Uttarardha (Second Half)
Uttara Ardha
This section is anchored in the sacred geography of Vārāṇasī (Kāśī), repeatedly referencing northern precincts and named locales such as Harikeśava-vana, the area described as ‘Mahādeva-uttara’ (north of Mahādeva), and the tīrtha known as Pādodaka near Ādikēśava. The narratives function as a micro-topographic guide: they connect deity-forms (notably multiple Ādityas) to specific sites, prescribing darśana, pūjā, and snāna as place-activated ritual acts with stated merits. The section’s cartography is therefore both devotional and archival—mapping how solar worship, Vaiṣṇava adjacency (Ādikēśava), and Śaiva supremacy claims (liṅga centrality) are coordinated within Kāśī’s ritual landscape.
Adhyayas in Uttara Ardha
50 chapters to explore.
Adhyaya 1
Āditya-Māhātmya in Kāśī: Aruṇa, Vṛddha, Keśava, and Vimala; with Śiva-Liṅga Supremacy Discourse
अध्यायेऽस्मिन् प्रश्नोत्तररूपेण तत्त्वकथा प्रवर्तते। अगस्त्यः स्कन्दं विनताया दास्यकारणं पृच्छति। स्कन्दः कद्रू-विनतयोः प्रसववृत्तान्तं, अण्डभेदनात् अर्धनिर्मितस्य अरुणस्य प्रादुर्भावं, तेनोक्तं शापं च कथयति—तृतीयमण्डं न भेत्तव्यमिति, भाव्यः पुत्रः विनताबन्धनमोक्षकर्ता भविष्यतीति च भविष्यवाणी। ततः अरुणः वाराणस्यां तपः कृत्वा अरुणादित्यरूपेण प्रतिष्ठां लभते; तस्य पूजनात् भय-दारिद्र्य-पाप-रोगादीनां निवृत्तिः, उपासकानां कल्याणं च प्रतिज्ञायते। अनन्तरं वृद्धादित्यस्य माहात्म्यं—ऋषिः हारितः सूर्यभक्त्या प्रसन्नं भास्करं प्राप्य यौवनप्राप्तिवरं लभते; तेन वृद्धत्व-दुःख-अपमृत्युनिवारकः सौरस्वरूपः प्रसिद्धिं याति। पश्चात् केशवादित्यप्रसङ्गे सूर्यः आदिकेशवं विष्णुं समुपगम्य, काश्यां महादेव एव परमोऽर्च्य इति शैवप्रधानं उपदेशं शृणोति; शिवलिङ्गपूजनं शीघ्रशुद्धिदं चतुर्वर्गप्रदं च इति, सूर्याय स्फटिकलिङ्गार्चनं विधीयते, तेन तीर्थदेवतासम्बन्धोऽपि स्थाप्यते। आदिकेशवसमीपे पादोदकतীर्थे रथसप्तम्यां मन्त्रस्नानादिना बहुजन्मकृतपापनाशकं शौचविधानं वर्ण्यते। अन्ते विमलादित्यकथा—विमलः कुष्ठपीडितः हरिकेशववने सूर्यं समाराध्य आरोग्यं लभते, भक्तानां रक्षावरं च; अतः रोग-पापहरः विमलादित्यः प्रतिष्ठितः। श्रवणमात्रेणापि एतेषामादित्यमाहात्म्यानां पुण्यफलप्राप्तिरिति फलश्रुत्या अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 2
दशाश्वमेधतीर्थमहिमा (Glory of the Daśāśvamedha Tīrtha)
अध्याये स्कन्दः कथयति यथा मन्दरस्थोऽपि महादेवः काश्याः पुनरुत्कण्ठितोऽभवत्; काशी दिव्यैः अपि निश्चयैः न चल्यते, स्वयमेव आकर्षयति इति। स शिवो विधातारं ब्रह्माणं समाहूय काश्यां “अनिर्गमन”दोषं परीक्षितुं नियुङ्क्ते—पूर्वं प्रेषिताः योगिन्यः सहस्रगुश्च न प्रत्यागताः। ब्रह्मा वाराणसीं गत्वा तस्याः आनन्दस्वरूपतां स्तुत्वा वृद्धब्राह्मणवेषेण दिवोदासं नृपं समुपगच्छति; तत्र राजधर्मविषये दीर्घो संवादः—प्रजापालनं, तीर्थरक्षणं, धर्मस्य प्रतिष्ठा च राज्ञः कर्तव्यं इति प्रतिपाद्य यज्ञकार्याय साहाय्यं याचते। दिवोदासः सर्वतोऽनुग्रहं दत्त्वा ब्रह्मा काश्यां दशाश्वमेधयज्ञान् करोति; ततो रुद्रसरः पूर्वं तीर्थं “दशाश्वमेध” इति प्रसिद्धिं याति। अनन्तरं तीर्थमहात्म्यं निर्दिश्यते—दशाश्वमेधे स्नानं दानं जपः होमः स्वाध्यायो देवतार्चनं तर्पणं श्राद्धं च अक्षयफलप्रदं भवति। ज्येष्ठमासे शुक्लपक्षे विशेषतः दशहरादिने स्नानं बहुजन्मकृतपापहरं कथ्यते; दशाश्वमेधेशलिङ्गदर्शनं शुद्धिदं, अध्यायश्रवणपाठौ ब्रह्मलोकप्राप्तिहेतू इति। उपसंहारे काश्याः अद्वितीयं मोक्षप्रदत्वं पुनरुक्तं, प्राप्तां काशीम् त्यक्तुं न युक्तम् इति च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 3
Gaṇa-Preṣaṇa and the Establishment of Eponymous Liṅgas in Kāśī (गणप्रेषणं नामलिङ्गप्रतिष्ठा च)
अगस्त्यः स्कन्दं पप्रच्छ—कथं ब्रह्मा काश्यां सन्निहिते सति शिवः किं करोति, तथा च पूर्वमदृष्टं वृत्तान्तं कथयेत् इति। स्कन्दः कथयति—काश्याः अतुला शक्तिः सर्वान् भूतान् तत्रैव निवासाय आकर्षति, तेन लोकव्यवस्था-विभागो विघट्येत इति शङ्कया महादेवः गणान् समाहूय वाराणसीं प्रेषयामास, योगिनीनां, भानुमतः, ब्रह्मणः आज्ञा-विधानस्य च प्रवृत्तिं निरीक्षितुम्। शङ्कुकर्णः महाकालश्चादयः गणाः काशीम् आगत्य तस्याः ‘मोहिनी’-प्रभावेन क्षणं स्वकार्यं विस्मरन्ति; ते शङ्कुकर्णेश्वरं महाकालेश्वरं च लिङ्गे प्रतिष्ठाप्य तत्रैव स्थिताः। ततः घण्टाकर्णः महोदरश्च, अनन्तरं पञ्चगणसमूहः, पश्चात् चत्वारोऽपि—एवं सर्वे काशीप्रवेशेन लिङ्गानि, तीर्थानि च स्थापयन्ति; घण्टाकर्णह्रदस्य श्राद्ध-फलप्रशंसापि कथ्यते। अत्र लिङ्गपूजाया महादान-यज्ञादिभ्यः श्रेष्ठता, लिङ्गस्नान-विधिः तस्य शुद्धि-फलानि च वर्ण्यन्ते। काशी मोक्षभूमिरिति, मरणमपि तत्र शुभं, ‘काशी’ इति स्मरणमात्रस्यापि प्रशस्तिः, तथा तारेष-तारकेशादि गणनामलिङ्गानां निरूपणं, दैवविपरीतेऽपि उद्यमस्य नित्यत्वं च उपसंह्रियते।
Adhyaya 4
कपर्दीश्वर-लिङ्ग-माहात्म्य एवं पिशाचमोचन-तीर्थ (Kapardīśvara Liṅga Māhātmya and the Piśāca-Mocana Tīrtha)
स्कन्दः कुम्भसम्भवं (अगस्त्यं) प्रति कपर्दीश्वरलिङ्गस्य परमं माहात्म्यं निवेदयति। पितृईशस्य उत्तरभागे तल्लिङ्गं स्थितमिति, तत्र ‘विमलोदक’ इति सरः खनितं च, यस्य जलस्पर्शेन जनो विमलः (शुद्धः) भवतीति कथ्यते। ततः त्रेतायुगवृत्तान्ते पाशुपततपस्वी वाल्मीकिना मध्याह्ने नियमपूर्वकं भस्मस्नानं, पञ्चाक्षरीजपं, ध्यानस्मरणं, प्रदक्षिणां च घोषगीततालहस्ताभिनयसमन्वितां भक्त्या कृतां वर्णयति। तदा स भयानकं प्रेतराक्षससदृशं देहवर्णनविशेषयुक्तं प्राणीं पश्यति। स स्वकर्मफलमाह—गोदावर्याः प्रतीष्ठाने ब्राह्मणो भूत्वा तीर्थप्रतिग्रहं कृत्वा दारुणे मरुभूमौ प्रेतत्वं प्राप्तवान्। शिवाज्ञया प्रेताः महापातकिनश्च वाराणसीं न प्रविशन्ति; सीम्नि शिवगणभयात् तिष्ठन्ति, किन्तु पथिकात् शिवनामश्रवणेन पापक्षयः जातः, अल्पप्रवेशोऽपि सम्भवति। दयालुर्वाल्मीकि आत्मकेन्द्रितसाधनस्य दोषं चिन्तयन् उपायं निर्दिशति—ललाटे विभूतिधारणं कवचवत्, ततः विमलोदके स्नानं, कपर्दीश्वरपूजनं च। भस्माङ्कितं जलदेवताः निवारयन्ति न; स्नात्वा पीत्वा च प्रेतभावो नश्यति, दिव्यदेहः प्राप्यते। परिवर्तितः स प्राणी तीर्थस्य ‘पिशाचमोचन’ इति नाम घोषयति, तस्य नित्यप्रभावं च वदति—मार्गशीर्षशुक्लचतुर्दश्यां स्नानं, पिण्डतर्पणादि पितृकर्म, पूजनं, अन्नदानं च कर्तव्यम्। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् श्रवणपठनाभ्यां भूतप्रेतपिशाचचोरवन्यपशुभ्यः रक्षणं भवति, बालानां ग्रहपीडाशमनाय च शान्तिकथारूपेण पठनीयम्।
Adhyaya 5
Gaṇa-pratiṣṭhita Liṅgas in Kāśī and Śiva’s Discourse on Non-Abandonment of Kāśī (Uttarārdha, Adhyāya 5)
