayaring pangtahanan at pangteolohiya: tinanong ni Menā si Pārvatī tungkol sa tirahan niya matapos ang pag-aasawa, kaya lumapit si Pārvatī kay Śiva at humiling na lumipat sa sariling tahanan ng Panginoon. Inakay siya ni Śiva mula Himalaya patungong Ānandavana, na inilarawan bilang pinakadakilang sanhi ng ligaya; doon napuspos ng ananda ang pagkatao ni Pārvatī. Tinanong ni Pārvatī ang pinagmumulan ng walang patid na ligaya sa kṣetra. Ipinaliwanag ni Śiva na sa loob ng sukat na pañcakrośa ng pook na ito ng mokṣa, ang mga liṅga ay nasa lahat ng dako—siksik na siksik na walang puwang na walang liṅga—at di-mabilang na liṅga na “anyo ng sukdulang ananda” ang itinatag ng mga nilalang na may dakilang kabutihan sa iba’t ibang daigdig. Humingi si Pārvatī ng pahintulot na magtatag ng liṅga; nang pumayag si Śiva, itinindig niya ang Pārvatīśa liṅga malapit kay Mahādeva. Binanggit ang mga bunga: ang pagtanaw pa lamang sa liṅga ay nagpapawi ng mabibigat na kasalanan (kabilang ang brahmahatyā) at pumuputol sa gapos ng pagkabuhay na may katawan. Ang pagsamba sa Kāśī ay nagdudulot ng pagbabagong-anyo bilang “Kāśī-liṅga” at sa huli ay pagpasok sa kay Śiva. Itinatampok ang pagsamba sa Caitra-śukla-tṛtīyā na nagbibigay ng kabutihang-panlupa at mabuting hantungan sa kabilang-buhay. Sa phalaśruti, sinasabing ang pakikinig sa māhātmya ay tumutupad sa mga layunin sa mundo at sa ibayo.
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
Nakipag-usap si Skanda sa isang pantas at ipinakilala ang temang “Gaṅgeśvara-samudbhava,” na inilalarawan si Gaṅgeśvara bilang isang liṅga na ang pakikinig at pag-alaala ay nagbibigay ng biyayang tulad ng pagdalaw sa tīrtha, na katumbas ng pagligo sa Ilog Gaṅgā. Itinatakda ang salaysay sa paligid ng Cakrapuṣkariṇī-tīrtha at sa kapaligiran ng Ānandakānana, at binibigyang-diin ang walang kapantay na kṣetra-prabhāva ng Kāśī sa ilalim ng pag-iingat ni Śambhu. Inaalala ng kabanata ang pambihirang bunga ng liṅga-pratiṣṭhā sa Kāśī at sinasabing si Gaṅgā mismo ang nagtatag ng isang śubha (mapalad) na liṅga sa silangan ng Viśveśa. Ang darśana sa Gaṅgeśvara-liṅga na ito ay sinasabing bihira kahit sa Kāśī; at ang pagsamba sa tithi ng Daśaharā ay nagdudulot ng agarang pagliit ng mga kasalanang naipon sa maraming kapanganakan. Ipinapahiwatig din ang darating na kalagayan sa Kali-yuga kung kailan ang liṅga ay magiging “guptra-prāya” (halos nakatago), kaya lalo pang magiging di-karaniwan ang makita ito; gayunman, ang darśana ay itinatanghal na sanhi ng puṇya at katumbas ng tuwirang pagtanaw sa Gaṅgā. Sa phalaśruti, sinasabi na ang pakikinig sa māhātmya ni Gaṅgeśa ay pumipigil sa pagbagsak sa mga bungang naraka at nag-iipon ng kabutihang-loob, at nagkakaloob ng katuparan ng mga ninanasang layon.