अस्मिन्नध्याये देवसंवादरूपेण काशीस्थलिङ्गानां तीर्थसूचीवद् वर्णनं क्रियते। स्कन्दः गणैः प्रतिष्ठापितान् बहून् लिङ्गान्—विशेषतः विश्वेशस्योत्तरे, केदारस्य दक्षिणे, कुबेरसमीपे, अन्तर्गृहस्योत्तरद्वारे च—इत्यादि देशनिर्देशैः सह कथयति, तथा दर्शनार्चनयोः फलश्रुतिं निर्दिशति। पिङ्गलाखेशः, वीरभद्रेश्वरः (रणे रक्षणं वीरसिद्धिश्च), किरातेशः (अभयप्रदः), चतुर्मुखेश्वरः (देवमान्यताप्रदः), निकुम्भेश्वरः (कार्यसिद्धिः कुबेरसमीपे चोन्नतिः), पञ्चाक्षेशः (जातिस्मृतिप्रदः), भारभूतेश्वरः (दर्शनाय दृढप्रेरकः), त्र्यक्षेश्वरः (भक्तानां त्र्यक्षत्वप्रदः), क्षेमक-विश्वेश्वरपूजा (विघ्ननाशः सुरक्षितप्रत्यागमनं च), लाङ्गलीश्वरः (रोगनाशः समृद्धिश्च), विराधेश्वरः (अपराधशमनम्), सुमुखेशः (पापनिर्मोचनं शुभदर्शनं च), आषाढीश्वरः (पापनाशः कालविशेषतीर्थयात्रानिर्देशश्च) इत्यादीनि नामानि गुणाश्चोच्यन्ते। उत्तरार्धे महादेवस्य स्वगतवचनं प्रवर्तते—काशी संसारभाराक्रान्तानां निश्चयेन शरणं, पञ्चक्रोशीपरिमितं नगरदेहं, रुद्रावासरूपं च। ‘वाराणसी/काशी/रुद्रावास’ इति श्रवणोच्चारणमात्रेणापि यमभयप्रशमनं कथ्यते। अन्ते महादेवः गणेशं सपरिकरं काशीगमनाय नियुङ्क्ते—येन सर्वकार्येषु अविच्छिन्नसिद्धिः, निर्विघ्नता च स्यात्; एवं काशी नित्यं कर्म-तत्त्वकेन्द्रत्वेन प्रतिष्ठाप्यते।
Adhyaya 6
विघ्नेशस्य मायाप्रवेशः — Vināyaka’s Disguise, Omens, and the Court of Divodāsa
अस्मिन्नध्याये स्कन्दः कथयति यथा विघ्नजित्/विघ्नेशः शिवाज्ञां समादाय काश्याः परिवर्तनं साधयितुं शीघ्रं वाराणसीं प्रविश्य मायया वेशान्तरं धारयामास। स वृद्ध-नक्षत्रपाठक-ज्योतिषिकरूपेण नगरे विचरन् स्वप्न-शकुन-निमित्तानां व्याख्यानेन जनानां विश्वासं जनयामास। तत्र ग्रहणानि, क्रूरग्रहयोगाः, धूमकेतवः, भूकम्पाः, पशु-वृक्षेषु दुष्टशकुनाः, पुरभङ्गसूचकाः प्रतीकदृश्याश्च इति बहूनि अमङ्गललक्षणानि वर्ण्यन्ते; तैः राजकीयविपत्तेः सन्निकर्षः प्रतिपाद्यते, बहवो जनाः नगरं त्यक्तुं प्रवृत्ताः। अनन्तरं अन्तःपुरस्त्रियः तं ‘ब्राह्मणं’ सद्गुणसम्पन्नं प्रशंसन्ति; राणी लीलावती तं दिवोदासराज्ञे निवेदयति। राजा ससम्मानं गृहित्वा एकान्ते स्वस्य स्थितिं भविष्यं च पृच्छति। वेशधारी विघ्नेशः राजस्तुतिं विस्तरेण कृत्वा आदेशं ददाति—अष्टादशदिनान्तरे उत्तरदेशीयो ब्राह्मण आगमिष्यति, तस्य वचनं निःशङ्कं ग्राह्यमिति। अध्यायान्ते माया-प्रभावेण नगरं विघ्नेशवशं नीतमिति निगद्यते, ततः अगस्त्यः पृच्छति—शिवेन विघ्नेशः कथं स्तुतः, काश्यां च के नामरूपे धृतवानिति।
Adhyaya 7
Dhūṇḍhi-Vināyaka Stuti and the Āvaraṇa-Map of Vināyakas in Kāśī (काश्याम् विनायकावरणवर्णनम्)
अध्यायेऽस्मिन् महादेवस्य वाराणसीप्रवेशः शुभलक्षणैः सह देव-रुद्र-सिद्ध-यक्ष-गन्धर्व-किन्नरादिसमूहैः समलङ्कृतः वर्ण्यते। ततः शिवः श्रीकण्ठरूपेण गणेशं स्तौति—विनायकं कारणातीतं, विघ्नानां नियन्तारं निवारकं च, भक्तानां सिद्धिदं परमं तत्त्वम् इति। अनन्तरं धूण्डि-विनायकस्य काशीप्रवेशे सहायित्वं निर्दिश्यते। मणिकर्णिकास्नानं, मोदक-धूप-दीप-माल्याद्युपहाराः, चतुर्थीव्रतं विशेषतः माघशुक्लचतुर्थी, तथा वार्षिकी यात्रा तिलोपहारैः सह होमेन च विधीयते। धूण्डिसमीपे जप-पाठस्य फलश्रुतौ विघ्ननाशः, ऐश्वर्य-समृद्धिः, अभिलषितसिद्धिश्च कथ्यते। अथ काशीक्षेत्रस्य पवित्रभूगोलः आवरणक्रमेण निरूप्यते—दिशादिशि बहवो विनायकाः नामभिः सह निर्दिश्यन्ते, ये भयापहारकाः, रक्षकाः, शीघ्रसिद्धिदाः, प्रतिपक्षबलनिग्रहकर्तारश्च। एवं काशी नाम बहुपर्याय-रक्षाचक्रैः विनायकस्वरूपैः परिपालिता इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 8
Pādodaka-Tīrtha and the Keśava Circuit in Kāśī (पादोदकतीर्थ-केशवपरिक्रमा)
अष्टमेऽध्याये संवादरूपेण कथा प्रवर्तते। अगस्त्यः मन्दरस्थे शिवस्य कृत्यं पृच्छति, स्कन्दः तु काशीसम्बद्धं मलनाशकं चरितं निवेदयति। तत्र विष्णोः उपदेशः—कर्मणि पुरुषप्रयत्नोऽपि आवश्यकः, किन्तु फलसिद्धिः देवसाक्षिणा प्रेरकेण च भवति; शिवस्मरणयुक्तानि कर्माणि सफलानि, शिवस्मरणवर्जितानि तु सुयत्नेनापि निष्फलानीति। अनन्तरं विष्णोः मन्दरात् वाराणसीगमनं, गङ्गासङ्गमसीम्नि स्नानं, पादोदकतीर्थस्य प्रतिष्ठा/परिचयश्च वर्ण्यते। आदिकेशवप्रमुखानां केशवायतनानां तथा शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-महालक्ष्मी-तार्क्ष्य-नारद-प्रह्लाद-अम्बरीषादीनां बहूनां तीर्थानां सघनः परिक्रमाक्रमः प्रदर्श्यते; प्रत्येकं स्नान-पान(पादोदक)-श्राद्ध-तर्पण-दानादिभिः सह, शुद्धि-पितृतृप्ति-ऐश्वर्य-आरोग्य-मोक्षाभिमुखफलैः सह निर्दिश्यते। पश्चात् ‘सौगत’नाम्ना तपस्विनः/आचार्यस्य वचनं प्रविशति—अहिंसा परमो धर्मः, करुणा परमा नीतिरिति सार्वभौमधर्मोपदेशः। अन्ते फलश्रुत्या श्रवण-पठनयोः सर्वार्थसिद्धिः प्रतिज्ञायते; विष्णोः कामपूरकत्वं, शिवस्य ‘चिन्तासाधक’त्वं च उपमया प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 9
पञ्चनदतीर्थप्रादुर्भावः (Origin and Merit of the Pañcanada Tīrtha)
अध्याय आरभ्यते—अगस्त्यः स्कन्दं सादरं स्तौति, काश्यां पञ्चनदनाम तीर्थं किमर्थं तथा कथ्यते, किमर्थं परमं पावनं, तथा विष्णोः तत्र सन्निधिः कथं स्यात् यद्यपि स परात्पर इति—एतान् प्रश्नान् पृच्छति। स्कन्दः देशविशेषोपदेशरूपेण उत्तरं ददाति—निर्गुणोऽपि सगुणरूपेण प्रकाशमानः, सर्वाधारोऽपि स्वातन्त्र्यवान् इति भगवतो महिमा, तथा तीर्थस्य वंशपरम्परा च निरूप्यते। ततः वेदशिरा-मुनिः, शुचिनाम्नी अप्सराः, तथा धूतपापा नाम कन्यायाः जन्मकथा कथ्यते। तस्याः तपः एव असाधारणपावनत्वस्य कारणं भवति; ब्रह्मा वरं ददाति यत् असंख्यतीर्थानि तस्याः शरीरे निवसन्तु, तेन सा महापावनी जाता। अनन्तरं धर्मेण सह साक्षात्कारः, परस्परशापौ च—धर्मः अविमुक्ते महाधर्मनदीरूपेण भवति; धूतपापा च चन्द्रकान्तमणिसदृशरूपा, चन्द्रोदयकाले द्रवीभूय नदीरूपेण प्रवहति, इति जल-तीर्थसम्बन्धः प्रतिष्ठाप्यते। अन्ते विधिनिर्देशः—पञ्चनदे स्नानं, पितृतर्पणं, बिन्दुमाधवपूजनं, पञ्चनदजलस्य पान-प्रयोगौ च पावनकर्माणि; बिन्दुतीर्थे दानं दारिद्र्यनाशकरं इति काश्याः पवित्रभूगोलाधारितो यात्राक्रमः प्रदर्श्यते।
Adhyaya 10
Bindumādhava-Prādurbhāva at Pañcanada-hrada and the Kārtika/Ūrja Vrata Framework (बिंदुमाधवप्रादुर्भावः)
अस्याध्याये स्कन्दः “माधवप्रादुर्भावम्” उपक्रम्य श्रद्धया श्रवणमात्रेण शीघ्रशुद्धिं प्रतिजानाति। केशवो मन्दरात् आगत्य काश्याः परमपावनत्वं निरीक्ष्य पञ्चनदह्रदं सर्वतीर्थेष्वपि विशिष्टं, लोकप्रसिद्धान् पावनदृष्टान्तान् अपि अतिक्रामतीति स्तौति। ततः तपस्वी अग्निबिन्दुः समागत्य विष्णोः स्तुतिं विस्तरेण करोति—स भगवान् परात्परः सन् भक्तानुग्रहाय सगुणरूपेण प्रादुर्भवतीति। स च वरं याचते—भूतहिताय, विशेषतः मोक्षार्थिनां कृते, पञ्चनदे विष्णोः नित्यनिवासः स्यात्। विष्णुः तं वरं दत्त्वा काशीम् एव तनूव्ययेन मोक्षप्रदां विशिष्य घोषयति; अपरं वरं च स्वीकृत्य तीर्थं बिन्दुतीर्थनाम्ना प्रसिद्धं भविष्यतीति, तत्र स्नानभक्त्या दूरस्थस्यापि पश्चाद्देहपाते मोक्षः स्यादिति च वरं ददाति। उत्तरभागे कार्तिक/ऊर्जाव्रतविधिः निरूप्यते—आहारनियमाः, ब्रह्मचर्यं, स्नानं, दीपदानं, एकादश्यां जागरणं, सत्यवचनं, वाक्संयमः, शौचानुष्ठानं, तथा क्रमशः उपवासविकल्पाः। एते नियमाः धर्मस्थैर्यं कुर्वन्ति, चतुर्वर्गसाधनं समर्थयन्ति, विशेषतः परमदेवे द्वेषाभावं तथा निरन्तरभक्तिसाधनं प्रशंसन्ति।
Adhyaya 11
बिंदुमाधव-तीर्थप्रभेदः तथा मणिकर्णिका-रहस्यं (Bindu-Mādhava’s Tīrtha-Forms and the Secret Greatness of Maṇikarṇikā)
अध्याय आरभ्यते यत्र अगस्त्यः पावनं माधवकथां पञ्चनद-माहात्म्यं च श्रुत्वा पुनः स्पष्टीकरणं याचते। स्कन्दः बिन्दु-माधव-वाचा अग्निबिन्दु-मुनये माधवस्योपदेशं निवेदयति। ततः विष्णुः स्वस्य नानातीर्थेषु नानारूप-प्रादुर्भावान् क्रमशः कथयति—केशव/माधव/नृसिंहादि-नामभिः—येषां फलानि ज्ञान-स्थैर्यं (ज्ञान-केशवः), मायारक्षणं (गोपी-गोविन्दः), ऐश्वर्य-समृद्धिः (लक्ष्मी-नृसिंहः), इष्टसिद्धिः (शेष-माधवः), परमा सिद्धयः (हयग्रीव-केशवः) इत्यादीनि। अनन्तरं तीर्थानां तुलनात्मक-महत्त्वं निरूप्य काशी-क्षेत्रस्य अतिशय-प्रभावः प्रतिपाद्यते, तथा रहस्यं प्रकाश्यते यत् मध्याह्ने मणिकर्णिकायां बहूनि तीर्थानि विधिवत् सङ्गच्छन्ति; देवाः, ऋषयः, नागाः, भूतगणाश्च तस्मिन् मध्याह्न-चक्रे सहभागीभवन्ति। मणिकर्णिकायाः प्रभावोऽतिवर्ध्यते—एकः प्राणायामः, एका गायत्री, एकोऽपि होमाहुतिः बहुगुणं फलं ददाति इति। अग्निबिन्दुः मणिकर्णिकायाः परिमाणं पृच्छति; विष्णुः हरिश्चन्द्र-परिसर-विनायकादि-लक्षणैः स्थूल-सीमां दर्शयति, समीप-तीर्थानि तेषां फलानि च वर्णयति। ततः मणिकर्णिकादेवी-ध्यानं, मन्त्र-स्वरूपं, जप-होम-प्रमाणं च मोक्षाभिलाषिणां कृते निर्दिश्यते। अन्ते शिवलिङ्ग-तीर्थ-रक्षक-रूपाणां सूचीं कृत्वा, बिन्दु-माधव-कथां श्रद्धया पठन् शृण्वन् च भुक्तिं मुक्तिं च प्राप्नोतीति फलश्रुत्या समाप्यते।
Adhyaya 12
Kapilā-hrada / Kapiladhārā Māhātmya and Pitṛ-tarpaṇa Phala (कपिलाह्रद–कपिलधारामाहात्म्य तथा पितृतर्पणफल)
अगस्त्यः काश्यां दिव्यसमागमस्य विस्तरं पप्रच्छ—वृषध्वजस्य शिवस्य आगमनं, विष्णु-ब्रह्म-रवि-गण-योगिनीभिः सह, तथा तत्र नमस्कार-आसन-आशीर्वादादीनां मर्यादा। स्कन्दः सभाचारं वर्णयति; शिवश्च ब्रह्माणं आचारविषये आश्वासयति, ब्राह्मणापराधस्य गुरुत्वं तथा शिवलिङ्गप्रतिष्ठायाः पावनफलम् उपदिशति। रविः दिवोदासस्य शासनकाले काश्याः बहिः नियमेन स्थित्वा प्रतीक्षां कृतवानिति निवेदयति; शिवः तद् दैवी-व्यवस्थायाः अङ्गमिति निरूपयति। ततः तीर्थोत्पत्तिः—गोलोकात् पञ्च दिव्यकपिलाः आगत्य क्षीरं स्रावयन्ति; तेन सरः जातं, शिवेन ‘कपिलाह्रदः’ इति नाम कृतं, श्रेष्ठं तीर्थं प्रादुर्भूतम्। तत्र पितरः प्रादुर्भूय वरं याचन्ते; शिवः श्राद्ध-पिण्ड-तर्पणविधीन् नियच्छति, कुहू-सोमयोगे अमावास्यायां च अक्षयतृप्तिं विशेषतः प्रतिपादयति। मधुस्रवा, क्षीरनीरधिः, वृषभध्वजतीर्थम्, गदाधरम्, पितृतीर्थम्, कपिलधारा, शिवगया इत्यादि नामानि कीर्त्यन्ते; सर्वेषां अधिकारः, नानाविधप्रेतानां अपि हितं चोच्यते। अन्ते यात्रासमुद्योगचित्रणं, श्रवण-पाठयोः महापापक्षयः शिवसायुज्यं च इति फलश्रुतिः, ‘काशीप्रवेश’ जपाख्यानपरम्परया सह संबध्यते।
Adhyaya 13
अध्याय १३ — ज्येष्ठेश्वर-निवासेश्वर-जयगीषव्येश्वर-माहात्म्य एवं जयगीषव्य-स्तोत्र
अगस्त्यः काशीवैभवं तारकारे शिवचरितं च स्कन्दं पप्रच्छ। स्कन्दः जयगीषव्यनाम योगिमुनिं वर्णयति—स कठोरं नियमं कृतवान् यावत् त्रिनेत्रस्य महादेवस्य ‘विषम-ईक्षण’पद्मपाददर्शनं पुनर्न लभते तावत् न भुङ्क्ते न पिबति; तद्दर्शनविना भुक्तं भोजनं दोषयुक्तमिति मन्यते। तस्य व्रतं शिव एव जानाति; स नन्दिनं प्रेषयति। नन्दी रम्यगुहायां तं तपस्विनं नीत्वा दिव्य-लीला-कमलस्पर्शेन सञ्जीवयति, बलं दत्त्वा शिवगौरीसन्निधौ उपनयति। ततः जयगीषव्यः विस्तीर्णं शिवस्तोत्रं कृत्वा नानाविधैः नामभिः स्तुत्वा महादेवे एकान्तशरणागतिं प्रतिपादयति। प्रसन्नः शिवः वरान् ददाति—अविच्छिन्नसन्निधिः, जयगीषव्यप्रतिष्ठितलिङ्गे नित्यवासः, योगोपदेशेन च स योगाचार्येषु अग्रगण्यो भवति। स्तोत्रं महापातकनाशकं पुण्यभक्तिवर्धकं च इति घोषितम्। अथ काशीतीर्थभूगोलोऽपि निर्दिश्यते—ज्येष्ठवाप्याः समीपे स्वयम्भू ज्येष्ठेश्वरलिङ्गस्य तथा ज्येष्ठागौऱ्याः प्रादुर्भावः; ज्येष्ठशुक्लचतुर्दश्यां सोमवारे अनुराधानक्षत्रे महायात्राविधानम्, ज्येष्ठमासे रात्रिजागरमहोत्सवः, ज्येष्ठस्थाने श्राद्धफलविशेषः, अनन्तरं निवासेशस्य (स्वप्रतिष्ठित-निवासलिङ्गस्य) नामकरणं च। फलश्रुतौ सावधानश्रवणेन पापनाशः क्लेशरक्षा च इति।
Adhyaya 14
काशीमाहात्म्ये ब्राह्मणसमागमः, लिङ्गप्रतिष्ठा, अविमुक्तमोक्षोपदेशश्च (Kāśī-Māhātmya: Assembly of Brāhmaṇas, Liṅga Foundations, and the Avimukta Teaching on Liberation)
अगस्त्यः स्कन्दं पृच्छति—भगवत्प्रियेषु परमपुण्येषु ‘ज्येष्ठस्थाने’ किं वृत्तम् इति। स्कन्दः कथयति—शिवे मन्दरं गते काश्यां निवासी ब्राह्मणाः क्षेत्रत्यागिनश्च महाक्षेत्रजीविकया पोषिताः ‘दण्डखाता’ नाम रम्यं सरः खनित्वा तस्य परितो बहूनि महालिङ्गानि प्रतिष्ठापयामासुः। ते विभूतिधारणं रुद्राक्षधारणं लिङ्गपूजां शतरुद्रीयजपं च शैवव्रतानि नित्यं चक्रुः। शिवस्य पुनरागमनं श्रुत्वा मन्दाकिनी-हंसतीर्थ-कपालमोचन-ऋणमोचन-वैतरणी-लक्ष्मीतिर्थ-पिशाचमोचनादिभ्यः बहवो ब्राह्मणाः दर्शनार्थं समागत्य गङ्गातटे उपहारैर्मङ्गलगानैश्च समवेताः। तान् प्रति शिवः आश्वासयन् उपदिशति—काशी ‘क्षेममूर्तिः’ ‘निर्वाणनगरी’ च; ‘काशी’ इति मन्त्रस्मरणं रक्षकरं परिवर्तनकरं च। काशीभक्तानां मोक्षदायित्वं प्रतिपाद्य भक्तिहीनस्य काशीनिवासस्य दोषं दर्शयति; वरान् ददाति—भगवान् काशीं न त्यजेत्, भक्तानां दृढा भक्ति: सततकाशीनिवासश्च भवेत्, भक्तैः प्रतिष्ठितेषु लिङ्गेषु शिवसन्निधिः स्थिरा भवेत्। अथ काशीनिवासिनां धर्मनियमाः—सेवा, पूजनं, दमः, दानं, दया, अहिंसा, अनपायवाक्यं च—उपदिश्यन्ते; दुष्कृतस्य कर्मफलानि च, मध्ये ‘रुद्रपिशाच’ इति घोरावस्था शोधनदुःखैः सह, निरूप्यन्ते। अन्ते अविमुक्तस्य विशेषप्रतिज्ञा—तत्र मृतो न नरकं याति; प्रस्थानकाले शिवः तारकब्रह्मोपदेशं ददाति; अल्पदानमपि महत्पुण्यं जनयति; अस्य ‘गुह्याख्यानस्य’ पाठश्रवणोपदेशैः पापक्षयो भवति शिवलोकप्राप्तिश्च।
Adhyaya 15
Jyeṣṭhasthāna Liṅga-Catalog and the Origins of Kaṇḍukeśvara & Vyāghreśvara
अध्याये स्कन्दः कुम्भजं प्रति ज्येष्ठेश्वरस्य समीपे स्थितानां बहूनां लिङ्गानां गणनां करोति, तेषां सिद्धिदानत्वं पावनत्वं च वर्णयति। पराशरेश्वरस्य दर्शनमात्रेण शुद्धज्ञानप्राप्तिः, माण्डव्येश्वरस्य बुद्धिभ्रमनिवारणम्, जाबालीश्वरस्य दुर्गतिप्रतिषेधः, सुमन्तुस्थापितस्य आदित्यस्य दर्शनात् कुष्ठशमनं च कथ्यते। स्मरण-दर्शन-स्पर्शन-पूजन-नमस्कार-स्तोत्रैः कलुषोत्पत्तिर्न जायते इति सामान्यफलश्रुतिः। ततः प्रथमं कारणकथानकं—ज्येष्ठस्थानसमीपे शिवा/देवी कण्डुकेन क्रीडति; तदा द्वौ वैरिणौ तां ग्रहीतुं समुपयातौ। सर्वज्ञया देव्या ज्ञातौ तौ तेनैव कण्डुकेन निहतौ; स कण्डुकः लिङ्गरूपेण परिणम्य ‘कण्डुकेश्वर’ इति नाम्ना विख्यातः, दुःखनिवारकः भक्तानां प्रति देव्या नित्यसन्निधिदायकश्च। अथ दण्डखाततीर्थे द्वितीयं आख्यानम्—वेदयज्ञैर्देवबलवृद्धिं ज्ञात्वा दुष्टः ब्राह्मणवधेन देवान् क्षीणयितुं यतते, छद्मरूपेण तापसान् हिंसति। शिवरात्रौ भक्तः पूजकः रक्षितो भवति; शिवः व्याघ्रसम्बद्धरूपेण प्रादुर्भूय ‘व्याघ्रेश्वर’लिङ्गं प्रतिष्ठापयति। तस्य स्मरणात् संकटे जयः, चौर-पशुभयादिरक्षा, पूजकानां निर्भयत्वं च; व्याघ्रेश्वरस्य पश्चिमे ‘उटजेश्वर’लिङ्गोऽपि भक्तरक्षणार्थं प्रादुर्भूत इति उपसंहारः।
Adhyaya 16