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
Inilalahad sa kabanatang ito ang teolohikong pangangaral ni Skanda tungkol sa māhātmya (banal na kadakilaan) ng Ilog Narmadā (Revā), na nagsasabing ang pag-alaala sa Narmadā ay nakapagpapahupa ng mabibigat na kasalanan. Sa pagtitipon ng mga rishi, tinanong kung aling ilog ang pinakadakila; sumagot si Mārkaṇḍeya sa pag-uuri ng mga ilog bilang tagapaglinis at tagapagkaloob ng punya, at itinampok ang apat na pangunahing ilog—Gaṅgā, Yamunā, Narmadā, Sarasvatī—na iniuugnay sa apat na Veda (Ṛg, Yajus, Sāman, Atharvan). Bagaman pinupuri ang Gaṅgā bilang walang kapantay, ipinakikilala ang pag-aayuno at tapas ni Narmadā at ang kanyang hiling na maging kaantay. Ipinahayag ni Brahmā ang isang kundisyunal na lohika: kung may maihahambing lamang kay Śiva (Tryakṣa), kay Viṣṇu (Puruṣottama), kay Gaurī, at sa mismong Kāśī, saka pa lamang may ilog na makapapantay sa Gaṅgā—na nagpapahiwatig ng pambihirang hirap ng gayong pagkakapantay. Lumipat si Narmadā sa Vārāṇasī, at ang liṅga-pratiṣṭhā (pagtatatag ng Liṅga) ay inilarawan bilang walang kapantay na gawaing may dakilang bisa; nagtayo siya ng liṅga sa Pilipilā-tīrtha malapit sa Triviṣiṣṭapa. Nalugod si Śiva at nagkaloob ng mga biyaya: ang mga bato sa pampang ng Narmadā ay nagiging anyong liṅga; ang darśana (pagkakita/pagsamba) sa Narmadā ay agad na nagpapahupa ng kasalanan (di tulad ng ibang ilog na may bungang dumarating sa paglipas ng panahon); at ang liṅgang pinangalanang Narmadeśvara ay nagbibigay ng pangmatagalang mokṣa, at ang mga deboto ay iginagalang pa ng anak ni Sūrya. Nagtatapos ang kabanata sa phalaśruti: ang pakikinig sa māhātmya ni Narmadā ay nag-aalis ng “balabal ng kasalanan” at nagdudulot ng mas mataas na kaalaman.
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
Ang kabanatang ito ay isang diyalogo: matapos marinig ang naglilinis na kadakilaan ng Ilog Narmadā, hiniling ni Agastya ang pinagmulan ng Satiśvara. Sumagot si Skanda sa salaysay na kaugnay ng ugnayang Brahmā–Śiva: nagsagawa si Brahmā ng matinding tapas; nalugod si Śiva at nagkaloob ng biyaya. Hiniling ni Brahmā na maging anak niya si Śiva at na ang Diyosa ay isilang bilang anak na babae ni Dakṣa. Pumayag si Śiva; mula sa noo ni Brahmā lumitaw ang batang may koronang buwan at umiyak, kaya tinawag na “Rudra,” ayon sa kahulugang nag-ugat sa pag-iyak. Tinanong ni Agastya kung bakit umiyak ang Diyos na nakaaalam ng lahat; ipinaliwanag ni Skanda na ito’y damdaming-teolohikal na tugon: ang masayang pagkamangha ni Mahādeva sa “nilalayong isip” ni Brahmā at sa posibilidad ng malapit na ugnayan (apathyatva), bilang pagninilay sa paglikha na walang supling at sa pagbabagong ligaya mula sa pakikipag-ugnay at darśana. Bumalik ang salaysay kay Satī: bilang anak ni Dakṣa, nag-asetisismo siya sa Kāśī upang humingi ng biyaya; nangako si Śiva ng kasal sa ikawalong araw at itinatag ang liṅga roon na tatawaging “Satiśvara.” Binibigyang-diin ang bisa ng pagsamba: ang pagpu-pūjā kay Satiśvara ay mabilis tumutupad ng hangarin, nagbibigay ng mapalad na bunga sa pag-aasawa, at kahit pag-alaala ay nagpapataas ng sattva. Itinuturo ang pook sa silangan ng Ratneśa; sa darśana ay agad napapawi ang kasalanan at unti-unting nakakamit ang kaalaman.
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
Isinalaysay ni Skanda kay Agastya ang sunod-sunod na mga tradisyong liṅga na nakaugat sa iba’t ibang pook sa Kāśī, na nagsisimula sa Amṛteśvara sa Ānandakānana. Isang sambahayang-muni na si Sanāru, tapat sa brahma-yajña, pag-aanyaya at pag-aalaga sa panauhin, pagtanggap ng tīrtha, at pagsamba sa liṅga, ang dumanas ng pagsubok nang makagat ng ahas sa gubat ang anak niyang si Upajaṅghana. Dinala ang anak patungo sa Mahāśmaśāna malapit sa Svargadvāra; sa masusing pagmamasid ay natuklasan ang isang nakatagong liṅga na kasinlaki ng śrīphala. Iniuugnay ng salaysay ang pagdampi sa liṅgang ito sa agarang pagbabalik-buhay at sa aral na “amṛtatva” (kawalang-kamatayan) bilang pahayag na teolohikal. Pagkaraan ay ipinakilala ang Karuṇeśvara malapit sa Mokṣadvāra, na nagtatakda ng panatang tuwing Lunes na isang beses lamang kakain at sasamba gamit ang “mga bulaklak/dahon/prutas ng habag,” at itinatampok ang biyaya ng diyos na pumipigil sa pag-alis sa kṣetra at nagpapawi ng takot. Ang Jyotīrūpeśvara sa Cakrapuṣkariṇī ay sinasabing nagkakaloob ng “maningning na anyo” sa mga deboto; binibilang din ang mas malalawak na pangkat ng liṅga (labing-apat at walo) at ipinaliliwanag ang mga ito bilang pagpapahayag ni Sadāśiva sa tatlumpu’t anim na tattva, na nagpapatibay sa Kāśī bilang ganap na larangan ng paglaya kung saan nagtatagpo ang iba’t ibang siddhi at bunga ng mga ritwal.
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
Inilalarawan ng kabanatang ito ang isang talakayang pang-teolohiya na nakabalangkas sa pagharap ni Vyāsa sa kapulungan ng mga pantas na may hilig sa Śaiva sa Naimiṣāraṇya. Ipinanindigan ni Vyāsa ang isang eksklusibong pananaw na Vaiṣṇava: si Hari lamang ang dapat paglingkuran sa Veda, Itihāsa, at Purāṇa. Itinuwid siya ng mga pantas at itinuro sa Vārāṇasī/Kāśī, sapagkat doon ang kapangyarihan ni Viśveśvara (Śiva) ang tiyak na pamantayan. Dumating si Vyāsa sa Kāśī, naligo at sumamba sa Pañcanada-hrada, at pumasok sa pook ni Viśveśvara malapit sa Jñānavāpī sa gitna ng mga pagbubunyi na tila Vaiṣṇava at mahabang pagbigkas ng mga pangalan ni Viṣṇu. Nang muli niyang igiit ang naunang pahayag habang nakataas ang braso at mariing pagbigkas, naganap ang himalang “stambha” na nagpatigil sa kanyang braso at pananalita. Nagpakita si Viṣṇu nang lihim, kinilala ang pagkakamali, at pinagtibay na si Śiva ang nag-iisang Viśveśvara; maging ang mga kapangyarihan at tungkuling kosmiko ni Viṣṇu ay ipinagkakaloob sa pamamagitan ng biyaya ni Śiva. Inutusan si Vyāsa na purihin si Śiva upang maging mapalad ang pagwawakas. Naghandog si Vyāsa ng isang masinsing Śiva-stotra (na kalauna’y tinawag na “Vyāsa-aṣṭaka”); pinalaya ni Nandikeśvara ang stambha at ipinahayag ang bunga ng pagbigkas—pag-alis ng kasalanan at paglapit kay Śiva. Sa huli, tumungo si Vyāsa sa matatag na debosyong Śaiva, itinatag ang liṅga na Vyāseśvara malapit sa Ghantākarṇa-hrada, at nagbigay ng katiyakan: ang pagligo at darśana roon ay nagkakaloob ng kaligtasang kaugnay ng Kāśī at nag-iingat sa mga deboto laban sa takot sa kasalanan at kapahamakan sa panahon ng Kali.
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
Nagsisimula ang kabanatang ito sa tanong ni Agastya tungkol sa tila kabalintunaan: paano nauugnay si Vyāsa—isang deboto ni Śiva at nakaaalam ng mga lihim ng kṣetra—sa salaysay ng sumpa. Ipinaliwanag ni Skanda sa pamamagitan ng paglalagay kay Vyāsa sa konteksto ng kanyang disiplinadong pamumuhay sa Kāśī: araw-araw na paliligo, pagtuturo ng kadakilaan ng banal na pook, at pagtatakda ng pamantayang pag-una kay Viśveśvara sa mga liṅga at kay Manikarṇikā sa mga tīrtha. Pagkaraan, pinalalawak ito bilang praktikal na tuntunin para sa mga naninirahan at mga pilgrim sa Kāśī: araw-araw na snāna at pagsamba, hindi pagtalikod sa Manikarṇikā, pagsunod sa varṇāśrama-dharma, mahinahong pagkakawanggawa (lalo na ang anna-dāna), pag-iwas sa paninirang-puri at kasinungalingan (may limitadong pagbubukod kung para sa pagligtas ng buhay), at matibay na etika ng pag-iingat sa lahat ng nilalang—na sinasabing nagbubunga ng napakalaking merit. Itinatampok ang mga kṣetra-sannyāsin at mga asetikong residente bilang karapat-dapat parangalan; ang kanilang kasiyahan ay iniuugnay sa kagalakan ni Viśveśvara. Binibigyang-diin ang pagpipigil sa mga pandama, hindi hinihikayat ang pananakit sa sarili o paghahangad ng kamatayan, at inilalarawan ang pagsasanay sa Kāśī bilang natatanging mabisa: isang paglubog, isang pagsamba, o kaunting japa/homa ay itinuturing na katumbas ng malalaking ritwal sa ibang lugar. Ibinibigay din ang teknikal na pag-uuri ng mga panata ng paglinis at disiplina: iba’t ibang kṛcchra, parāka, prājāpatya, sāntapana/mahāsāntapana, tapta-kṛcchra, at maraming anyo ng cāndrāyaṇa; at nagtatapos sa aral ng paglilinis—katawan sa tubig, isip sa katotohanan, talino sa kaalaman. Sa huli, ipinahihiwatig ang isang pagsubok na banal sa pamamagitan ng pagtanggi ng limos kay Vyāsa, na naghahanda sa balangkas ng “Vyāsa-śāpa-vimokṣa,” at ipinapangako ang mapagkalingang bunga sa sinumang makikinig sa kabanatang ito.