ज्येष्ठेश्वरपरिसर-लिङ्गकुण्डवर्णनम् / Mapping of Liṅgas, Kuṇḍas, and Protective Deities around Jyeṣṭheśvara
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्दः ज्येष्ठेश्वरस्य परिसरे दिगनुसारं समीपस्थ-उपलिङ्गानां कुण्ड-वापी-क्षेत्राणां च क्रमं निरूप्य यात्रामार्गं रचयति। अप्सरसेश्वरं तथा अप्सरस-कूपं (सौभाग्य-उदकं) वर्ण्यते—तत्र स्नान-दर्शनाभ्यां दौर्भाग्य-परिहारः। ततः वाप्याः समीपे कुक्कुटेशः गृहवृद्धिफलदः; ज्येष्ठ-वापी-तीरे पितामहेश्वरः श्राद्ध-स्थानं पितृतृप्त्यर्थं, अनन्तरं गदाधरेश्वरः पितृसन्तोषप्रदः कथ्यते। नागसम्बद्धानि क्षेत्राणि—वासुकीश्वरः वासुकी-कुण्डेन सह; स्नान-दानविधानं, नागपञ्चमी-विशेषः, सर्पभय-विषनाश-रक्षणं च। तक्षकेश्वरः तक्षक-कुण्डश्च तद्रक्षण-भावं वर्धयतः। ततः भैरव-क्षेत्रे कपालि-भैरवः भक्तानां भयहरः, षण्मासेषु विद्यासिद्धिप्रद इति; चण्डी महामुण्डा बलि-नैवेद्यैः पूज्या, महाष्टम्यां यात्रया यशः-समृद्धिः। पुनः जल-स्थलवर्णनं—चतुःसागर-वापिका, समुद्रैः स्थापितानि चत्वारि लिङ्गानि; हरवृषभ-प्रतिष्ठितो वृषभेश्वरः दर्शनमात्रेण षण्मासेषु मोक्षदः। गन्धर्वेश्वरः कुण्डेन सह दान-पूजाफलरूपेण “गन्धर्वैः सह भोगः”; कर्कोटेश्वरः कर्कोट-वाप्या सह नागलोके मानं विषाभयाभावं च ददाति। धुंधुमारेश्वरः शत्रुजन्यभय-निवारकः, पुरूरवेश्वरः चतुर्वर्गदः, सुप्रतीकेश्वरः कीर्ति-बलप्रदः महाह्रद-संबद्धश्च। उत्तरद्वारे विजयभैरवी रक्षिका, हुंडन-मुंडनौ गणौ विघ्नच्छेदकौ; तयोर्दर्शनात् कल्याणम्। अन्ते वरुणातटे मेना-हिमवान्-प्रसङ्गः, भिक्षोः वृत्तान्तेन विश्वेश्वर-सन्निधिः विश्वकर्मणः महत् निर्माणं च; श्रवणमात्रेण पापक्षयः शिवलोकप्राप्त्युपायश्च इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 17
Ratneśvara-liṅga Prādurbhāva and Māhātmya (रत्नेश्वरलिङ्ग-प्रादुर्भाव-माहात्म्य)
अध्यायः १७ आरभ्यते यत्र अगस्त्यः स्कन्दं काशीस्थस्य रत्नेश्वरमहालिङ्गस्य प्रादुर्भावं माहात्म्यं च पृच्छति। स्कन्दः स्वयम्भूप्रादुर्भावं कथयति—हिमवता पार्वत्यै समर्पणभावेन सञ्चितं रत्नराशिः तेजोमयस्य रत्नरूपलिङ्गस्य आधारोऽभवत्; तस्य केवलदर्शनादेव ‘ज्ञानरत्न’प्राप्तिरिति श्रूयते। ततः शिवपार्वत्यौ तत्रागत्य, पार्वती लिङ्गस्य गभीरमूलत्वं ज्वलन्तं तेजश्च पृच्छति; शिवः तस्य रूपार्थं व्याचष्टे, ‘रत्नेश्वर’ इति नाम दत्त्वा वाराणस्यां विशेषफलप्रदं स्वात्मप्रादुर्भावं निरूपयति। गणैः (सोमनन्दिनादिभिः) शीघ्रमेव सुवर्णप्रासादः निर्मीयते; अल्पप्रयासेनापि प्रासादनिर्माणं लिङ्गप्रतिष्ठा च महापुण्यप्रदा इति काशीक्षेत्रस्य तीव्रपुण्यव्यवहारः प्रतिपाद्यते। अनन्तरं दृष्टान्तइतिहासः—शिवरात्रौ नृत्यकला-भक्त्या कलावती नाम नर्तकी गन्धर्वराजकन्या रत्नावलीरूपेण पुनर्जायते। सा नित्यं रत्नेश्वरदर्शनव्रतं धारयन्ती वरं लभते—भावी पतिः देवेन सूचितनामसदृशो भविष्यति। पुनश्च संकटेषु रत्नेश्वरस्य चरणोदकं सर्वोपशमनौषधमिव वर्ण्यते। अन्ते अस्याख्यानश्रवणं विरहशोकादिदुःखान् शमयति, रक्षाकरं सान्त्वनकरं च इति अध्यायः उपसंह्रियते।
Adhyaya 18
कृत्तिवासेश्वर-प्रादुर्भावः तथा हंसतीर्थ-माहात्म्यम् (Origin of Kṛttivāseśvara and the Glory of Haṃsatīrtha)
अध्यायेऽस्मिन् अविमुक्तक्षेत्रे कारणपरम्परा निगद्यते। स्कन्दः अगस्त्यं प्रति “अद्भुतजनकं महापातकनाशकं” वृत्तान्तं कथयति—महिषासुरपुत्रो गजासुरो महाकायः जगद्व्यथाकारी काशीं समुपैति। शिवः त्रिशूलेन तं विदारयति; ततः स संवादः प्रवर्तते—गजासुरः शिवस्य परत्वं स्वीकृत्य वरान् याचते। गजासुरः स्वकृत्तिं (चर्म) शिवस्य नित्यवस्त्रं भवत्विति प्रार्थयति; तेन “कृत्तिवास” इति नाम सिद्ध्यति। शिवः तदनुगृह्य अविमुक्ते तस्य पतितदेहे स्थले लिङ्गं प्रतिष्ठापयति—कृत्तिवासेश्वरं, काशीलिङ्गेषु श्रेष्ठं महापातकहरं च। तत्र पूजनं स्तोत्रपाठः पुनःपुनर्दर्शनं च महाफलदं; माघकृष्णचतुर्दश्यां जागरणोपवासौ, चैत्रशुक्लपञ्चदश्यां महोत्सवश्च निर्दिश्यते। त्रिशूलोद्धरणात् कूपः/कुण्डः जातः, स तीर्थरूपेण स्नानपितृतर्पणयोः पुण्यप्रदः। उत्सवे पक्षिणां कलहात् पतितानां तस्मिन् कुण्डे तत्क्षणशुद्धिः—काकाः हंससदृशा भवन्तीति हंसतीर्थमाहात्म्यं प्रादुर्भवति। अन्ते हंसतीर्थ-कृत्तिवासपरिसरे लिङ्ग-भैरव-देवी-वेताल-नाग-आरोग्यकुण्डादीनां परिक्रमणीयं पुण्यक्षेत्रचक्रं वर्ण्यते; उत्पत्तिश्रवणं लिङ्गदर्शनसमं शुभफलप्रदं इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 19
Catalogue of Kāśī Liṅgas and Imported Tīrtha Potencies (लिङ्ग-तीर्थ-समाहारः)
स्कन्दः अगस्त्यं प्रति काश्यां ये लिङ्गाः संयतैर्मुमुक्षुभिः “मोक्षार्थं सेवनीयाः” इति उपदिशति। अत्र अध्याये सूचीवत् प्रवृत्तिः—नन्दी शिवाय काश्यां स्थितानां महाश्रयाणां, विविधलिङ्गानां प्रादुर्भाव-स्थानान्तरणयोः, तथा तीर्थशक्तीनां समागमस्य वृत्तान्तं निवेदयति। दिग्विभागैः, समीपचिह्नैः (विनायकालयाः, कुण्डानि, विशिष्टविभागाः) सह बहूनि स्थानानि नाम्ना निर्दिश्यन्ते। प्रत्येकस्य स्थले फलश्रुतिः कथ्यते—पापनाशः, सिद्धिः, जयः, कलियुगे निर्भयत्वम्, दुर्गतिजन्मपरिहारः, शिवलोकप्राप्तिश्च। “पवित्रसंक्षेप” इति सिद्धान्तः प्रमुखः—काश्यां स्थितेषु तुल्यतीर्थेषु कृतं कर्म दूरस्थेषु कुरुक्षेत्र-नैमिष-प्रभास-उज्जयिन्यादिक्षेत्रेषु कृतात् बहुगुणं पुण्यं ददाति इति। अविमुक्तक्षेत्रं महादेव-लिङ्गश्च काश्याः मोक्षभूमित्वस्य मूलाधारौ इति प्रतिपाद्य, रक्षकदेवताः तथा कल्पान्तरपर्यन्तं नगरस्य नित्यपावनता च वर्ण्यते।
Adhyaya 20
काश्यां क्षेत्ररक्षादेवी-व्यवस्था तथा विशालाक्षी-ललिता-आदि तीर्थमाहात्म्य (Kāśī’s Protective Goddess Network and the Māhātmya of Viśālākṣī, Lalitā, and Related Tīrthas)
अध्यायेऽस्मिन् अगस्त्यः कात्यायनेय-नन्दिन्याः परम्परां प्रति पृच्छति—अविमुक्तक्षेत्रस्य रक्षणार्थं काः देव्यो कुत्र कुत्र संस्थिताः, केन च दिव्यादेशेन ताः प्रतिष्ठापिताः इति। स्कन्दः वाराणस्यां देवीनां तीर्थानां च देशक्रमेण विन्यासं वर्णयति—गङ्गातटे विशालातीर्थसमीपे विशालाक्षीं प्रथमं निर्दिश्य, काशीनिवासफलसाधनरूपेण उपवास-जागर-नियमं तथा निर्दिष्टतिथौ चतुर्दशकन्याभोजनविधानं कथयति। ततः ललितातीर्थे ललितादेवीं, विश्वभुजां च विशेषतः नवरात्रयात्रामहत्त्वेन, तथा क्षेत्ररक्षिकाः बह्व्यः शक्तिरूपाः—वाराहीं, शिवदूतीम्, ऐन्द्रीं, कौमारीं, माहेश्वरीं, नारसिंहीं, ब्राह्मीम्, नारायणीं, गौरीं/शैलेश्वरीं च—क्रमेण प्रकाशयति। चित्रघण्टादेव्याः उत्सवविधानं, निगदभञ्जन्याः बन्धमोचनभावं, अमृतेश्वरीदेव्याः अमरतासंकेतं, सिद्धलक्ष्मी-महालक्ष्मीपीठयोः सिद्धि-समृद्धिप्रदत्वं, तथा चर्ममुण्डा-महारुण्डा-चामुण्डा इति उग्ररक्षात्रयस्य माहात्म्यं विस्तरेणोक्तम्। अन्ते दक्षिणदिग्रक्षिकां स्वप्नेश्वरीं/दुर्गां संस्थाप्य, देव्याराधनं केवलं फलप्रदं न, किं तु आचारमार्गरूपेण व्यक्तिजीवनस्थैर्यं क्षेत्रस्य पावनत्वं च धारयतीति उपदिशति।
Adhyaya 21
Durgā-nāma-niruktiḥ and Kālarātrī’s Mission against the Asura Durga (Durga-Daitya)