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
Ang Adhyaya 47 ay isang teolohikong talakayang nasa anyong talaan na nagtatapat sa tīrtha at liṅga sa pamamagitan ng paliwanag na doktrina: nagiging “tīrtha” ang banal na tubig dahil sa nakatawang presensiya ng Diyos (mūrti-parigraha), at kung saan may liṅga ni Śiva, ang pook na iyon mismo ay isang tīrtha. Nagsisimula ang usapan nang hilingin ni Agastya ang masusing salaysay ng mga tīrtha at mga anyo ng liṅga sa Ānandakānana; tumugon si Skanda at iniugnay ang sagot sa naunang banal na pag-uusap nina Devī at Śiva. Pagkaraan, isa-isang inililista ang maraming pinangalanang liṅga, kuṇḍa, at hrada sa Vārāṇasī, tinutukoy ang kinalalagyan sa hilaga/timog/silangan/kanluran, at ikinakabit ang mga gawaing ritwal—darśana, pūjā, snāna, śrāddha—sa mga ipinangakong bunga (phalāśruti): paglilinis, pag-alis ng balakid, kaalaman, kasaganaan, pag-angat ng mga ninuno, paglaya sa tiyak na karamdaman, at pag-abot sa mararangal na loka gaya ng Śiva-loka, Rudra-loka, Viṣṇu-loka, Brahma-loka, Go-loka. Binabanggit din ang mga mapalad na panahon (tithi/nakṣatra) at itinatanghal ang kabuuan bilang pananggalang na pagbigkas: ang palagiang pag-aaral o japa ng “sarva-liṅga-maya adhyāya” ay sinasabing nagpapawi ng takot sa mga puwersang nagpaparusa at nagpapagaan ng bigat ng mga kasalanang alam at di-alam. Sa wakas, matapos marinig ang mga salita ni Nandin, umalis sina Śiva at Devī sakay ng banal na karwahe.
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
Nagsisimula ang kabanata sa pag-uudyok ni Vyāsa kay Sūta na pakinggan ang salaysay ni Skanda tungkol sa maringal na pagpasok ni Śambhu (Śiva) sa Muktimaṇḍapa. Inilarawan ito bilang isang pagdiriwang na sumasaklaw sa buong Kāśī at wari’y umaabot pa sa tatlong daigdig, na may tugtugin, mga watawat, mga ilawan, pabango, at sama-samang kagalakan. Pumasok si Śiva sa pinakaloob na banal na silid at pinarangalan nina Brahmā, mga ṛṣi, mga pangkat ng diyos, at mga inang diyosa sa pamamagitan ng mga handog at ritwal na kahawig ng ārati. Sumunod ang isang aral na pag-uusap kung saan nagsalita si Śiva kay Viṣṇu: pinagtibay niya ang di-mapapalitang papel ni Viṣṇu sa pagkakamit ng Ānandavana (Kāśī) at ipinagkaloob ang palagiang paglapit. Gayunman, itinakda rin ang antas ng pagdulog—ang bhakti kay Śiva sa Kāśī ang pangunahing daan sa katuparan ng mga layunin. Binanggit ang mga gantimpalang pangkaligtasan na kaugnay ng Muktimaṇḍapa, ng mga kalapit na maṇḍapa, at ng mga pook-paliligo, lalo na ang Maṇikarṇikā, na nagsasabing kahit maikling pananatili na may matatag na isip at taimtim na pakikinig ay makapagbubunga ng mga resulta tungo sa mokṣa. Nagbibigay rin ang kabanata ng hula tungkol sa pinagmulan ng pangalan: sa panahon ng Dvāpara, makikilala ang pook bilang Kukkutamaṇḍapa. Ipinaliliwanag ito sa hinaharap na salaysay tungkol sa brāhmaṇa na si Mahānanda na nalugmok sa pagkukunwari at sa di-matuwid na pagtanggap ng mga kaloob, kaya bumagsak at muling isinilang bilang tandang. Sa pag-alaala sa Kāśī at sa disiplinadong pamumuhay malapit sa maṇḍapa, siya’y umangat at sa huli’y nakamit ang paglaya, kaya naging tanyag ang pangalan ng lugar. Nagtatapos ang kuwento sa tunog ng mga kampana, paglipat ni Śiva sa isa pang maṇḍapa, at phalaśruti na nangangakong kagalakan at katuparan sa mga nakikinig.