अगस्त्यः स्कन्दं पप्रच्छ—देवी कथं “दुर्गा” इति नाम्ना प्रसिद्धा, काश्यां च कथं पूजनीया इति। स्कन्दः पुरावृत्तं कथयति—“दुर्ग” इति नामासुरः घोरतपसा त्रैलोक्यं वशीकृत्य वेदाध्ययनं यज्ञान् वर्णाश्रमधर्मांश्च विघ्नयति; ततो जगति नगरेषु च कलहः, भयम्, अनाचारः, दुष्टवृत्तिः च प्रवर्धते—एषोऽधर्मस्य लक्षणसमूह इति। ततः स्कन्दः धर्मोपदेशं करोति—समृद्धौ न हर्षः, विपत्तौ न विषादः; धैर्यं, शमः, सत्यं, परोपकारः च साधूनां भूषणम्। देवा राज्यभ्रंशेन पीडिताः महेश्वरं शरणं यान्ति; स च देवीम् असुरमर्दनाय प्रेरयति। देवी कालनिशायाः स्वरूपां “कालरात्रिं” दूत्या प्रेषयति। कालरात्रिः दुर्गासुरं प्रति व्यवस्थितं शासनोपदेशं ददाति—त्रैलोक्यं इन्द्राय प्रत्यर्पय, वैदिकान् यज्ञान् पुनः प्रवर्तय, लोकधर्मं च स्थापय; अन्यथा दण्डः। सा च वाक्कौशलात् तस्य कामं मदं च प्रकाशयति। असुरः तां ग्रहीतुं यत्नं करोति; सा तदा महाशक्तिं प्रकट्य सेनां दहति, प्रहारान् निरस्यति। अन्ते देवी बह्वीः शक्तीः सृजति, असुरसेनां निरोद्धुं; एवं देव्या रक्षणं केवलं ऐश्वर्यं न, किं तु यज्ञ-धर्म-संतुलनस्य पुनःस्थापनं इति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 22
Vajrapañjara-stuti and the Naming of Durgā (वज्रपंजर-स्तुति तथा दुर्गानाम-प्रादुर्भावः)
अध्यायेऽस्मिन् अगस्त्यः स्कन्दं पृच्छति—उमायाः साकारशक्तिषु पराशक्तीनां नामभेदाः वर्गाश्च के इति। स्कन्दः तासां दिव्यशक्तीनां विस्तीर्णं नामसङ्ग्रहम् आख्याय, शाक्तकार्यकर्तृत्वस्य तत्त्वमानचित्रं निरूपयति। ततः दुर्गनामासुरः देवीम् अभ्यधावत्—मेघगर्जितायुधैः, रूपपरिवर्तनैश्च (गजमहिषबहुभुजादिरूपैः) तां पीडयितुं प्रयत्नं चकार। देवी तु सूक्ष्मैः शस्त्रास्त्रप्रयोगैः प्रत्युत्तरं दत्त्वा, अन्ते त्रिशूलेन तं निगृह्य जगतः स्थैर्यं पुनः स्थापयति। देवर्षयः दीर्घां स्तुतिं कुर्वन्ति—देवीं सर्वदेवमयीं दिशादिरूपकार्यरूपैः एकत्वेन समन्वयन्ति। एषा स्तुतिः ‘वज्रपंजर’ इति नाम्ना कवचत्वेन प्रसिद्धा, भयव्याधिनिवारिणीति प्रतिज्ञायते; देवी च अस्माद् वृत्तान्तात् स्वनाम ‘दुर्गा’ इति लोके प्रथितं भविष्यतीति वदति। अन्ते काश्यां विशेषविधानं—अष्टमीचतुर्दश्योः (विशेषतः मङ्गलवासरे) पूजनम्, नवरात्रभक्तिः, वार्षिकयात्रानुष्ठानम्, दुर्गाकुण्डे स्नानपूजनं च; तथा क्षेत्ररक्षणाय अन्याः शक्तयः, भैरवाः, वेतालाश्च संक्षेपेण निर्दिश्यन्ते।
Adhyaya 23
त्रिविष्टप-लिङ्गमहिमा तथा ओंकारलिङ्ग-प्रादुर्भावकथा (Glory of the Triviṣṭapa Liṅga and the Origin Narrative of the Oṃkāra Liṅga)
अस्मिन्नध्याये संवादपरम्परा विस्तरति। अगस्त्यः स्कन्दं पृच्छति—षडाननस्य त्रिलोचनमहादेवसमीपगमनविधिः कः, विरजापीठस्य महत्त्वं च किम्, काश्यां लिङ्ग-तीर्थभूगोलः कथं व्यवस्थित इति। स्कन्दः विरजापीठं निरूप्य त्रिलोचनमहालिङ्गं पिलिपिलातीर्थं च एकं समग्रं तीर्थसमूहं इव निर्दिशति। अनन्तरं देवी शिवं प्रति जिज्ञासते—काश्यां अनादिसिद्धानि, निर्वाणहेतवः, मोक्षपुरी-कीर्तिं धारयन्ति ये लिङ्गाः, तेषां स्पष्टं गणनं कथ्यतामिति। शिवः चतुर्दश प्रधानलिङ्गानां क्रमबद्धं सूचीं ददाति—ओंकार-त्रिलोचनादारभ्य विश्वेश्वरपर्यन्तम्—एतेषां संयुक्तं मोक्षक्षेत्रस्य कार्यकारणत्वं प्रतिपाद्य नित्ययात्रां पूजनं च उपदिशति। कलियुगे केचन गूढा अनाविष्कृताश्च लिङ्गसमूहा भक्तविदुषां एव सुलभा इति चोक्तम्। ततः देवी प्रत्येकलिङ्गस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छति, तदा ओंकारलिङ्गस्य प्रादुर्भावकथा विस्तरेण कथ्यते—आनन्दकानने ब्रह्मणः तपः, आद्याक्षरस्य (अ-उ-म) दिव्यदर्शनं, नादबिन्दुतत्त्वविचारः, ब्रह्मणः स्तुतिः, वरदानानि च; दर्शन-जपयोः मोक्षप्रदत्वं सुनिश्चित्यते। एवं तीर्थमानचित्रणं, यात्रापूजाविधानं, प्रणवस्य शब्दब्रह्मत्वव्याख्या च एकत्र मोक्षोन्मुखे धर्मोपदेशे संगच्छते।
Adhyaya 24
Oṃkāra-liṅga Māhātmya and Mahāpāśupata Vrata Instruction (ओंकारलिङ्गमाहात्म्यं महापाशुपतव्रतोपदेशश्च)
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्दः अविमुक्तक्षेत्रस्य (काश्याः) परमवैशिष्ट्यं तथा ओंकारलिङ्गस्य माहात्म्यं वर्णयति। पद्मकल्पे भारद्वाजपुत्रो दमनः संसारस्य चञ्चलतां दुःखमूलतां च ज्ञात्वा आश्रमनगरवननदीतीर्थेषु भ्रमन् नानातपः, जपहोमगुरुसेवा, श्मशानवास, औषध-रसायनप्रयोगांश्च कृत्वापि मनःस्थैर्यं सिद्धिबीजं च न लभते। दैवयोगात् स रेवातटे ओंकारसम्बद्धं पुण्यायतनं प्राप्य पाशुपततपस्विनः दृष्ट्वा वृद्धाचार्यं मुनिं गर्गं शरणं गत्वा ‘अस्मिन्नेव देहे सिद्ध्युपायं’ याचते। गर्गः अविमुक्तं संसारार्णवात् तारकं परमं क्षेत्रं स्तुत्वा तस्य सीमापालकान् प्रमुखस्थानानि च (मणिकर्णिका-विश्वेश्वरादीनि) निर्दिशति, साधनं च ओंकारलिङ्गपूजायां प्रतिष्ठापयति। तत्र पाशुपतश्रेष्ठानां सिद्धिप्राप्तिं कथयन् एकं नीत्यर्थं वृत्तान्तं निवेदयति—शिवनिर्माल्यभक्षणदोषात् मण्डूकः क्षेत्रबाह्ये मरणं प्राप्य मिश्रलक्षणेन पुनर्जन्म लभते; अनेन शिवद्रव्यनिर्माल्यादिषु आदरः कर्तव्य इति नियमः सूचितः। ततः तस्मादेव मण्डूकात् पुनर्जाता माधवी ओंकारे एकान्तभक्त्या—सततस्मरणसेवा, इन्द्रियनिग्रहः, लिङ्गैकपरायणता—वैशाखचतुर्दश्यां उपवासजागरणेन लिङ्गे लीयते; तेजोमयः प्रकाशः प्रादुर्भवति, उत्सवपरम्परा च निर्दिश्यते। अन्ते फलश्रुत्या श्रोतॄणां पावनत्वं शिवलोकप्राप्तिश्च, तथा गणैः क्षेत्रस्य नित्यरक्षणं च प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 25
त्रिविष्टप-त्रिलोचन-लिङ्गमाहात्म्य तथा पिलिपिला-तीर्थविधिः (Māhātmya of Triviṣṭapa/Trilocana Liṅga and the Pilipilā Tīrtha Observance)
अध्यायेऽस्मिन् पूर्वशुद्धिकथां श्रुत्वा अगस्त्यः “त्रिविष्टपी”-वृत्तान्तं पप्रच्छ। स्कन्दः काश्यां आनन्दकानने स्थितं त्रिविष्टपलिङ्गं तथा ततोऽपि श्रेष्ठं त्रिलोचनलिङ्गं, तेषां समीपवर्तिनि तीर्थसमूहं च सूक्ष्मपवित्रभूगोलरूपेण निरूपयति। सरस्वती–कालिन्दी(यमुना)–नर्मदाः त्रयः सरितः पुनःपुनः स्नानरूपेण लिङ्गसेवां कुर्वन्तीति त्रिनदी-प्रतीकं वर्ण्यते; तासां नाम्ना उपलिङ्गानि च, दर्शन–स्पर्श–अर्चनफलविशेषैः सह, कथ्यन्ते। पिलिपिला-तीर्थे स्नानं, तत्र दान-श्राद्ध-पिण्डादिकर्माणि, तथा त्रिविष्टप/त्रिलोचनयोः पूजनं—एतत् सर्वं बहुविधपापानां प्रायश्चित्तसम्पूर्णविधिरिति प्रतिपाद्यते; किन्तु शिवनिन्दा तथा शैवभक्तनिन्दा प्रायश्चित्तेनापि न शम्यते इति स्पष्टं निषेधः। पञ्चामृताभिषेकः, गन्ध-माल्य-धूप-दीप-नैवेद्योपचाराः, गीत-ध्वजादि, प्रदक्षिणा-नमस्कारः, ब्राह्मणपाठश्च विधीयते; मासिकपुण्यतिथयः निर्दिश्यन्ते, त्रिविष्टपे सर्वदा शुभत्वं चोच्यते। शान्तनव-भीष्मेश-द्रोणेश-अश्वत्थामेश्वर-वालखिल्येश्वर-वाल्मीकेश्वरादीनि समीपलिङ्गानि, तेषां फलप्रतिज्ञाश्च, अनुक्रमेण निरूप्यन्ते।
Adhyaya 26
त्रिलोचनप्रासादे पारावतद्वन्द्वकथा (The Pigeon-Couple Narrative at the Trilocana Shrine)
अस्मिन्नध्याये स्कन्दः मैत्रावरुणाय विरजानाम्नि पीठे त्रिलोचनस्य रत्ननिर्मिते प्रासादे पूर्ववृत्तान्तं कथयति। तत्र पारावतद्वन्द्वं नित्यं प्रदक्षिणां कुर्वत्, वाद्यनिनादैः दीपारत्यादिभिः सततभक्तिरवेण सह वसति। तयोर्गतिं निरीक्ष्य श्येनः शनैः मार्गं रुद्ध्वा निर्गमनं निवारयति; तदा पारावती स्थानान्तरगमनं पुनःपुनः प्रेरयति, नीतिं च वदति—आत्मरक्षणेनैव बान्धवधनगृहादीनां पुनर्लाभः, देशासक्तिः पण्डितानपि नाशयति। सा काशीम्, ओंकारलिङ्गं, त्रिलोचनं च परमपावनानि इति निर्दिश्य, पवित्रस्थानस्य त्यागे जीवितरक्षणे च धर्मसङ्कटं दर्शयति। प्रथमं पारावतः नाङ्गीकरोति; कलहो जायते, श्येनश्च उभौ गृह्णाति। तदा भार्या युक्तिमुपदिशति—उड्डीयमानस्य श्येनस्य पादं दन्तैः दंशय; सा युक्तिः सफलाऽभवत्, तयोर्मोक्षः, पतनं च, इति दर्श्यते यत् उद्यमा भाग्येन सह योजितः सन्नपि विपत्तौ अप्रत्याशितं त्राणं जनयति। अनन्तरं कर्मफलानुसारं पुनर्जन्मकथा—तौ अन्यत्र उन्नतभावं प्राप्नुतः। ततः परिमालालयो नाम विद्याधरः कठोरव्रतं कृत्वा काश्यां त्रिलोचनपूजां विना न भुञ्जे इति निश्चिनोति; रत्नावली नाम नागकन्या सखिभिः सह पुष्पगीतनृत्यैः त्रिलोचनं पूजयति, दिव्यदर्शनं च लभते। अन्ते फलश्रुतिः—त्रिलोचनकथाश्रवणं पापभारिणामपि शुद्धिं करोति, परां गतिं च नयति।
Adhyaya 27
Kedāra-mahimākhayāna (केदारमहिमाख्यानम्) — Glory of Kedāreśvara and Harapāpa-hrada in Kāśī
अध्याय आरभ्यते यत्र पार्वती करुणया केदारस्य माहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। शिवः क्रमशः फलप्रदं तत्त्वं निरूपयति—केदारं गन्तुमिति संकल्पमात्रेणापि पापक्षय आरभ्यते; गृहात् प्रस्थानं, मार्गे गमनं, नामस्मरणं, अन्ते दर्शनं तथा तीर्थवारिग्रहणं—एतेषु प्रत्येकं उत्तरोत्तरं महत्तरं पुण्यं जनयति। ततः हरपापह्रदः (केदारकुण्ड इति प्रसिद्धः) स्नान-लिङ्गपूजा-श्राद्धादिभिः सम्बध्यते; तत्र कृतैः कर्मभिः पुण्यवृद्धिः, पितॄणां च उद्धारः प्रतिज्ञायते। दृष्टान्तकथायां पाशुपतव्रती युवा तपस्वी (अत्र वसिष्ठ इति निर्दिष्टः) केदारयात्रां करोति; गुरोः दिव्यगतिर्भवति, वसिष्ठस्य दृढव्रतेन शिवानुग्रहः सिध्यति, कलियुगे साधकानां हिताय तीर्थे शिवसन्निधिः प्रतिष्ठाप्यते। अन्ते केदारपरिसरे स्थितानां लिङ्गानां—चित्राङ्गदेश्वर, नीलकण्ठ, अम्बारीषेश, इन्द्रद्युम्नेश्वर, कालञ्जरेश्वर, क्षेमेश्वरादीनां—नामानि तथा तेषां देशविशेषपुण्यफलानि निर्दिश्यन्ते; एवं काश्यां केदारसम्बद्धं पवित्रयात्रामार्गं अध्यायः दर्शयति।
Adhyaya 28
धर्मेशमहिमाख्यानम् (Dharmeśa-Mahimākhyāna) — The Glorification of Dharmeśvara and Dharma-pīṭha
अध्यायेऽस्मिन् संवादपरम्परया कथा प्रवहति। पार्वती आनन्दकानने पापक्षयकरं पुण्यवर्धकं लिङ्गं पृच्छति—यस्मिन् स्मरणं दर्शनं प्रणामः स्पर्शनं पञ्चामृताभिषेकश्च महापापशमनं ददाति, दानजपादीनां चाक्षयफलप्रदं भवति। शिवः तद् आनन्दवनस्य परमं रहस्यमिति निगदति; ततः स्कन्दमुखेनाख्यानं प्रवर्तते। धर्मतीर्थं धर्मपीठं च निर्दिश्यते, ययोर्दर्शनमात्रेण पापविमोचनं भवति। विवस्वत्पुत्रो यमः दीर्घकालं घोरं तपः करोति—ऋतुनियमैः, एकपादस्थित्या, अल्पतोयपानादिभिः—शिवदर्शनार्थम्। प्रसन्नः शिवः वरान् दत्त्वा यमं धर्मराजत्वे कर्मसाक्षित्वे च नियोजयति, कर्मानुसारं प्रजानां गतिनियमनं तस्मै समर्पयति। ततः धर्मकेन्द्रलिङ्गस्य ‘धर्मेश्वरस्य’ महिमा प्रतिपाद्यते—दर्शनस्पर्शनार्चनैः शीघ्रसिद्धिः, तीर्थस्नानेन पुरुषार्थसिद्धिः, अल्पोपहारैरपि भक्त्या धर्मरक्षणं च। अन्ते कार्त्तिकशुक्लाष्टम्यां व्रतं, उपवासः, रात्रिजागरः, तीर्थयात्रा, स्तोत्रपाठश्च शुद्ध्यै सौभाग्यगतये च फलप्रदाः इति फलश्रुतिः।
Adhyaya 29
Dharma’s Petition, the Birds’ Request for Liberating Knowledge, and the Mapping of Mokṣa-Sites in Kāśī
अध्यायः २९ स्कन्देन कथितेऽन्तरङ्गसंवादरूपेण प्रवर्तते। अमृतसागर इव करुणामयः शिवः धर्मराजं स्पर्शमात्रेण सान्त्वयित्वा पुनर्जीवयति, तस्य तपोबलं च पुनः प्रतिष्ठापयति। ततः धर्मराजः अनाथानां मधुरभाषिणां तपःसाक्षिणां कीराणां पक्षिणां कृते शिवं शरणं याचते, दिव्यरक्षणं प्रसादं च प्रार्थयते। समाहूताः कीराः संसारे बहुजन्मपरम्परां निवेदयन्ति—देवमानुषतिर्यगादिरूपेषु सुखदुःखयोः, जयपराजययोः, विद्याविद्ययोः च परावर्तनं, नित्यस्थैर्याभावं च। तपोजातलिङ्गपूजादर्शनं तथा शिवस्य साक्षाद्दर्शनं निर्णायकं मोक्षमार्गप्रवर्तकं मन्यन्ते, लोकबन्धच्छेदकं ज्ञानं याचन्ते। स्वर्गपदानि निरस्य, काश्याम् एव मरणं अपुनर्भावफलदं वाञ्छन्ति। ततः शिवः काश्यां स्वराज्यनिवासं विस्तरेण वर्णयति—मोक्षलक्ष्मीविलासप्रासादं, निर्वाणमण्डपं, मुक्तिदक्षिणज्ञानमण्डपादीनि, जपप्राणायामशतरुद्रियदानव्रतजागरादीनां कर्मणां महाफलवृद्धिं, ज्ञानवापीमहात्म्यं, तथा मणिकर्णिकाविमुक्तेश्वरादि परमस्थानानि। अन्ते शिवः कीरान् दिव्ययानसम्पन्नान् कृत्वा स्वधामप्राप्तिं ददाति, काशीगतकृपाज्ञानयोः तारकत्वं प्रकाशयन्।
Adhyaya 30
मनोरथतृतीया-व्रतविधानम् (Manoratha-Tṛtīyā Vrata: Procedure and Fruits)
अध्यायेऽस्मिन् मनोरथतृतीयाव्रतस्य विधिः फलञ्च निरूप्यते। जगदम्बिका गौरी धर्मपीठे समीपे निवासं कर्तुं लिङ्गभक्तानां सिद्धिं दातुं च संकल्पयति। शिवः विश्वभुजा-रूपिण्याः देव्याः पूजनस्य महत्त्वं प्रतिपादयन्, अस्य व्रतस्य मनोरथसिद्धिं ज्ञानप्राप्तिं च साधयितुं समर्थत्वं वदति। ततः देवी विधेः स्पष्टतां याचते, शिवश्च पौलोम्याः (पुलोमादुहितुः) दृष्टान्तं कथयति—सा गीतैर्भक्त्या लिङ्गपूजया च देवीं शङ्करं च तोषयित्वा शुभविवाहं भक्तिसम्पत्तिं च प्रार्थयते। अनन्तरं शिवः चैत्रशुक्लतृतीयायां व्रतारम्भं, शौचाचारं, नक्तविधानं, पूजाक्रमं च निर्दिशति—प्रथमम् आशाविनायकपूजनम्, ततः विश्वभुजा-गौरीपूजनम्; पुष्पगन्धानुलेपनैः सह मासानुगतं संवत्सरपर्यन्तं व्रतम्, अन्ते होमः आचार्याय दानं च। फलश्रुतौ सर्ववर्णाश्रमाणां प्रति धनधान्यवृद्धिः, सन्तानलाभः, विद्याप्राप्तिः, दुरितनाशः, अन्ते मोक्षश्च कथ्यते। वाराणसीबाह्येऽपि प्रतिमानिर्माणदानादिभिः व्रतस्य अनुष्ठानं शक्यं इति उपदिश्यते।
Adhyaya 31
धर्मेश्वराख्यान (Dharmēśvara Narrative) — Dharma-tīrtha, Dharma-kūpa, and the Five-Faced Liṅga Cluster
अगस्त्यः स्कन्दं धर्मतीर्थस्य माहात्म्यं पृच्छति, यत् शम्भुना देव्यै कथितम्। स्कन्दः कथयति—वृत्रवधात् ब्रह्महत्यादोषग्रस्तः इन्द्रः प्रायश्चित्तार्थं विचरन् बृहस्पतेः उपदेशेन विश्वेश्वररक्षितां काशीम् आनन्दवनं च प्रविशति, यत्र महापापानि प्रवेशमात्रेण पलायन्ते इति। उत्तरवाहिन्याः सरितः समीपे स शिवपूजनं कृत्वा, “अत्र स्नाहि, हे इन्द्र” इति शिवाज्ञया तीर्थं प्रतिष्ठापयति; ततोऽस्य दोषः संस्कारतः परिवर्तितः शान्तिं ययौ। तस्मिन् धर्मपीठे स्नानं श्राद्धं तर्पणं दानं च पितृणां तृप्तिकरं, अल्पदानमपि अक्षयफलप्रदं इति प्रतिपाद्यते; यतिभोजनं ब्राह्मणभोजनं च वेदयज्ञसमफलम् इति प्रशस्यते। इन्द्रः तारकेशात् पश्चिमे इन्द्रेश्वरलिङ्गं स्थापयति; धर्मेशस्य परितः शचीश-रम्भेश-लोकपालेश्वर-धरणीश-तत्त्वेश-वैराग्येश-ज्ञानेश्वर-ऐश्वर्येशादयः दिशानुसारं प्रतिष्ठिताः, पञ्चवक्त्रतत्त्वसम्बद्धा रूपभेदाः इव व्याख्यायन्ते। अनन्तरं दुरदमो नाम राजा अधर्मशीलोऽपि आकस्मिकं आनन्दवनं प्रविश्य धर्मेश्वरदर्शनात् अन्तःपरिवर्तनं प्राप्य राज्यं धर्मे स्थापयति, आसक्तिं त्यक्त्वा पुनः काशीम् आगत्य पूजां कृत्वा मोक्षाभिमुखं गतिमवाप। फलश्रुतौ—एतद्धर्मेश्वराख्यानश्रवणं विशेषतः श्राद्धकाले पापसञ्चयं नाशयति, पितॄन् तर्पयति, शिवलोकप्राप्त्यै भक्तिं च वर्धयति इति।
Adhyaya 32