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
Ang adhyāya na ito ay naglalahad ng salaysay na may magkakapatong na pag-uusap: isinasalaysay ni Vyāsa kay Sūta ang pangyayaring kaugnay ng tanong ni Agastya, at sinasagot ni Skanda sa pamamagitan ng pagsasalaysay ng paglipat ni Śiva mula sa pook na may ugnay sa mukti/nirvāṇa patungo sa Śṛṅgāra-maṇḍapa. Inilalarawan si Śiva na nakaupo at nakaharap sa silangan, kasama si Umā; nasa magkabilang panig sina Brahmā at Viṣṇu, at dumadalo sina Indra, mga ṛṣi, at mga gaṇa. Ipinahayag ni Śiva ang kataas-taasang kalagayan ng Viśveśvara-liṅga bilang “parama-jyotis” at bilang kanyang matatag na anyo (sthāvara). Inilarawan din niya ang huwarang mga Pāśupata: may disiplina, dalisay, hindi mapag-angkin, deboto sa liṅga-arcana (pagsamba sa liṅga), at tapat sa mahigpit na tuntuning etikal at ascetiko. Pagkatapos ay inilista ang masusing “antas ng gantimpalang-bisa”: ang pakikinig, pag-alala, paglalakbay patungo roon, pagtanaw, paghipo, at pag-aalay kahit kaunti sa liṅga ay may pataas na bunga ng paglilinis at pagpapala, na inihahambing pa sa mga bunga ng aśvamedha at rājasūya. Itinatampok din ang Maṇikarṇikā at Kāśī bilang natatanging makapangyarihan sa tatlong daigdig, at tinitiyak ang patuloy na presensya ni Śiva sa anyong liṅga para sa mga deboto, bago magwakas sa pahayag ni Skanda na bahagi lamang ng kapangyarihan ng banal na pook ang nasabi, at sa pagbalangkas ni Vyāsa sa mapagnilay na tugon ni Agastya.
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
Ang kabanatang ito ay may dalawang pangunahing daloy. Una, tumugon si Vyāsa kay Sūta sa pamamagitan ng isang anukramaṇikā—isang panloob na talaan o “table of contents” ng Kāśī Khaṇḍa—na sunud-sunod na nagbibilang ng mga diyalogo, papuri sa mga tīrtha, mga salaysay ng pinagmulan ng mga dambana, at mga paksang mahātmya tungkol sa mga diyos. Ikalawa, sa pag-uudyok ni Sūta, inilatag ni Vyāsa ang mga tuntunin ng praktikal na paglalakbay-pananampalataya (yātrā): unang paliligo para sa paglilinis, pag-aalay sa mga deva at sa mga pitṛ (ninuno), at paggalang/pagkakaloob sa mga brāhmaṇa, saka isinasagawa ang iba’t ibang pag-ikot ng yātrā. Kabilang dito ang araw-araw na pañcatīrthikā (hal. Jñānavāpī, Nandikeśa, Tārakeśa, Mahākāla, Daṇḍapāṇi), mas malawak na rutang Vaiśveśvarī at mga multi-āyatana, at mga natatanging pag-ikot gaya ng aṣṭāyatana, ekādaśaliṅga yātrā, at Gaurī-yātrā na nakaayon sa mga tithi ng buwan. Inilalarawan din ang mahabang antar-gṛha (panloob na pook) na pagdalaw sa maraming dambana, at inirerekomenda ang mauna (banal na katahimikan) upang higit ang bunga. Sa phalaśruti, sinasabi na ang pakikinig/pagbigkas o pagbasa ay nagbibigay ng kapakinabangang katulad ng mas malawak na pag-aaral; ang mga nakasulat na kopya ay dapat parangalan para sa auspiciousness; at ang yātrā na isinagawa nang wasto ay nag-aalis ng hadlang, nagdaragdag ng puṇya, at umaakay sa layuning paglaya.
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.