Vīreśa-liṅga Māhātmya and the Rescue of Malayagandhinī (वीरेशलिङ्गमाहात्म्य–मलयगन्धिनी-रक्षणम्)
पार्वती वीरेशस्य प्रसिद्धं माहात्म्यं पृच्छति—काश्यां शीघ्रसिद्धिप्रदं तद् लिङ्गं कथं प्रादुर्भूतम् इति। महेश्वरः पुण्योपदेशपूर्वकं कथां प्रवर्तयति, अमित्रजित्-नाम्नः राज्ञः चरितं वर्णयन्—स धर्मनिष्ठः, राज्यकुशलः, विष्णुभक्त्या परिपूर्णः। तस्य राष्ट्रे हरिनाम-कीर्तनं, हरिमूर्तिदर्शनं, हरिकथाश्रवणं च सर्वत्र; जनाचारोऽपि अहिंसापरः, हरिवासर-नियमपालनयुक्तश्च आसीत्। नारदः समागत्य राजानं प्रशंसति, ततः संकटं निवेदयति—विद्याधरकन्या मलयगन्धिनी कङ्कालकेतु-नाम्ना दैत्येन अपहृता; स स्वशूल एव वध्य इति प्रसिद्धम्। नारदः समुद्रमार्गेण पातालनगरं चम्पकावतीं प्रति गमनोपायं दर्शयति। राजा पातालं गत्वा शोकाकुलां कन्यां ददर्श; दैत्ये निद्रायां प्रवृत्ते शूलं गृह्णीयादिति सा उपदिशति। दैत्यः धनगर्वेण विवाहबलात्कारेण च गर्जन् आगत्य शूलेन सह सुप्तः; राजा शूलं गृहीत्वा धर्मयुद्धेन तं प्रत्युद्यतं कृत्वा तेनैव शूलेन हत्वा कन्यां रक्षति। ततः कथा काश्याः तारकत्वं स्मारयति—काशीस्मरणेन पापलेशो न भवतीति—अग्रे वीरेशलिङ्गोत्पत्तिव्रतविधीनां निरूपणाय भूमिका भवति।
Adhyaya 33
वीरवीरेश्वरलिङ्ग-प्रतिष्ठा, पुत्रप्राप्ति-व्रतविधान, तथा काशी-तीर्थ-क्रम (Vīravīreśvara Liṅga, Putra-prāpti Vrata Procedure, and the Ordered Survey of Kāśī Tīrthas)
अध्यायः ३३ त्रिविधं उपदेशकथानकं वहति। प्रथमं राज्ञी पुत्रप्राप्त्यर्थं व्रतविधानं निवेदयति—नारदेन पूर्वं प्रकाशितं, नलकूबरजन्मादि सफलदृष्टान्तैः समर्थितं च। तत्र गौरीं स्तन्यपायिनं शिशुं च स्थापयेत्, मार्गशीर्षशुक्लतृतीयायां कलशविन्यासः, वस्त्रपद्महिरण्याद्युपचाराः, गन्धान्नैवेद्यादि, रात्रिजागरः, वेदऋग्भिः सह लघुहोमः; अन्ते गुरुपूजादानं (नवप्रसूता कपिला च), ब्राह्मणभोजनं, मन्त्रेण वंशधारकपुत्रयाचनया पारणं च। ततः राज्ञ्याः गर्भधारणं, बालस्य च विचित्रभाग्यं वर्ण्यते। अशुभनक्षत्रभीत्या मन्त्रिणः बालं देवीविकटायोगिनीसंरक्षिते पञ्चमुद्रामहापीठे नयन्ति; मातृकागणः तं राजयोग्यं निर्णीय रक्षितं प्रत्यर्पयति। अनन्तरं कुमारः आनन्दकानने घोरं तपः करोति; शिवः तेजोमयलिङ्गरूपेण प्रादुर्भूय वरं ददाति। सः लिङ्गे नित्यसन्निधिं, दर्शनस्पर्शनमात्रेण भक्तानां सर्वकामसिद्धिं च याचते; शिवः अनुमन्य तं क्षेत्रं ‘वीरवीरेश्वर’ इति नाम्ना प्रतिष्ठापयति, तत्र भक्तानां नित्यसिद्धिं प्रतिजानाति। अथ शिवः काश्यां गङ्गातटे तीर्थक्रमं महत्त्वतारतम्येन निरूपयति—हयग्रीव, गज, कोकावराह, दिलीपतीर्थ/दिलीपेश्वर, सागर-सप्तसागर, महोदधि, चौरतीर्थ, हंसतीर्थ, त्रिभुवनकेशव, गोव्याघ्रेश्वर, मान्धातृ, मुचुकुन्द, पृथु, परशुराम, बलराम/कृष्णाग्रज, दिवोदास, भागीरथीतीर्थ, निष्पापेश्वरलिङ्ग, दशाश्वमेध, बन्दीतीर्थ, प्रयागप्रसङ्ग, क्षोणीवराह, कालेश्वर, अशोक, शक्र, भवानी, प्रभास, गरुड, ब्रह्म, वृद्धार्क/विधि, नृसिंह, चित्ररथ इत्यादीनि। उपसंहारे परं तीर्थवर्णनं अनुवर्तिष्यते इति सूच्यते।
Adhyaya 34
Tīrtha-Saṅgraha in Kāśī: From Pādodaka to Pañcanada and the Supremacy of Maṇikarṇikā (Chapter 34)
अध्यायेऽस्मिन् स्कन्दः अगस्त्यं प्रति काश्यां तीर्थानां क्रमं तेषां च विधि-फलानि निरूपयति। आदौ संगमस्य पावनत्वं प्रतिपाद्य ‘पादोदकं’ (विष्णोः पादजलम्) मूलतीर्थत्वेन निर्दिश्यते; ततः क्षीराब्धि-शङ्ख-चक्र-गदा-पद्म-महालक्ष्मी-गारुडमत-प्रह्लाद-अम्बरीष-आदित्यकेशव-दत्तात्रेय-नारद-वामन-नरनारायण-यज्ञवाराह-(विदार)नरसिंह-गोपीगोविन्द-लक्ष्मीनृसिंह-शेष-शङ्खमाधव-नीलग्रीव-उद्दालक-साङ्ख्य-स्वर्लीन-महीषासुर-बाण-गोप्रातार-हिरण्यगर्भ-प्रणव-पिशङ्गिला-पिलिपिल-नागेश्वर-कर्णादित्य-भैरव-खर्वनृसिंह-मृकण्डु-इत्यादीनि, अन्ते पञ्चनदं च, नामानि क्रमशः कथ्यन्ते; प्रत्येकं तीर्थं पापक्षय-समृद्धि-दर्शन-लोकप्राप्ति-पुनर्जन्मनिवृत्त्यादि-फलैः संक्षेपेण योज्यते। पञ्चनदं विशेषतः परमप्रभावं, विशेषेण कार्त्तिके तथा केषुचित् तिथिनक्षत्रयोगेषु, इति प्रशस्यते; ज्ञानह्रदं ज्ञानवर्धनं, मङ्गलतीर्थं च सौभाग्य-शान्तिकरं निगद्यते। ततः मखा-बिन्दु-पिप्पलाद-ताम्रवराह-कालगङ्गा-इन्द्रद्युम्न-राम-ऐक्ष्वाक-मरुत्त-मैत्रावरुण-अग्नि/अङ्गार-कली-चन्द्र-वीर-विघ्नेश-हरिश्चन्द्र-पर्वत-कम्बलाश्वतर-सारस्वत-उमा-प्रभृतयः अपि निर्दिश्यन्ते। अन्ते मणिकर्णिका त्रैलोक्यविख्याता, पापविनाशिनी, महायागसमुच्चयतुल्या वा ततोऽपि श्रेष्ठा इति सिद्धान्ततः प्रतिपाद्यते; तत्र स्मरण-दर्शन-स्नान-पूजनानि ‘अक्षयफल’प्रदानीति भक्त्या उपसंह्रियते।
Adhyaya 35
दुर्वाससो वरप्रदानम् — Durvāsas Receives Boons; Establishment of Kāmeśvara and Kāmakūṇḍa (with Prahasiteśvara reference)
स्कन्दः काशीखण्डे कथां कथयति—दीर्घपरिभ्रमणानन्तरं महर्षिर्दुर्वासाः काशीम् आगत्य शिवस्य आनन्दकाननं ददर्श। तत्राश्रमशोभा, तपस्विसमुदायाः, काश्यां वसतां प्राणिनां विशिष्टो हर्षश्च वर्ण्यते। दुर्वासाः काशीस्य अतुलां आध्यात्मिकशक्तिं स्तुत्वा देवलोकादपि श्रेष्ठतां मन्यते। अथ सहसा विपर्ययः—बहुतपस्यापि स क्रोधं गतः काशीं शप्तुम् उद्यतः। तदा शिवस्य प्रहासः प्रवर्तते, तस्मात् प्रहाससम्बद्धं लिङ्गं प्रहसितेश्वराख्यं प्रादुर्भवति/प्रसिद्धिं याति। गणाः क्रोधवेगं प्रत्युत्तरं ददति, किन्तु शिवः काशीस्य मोक्षदायित्वं रक्षितुं शापं प्रतिबध्नाति। दुर्वासाः पश्चात्तापं कृत्वा काशीम् सर्वभूतानां मातृरूपां शरण्यां वदति, काशीशापप्रयत्नः शापकर्तरि एव प्रतिनिवर्तते इति च प्रतिजानाति। शिवः काशीस्तुतिं परमं भक्तिकर्मेति प्रशंस्य वरान् ददाति—कामदं लिङ्गं कामेश्वरं/दुर्वासेश्वरं स्थाप्यते, सरश्च कामकुण्डाख्यं भवति। कामकुण्डस्नानं, प्रदोषकाले विशेषतिथियोगे लिङ्गदर्शनं कामदोषशमनं पापक्षयकरं च इति; अस्याख्यानस्य श्रवणकीर्तनं अपि परमं पावनम् इति।
Adhyaya 36
Viśvakarmēśvara-liṅga Prādurbhāva and Guru-bhakti in Kāśī (विश्वकर्मेशलिङ्गप्रादुर्भावः)
पार्वत्याः प्रश्नेन प्रेरितः शिवः काश्यां विश्वकर्मेश्वरलिङ्गस्य प्रादुर्भावं पातकनाशिनीं कथां निवेदयति। विश्वकर्मा—ब्रह्मणः सम्बन्धिनी पूर्वाविर्भाव-रूपः, त्वष्टुः पुत्रश्च—गुरुकुले ब्रह्मचारिरूपेण वसन् गुरुणा, गुरुपत्न्या, गुरुपुत्रेण, गुरुदुहित्रा च नानाविधानि दुराराध्यानि कार्याणि नियोज्यते—दृढवस्त्राणि, पादत्राणानि, भूषणानि, गृहकरणानि च। एवं प्रतिज्ञापालनस्य, गुरोः सेवाधर्मस्य च मध्ये स धर्मसङ्कटे निमग्नः। क्लान्तः स वनं प्रविश्य करुणं तपस्विनं पश्यति; स तं काशीम्, विशेषतः वैश्वेश्वरक्षेत्रं, आनन्दवनं च गन्तुं उपदिशति, यत्र शिवानुग्रहेण दुरापाः सिद्धयः सुलभाः, मोक्षश्च विशेषेण प्रकाशते। काशीं प्राप्य विश्वकर्मा तं तपस्विनं शिवस्यैव दयावतारं ज्ञात्वा वन्योपहारैः दीर्घकालं लिङ्गपूजां करोति। ततः शिवो लिङ्गात् प्रादुर्भूय तस्मै सर्वशिल्पकलासु अतुलां कौशलसिद्धिं ददाति, ‘विश्वकर्मा’ इति नाम च स्थिरीकरोति, तल्लिङ्गपूजकानां फलानि च घोषयति। अन्ते दिवोदासादिराजाश्रयस्य भविष्यदुक्तिः, तथा गुरुपूजनं स्वीकृतकर्तव्यपरिपालनं च परमधर्मत्वेन पुनरुक्तं भवति।
Adhyaya 37
Dakṣeśvara-liṅga-prādurbhāva and the Dakṣa-yajña Discourse (दक्षेश्वरलिङ्गप्रादुर्भावः)
अध्यायः ३७ आरभ्यते यत्र अगस्त्यः स्कन्दं प्रति निवेदयति—मोक्षप्रदानलिङ्गानां श्रवणेन परमं तुष्टोऽस्मि; अतः दक्षेश्वरादारभ्य चतुर्दशलिङ्गानां सम्यगाख्यानं मे कथय इति। ततः कथाप्रवाहः दक्षस्य वृत्तान्तं प्रति वर्तते—पूर्वापराधप्रायश्चित्तार्थं स काशीम् आगत्य तपःशुद्धिं करोति; अन्यत्र कैलासे देवसभायां शिवः जगतो धर्मव्यवस्थां तथा वर्णाश्रम-यज्ञादीनां स्थैर्यं विषये पृच्छति। दक्षस्य मनसि तु दर्पः क्रोधश्च वर्धते; स शिवं समाजे वर्णनिर्णयातीतं मन्यमानः अवमानं कल्पयति। तेन महाक्रतुः समारभ्यते, यत्र जानबूझं शिवः परित्यज्यते। दधीचिर्मुनिः दक्षं शास्त्रार्थेन बोधयति—शिववर्जिताः कर्मक्रियाः जडाः; प्रभोर्विना यज्ञः श्मशानसदृशः, सर्वकर्माणि निष्फलानि च। दक्षः तु तदुपदेशं निराकरोति, स्वातन्त्र्येण यज्ञसिद्धिं प्रतिजानन् वैरं वर्धयति, दधीचिं च निष्कासयितुं आज्ञापयति। अन्ते यज्ञस्य बाह्यवैभवः वर्ण्यते, तथा नारदस्य कैलासगमनं सूच्यते—येन परं शिवप्रतिक्रिया तथा काशीस्थशैवतीर्थानां तत्त्वप्रमाणं प्रकाशयितुं कथा सज्जीभवति।
Adhyaya 38
Dakṣayajña-Prasaṅga: Nārada’s Report, Śiva–Śakti Līlā, and Satī’s Departure (दक्षयज्ञप्रसङ्गः)
अध्यायः ३८ आरभ्यते यत्र अगस्त्यः स्कन्दं पृच्छति—शिवलोके कैलासे प्राप्तः नारदः किं चकार इति। स्कन्दः कथयति—नारदः शिवदेव्योरन्तिकं प्रणम्य तयोः दिव्यदर्शनं लब्ध्वा तयोर्लीलां पश्यति, यत्र द्यूतवत् विन्यासेन कालमानानि जगत्क्रियाश्च प्रतीकैरुपन्यस्ताः। नारदवचनं शिवस्य मानापमानयोः समत्वं, गुणातीतत्वं, तथा च जगतः निष्पक्षनियन्तृत्वं प्रकाशयति; अनन्तरं दक्षयज्ञमण्डपे विचित्रलक्षणानि दृष्ट्वा, विशेषतः शिवशक्त्योः अनुपस्थितिं, स भयाकुलः सम्यग्वक्तुमशक्नोत्। तत् श्रुत्वा सती दाक्षायणी अन्तःसंकल्पं कृत्वा पितुः यज्ञं द्रष्टुं शिवानुज्ञां याचते। शिवः अशुभज्योतिषचिह्नानि दर्शयन् अनाहूतगमनस्य अनिवार्यविपाकं चोक्त्वा निवारयितुं प्रयतते; सती तु दृढभक्त्या ‘दर्शनार्थमेव गमिष्यामि, न सहभागार्थम्’ इति वदन्ती क्रोधेन प्रणामप्रदक्षिणादिरहितं निर्गच्छति। शोकाकुलः शिवः गणान् आज्ञापयति—अलङ्कृतं दिव्यविमानं सज्जीकुरुत; तेन सती दक्षसभां नीयते। दक्षस्य सभायां अनाहूतागमने विस्मयः; दक्षः शिवं तपस्विलिङ्गिनं सीमावर्तिनं च निन्दन् यज्ञसम्मानात् बहिष्करोति। सती तु धर्मतत्त्वेन प्रत्यवदत्—यदि शिवोऽज्ञेयः, तर्हि निन्दा अज्ञानम्; यदि अयोग्य इति मन्यसे, तर्हि विवाहसम्बन्धोऽपि विरुद्धः। पतिनिन्दाश्रवणक्रोधात् सा योगनिश्चयेन देहं हुत्वा आत्मदाहं करोति; ततः यज्ञस्थले निमित्तोत्पाताः, व्यवधानानि च जायन्ते, दक्षस्य यज्ञः कम्पितः प्रवर्तते।
Adhyaya 39
Dakṣa-yajña-vināśaḥ — Vīrabhadrasya ājñā-prāptiḥ (Destruction of Dakṣa’s Sacrifice and Vīrabhadra’s Commission)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः सतीवृत्तान्तानन्तरं शम्भुं महाकालं समुपगम्य पृच्छति। शिवः क्षणभङ्गुरतां प्रतिपादयति—देहधर्माः समुत्पत्तिविनाशधर्मिणः, न च पण्डिताः स्वभावतः नश्वरवस्तुषु मुह्यन्ति। ततः सती शिवनिन्दाश्रवणात् देहत्यागं कृत्वा निमित्तं भवति, शिवस्य च घोरक्रोधः प्रादुरभवत्। क्रोधात् महाबलः पुरुषः प्रादुर्भूय आज्ञां याचते; शिवः तं ‘वीरभद्र’ इति नाम्ना कृत्वा दक्षयज्ञविनाशाय नियुङ्क्ते—ये शिवं निन्दन्ति तान् निगृह्णीयादिति। स वीरभद्रः महागणैः सह यज्ञशालां विध्वंसयति—यज्ञोपकरणानि उल्बणयति, हविर्द्रव्याणि विकिरति, प्रमुखान् याज्ञिकान् च पीडयति; अनेन सम्यग्देवताभाववर्जितो यज्ञः अस्थिर इति दर्श्यते। अनन्तरं विष्णुना सह युद्धपरिक्षा भवति; सुदर्शनचक्रं शिवस्मरणेन निष्फलं भवति, आकाशवाणी चातिवधं निरुणद्धि। ततः वीरभद्रः शिवनिन्दाकारणात् दक्षं शारीरं दण्डयति; अन्ते महादेवेन पुनः संस्थापनस्य संकेतः प्रदीयते। अस्य दक्षेश्वरसमुद्भवकथाश्रवणं पापमलापहं, अपराधस्थानसङ्गेऽपि रक्षाकरं इति फलश्रुत्या निगद्यते।
Adhyaya 40
पार्वतीश-लिङ्गमाहात्म्य (Pārvatīśa Liṅga — Description and Merits)
अगस्त्यः पूर्वोक्तं पार्वत्याः हर्षसम्बद्धं पापनाशकं विषयं विस्तरेण श्रोतुमिच्छति। स्कन्दः गृह्य-दैविकं प्रसङ्गं कथयति—मेना पार्वतीं पृच्छति, “क्व वससि पतिगृहे?” इति; तदा पार्वती शिवं समीपगत्वा स्वस्य निवासं तस्यैव धाम्नि स्थापयितुं याचते। शिवः तां हिमालयात् आनन्दवनं नयति, यत् परमानन्दहेतुः; तत्र पार्वत्याः स्वरूपं हर्षेण परिपूर्णं भवति। पार्वती तस्मिन् क्षेत्रे निरन्तरानन्दस्य कारणं पृच्छति। शिवः ब्रूते—अस्य मोक्षक्षेत्रस्य पञ्चक्रोशपरिमाणे सर्वत्र लिङ्गानि सन्ति; यथा न कश्चिद् देशो लिङ्गरहितः, तथा घनतया व्याप्तानि। लोकत्रये पुण्यात्मभिः प्रतिष्ठापितानि ‘परमानन्दरूपाणि’ अनन्तानि लिङ्गानि विद्यन्ते। तदा पार्वती लिङ्गप्रतिष्ठायै अनुमतिं याचते; शिवानुज्ञया महादेवसमीपे पार्वतीशं लिङ्गं प्रतिष्ठापयति। अस्य दर्शनमात्रेण महापापानि, ब्रह्महत्यादीनि, विलीयन्ते; देहबन्धनं च छिद्यते। काश्यां पूजनात् साधकः ‘काशीलिङ्ग’भावं प्राप्य अन्ते शिवे लीयते। चैत्रशुक्लतृतीयायां विशेषपूजा लौकिकमङ्गलं परलोकसुखं च ददाति। अन्ते माहात्म्यश्रवणस्य फलश्रुतिः—इहामुत्रार्थसिद्धिः इति।
Adhyaya 41
गंगेश्वरमहिमाख्यानम् (The Account of the Glory of Gaṅgeśvara)
स्कन्दः मुनिं प्रति गङ्गेश्वर-समुद्भवविषयं प्रवर्तयति। गङ्गेश्वरः लिङ्गरूपः, यस्य श्रवण-स्मरणयोः गङ्गास्नानतुल्यं तीर्थफलम् इति प्रतिपाद्यते। कथा चक्रपुष्करिणीतीर्थे आनन्दकानने च प्रतिष्ठिता, शम्भोः संरक्षणे काश्याः अनुपमः क्षेत्रप्रभावः स्मार्यते। काश्यां लिङ्गप्रतिष्ठायाः अद्भुतं फलम् उक्त्वा, गङ्गा विश्वेशस्य पूर्वदिशि शुभं लिङ्गं प्रतिष्ठापितवतीति निगद्यते। तस्य गङ्गेश्वरलिङ्गस्य दर्शनं काश्यां दुर्लभम्; दशहरातिथौ पूजनं बहुजन्मसञ्चितपापानां सद्यः क्षयकरम् इति। कलियुगे तु लिङ्गं गुप्तप्रायं भविष्यतीति, तस्मात् दर्शनं अधिकदुर्लभं; तथापि तद्दर्शनं पुण्यहेतुः, साक्षाद्गङ्गादर्शनसमं च। अन्ते फलश्रुतिः—गङ्गेशमाहात्म्यश्रवणं नरकप्राप्तिनिवारकं, पुण्यसञ्चयकरं, चिन्तितार्थप्रदं च।
Adhyaya 42
नर्मदेश्वराख्यानम् (Narrative of Narmadeśvara) — Narmadā’s Boons and Liṅga-Establishment in Kāśī
अस्मिन्नध्याये स्कन्दः रेवाया नर्मदायाः माहात्म्यं निरूपयति—नर्मदास्मरणमात्रेण महापापानां शमनं भवतीति। ऋषिसभायां “काऽऽ नदी श्रेष्ठा” इति प्रश्नो जायते; तत्र मार्कण्डेयः नदीनां पावन-धर्मं पुण्यप्रदत्वं च वर्गीकृत्य, गङ्गा-यमुना-नर्मदा-सरस्वती इति चतुष्टयं वेदस्वरूपैः (ऋग्-यजुः-साम-अथर्व) सह संबध्नाति। गङ्गायाः अनुपमत्वं स्तूयते, तथापि नर्मदा तपसा समत्वं याचते। ब्रह्मा शर्तयुक्तं न्यायं वदति—यदा त्र्यक्षस्य शिवस्य, पुरुषोत्तमस्य विष्णोः, गौऱ्याः, काश्याश्च तुल्यं किञ्चिदस्ति तदा एव अन्यानदी गङ्गासमा स्यात्; इत्यनेन तादृशसमत्वस्य दुर्लभता सूच्यते। ततः नर्मदा वाराणसीं गत्वा लिङ्गप्रतिष्ठां परमं पुण्यकर्मेति ज्ञात्वा त्रिविषिष्टपसमीपे पिलिपिलातीर्थे लिङ्गं स्थापयति। शिवः प्रसन्नः सन् वरान् ददाति—नर्मदातटे शिलाः स्वयमेव लिङ्गरूपा भवन्ति; नर्मदादर्शनमात्रेण तत्क्षणात् पापक्षयः, अन्यनदीषु तु कालान्तरफलम्; प्रतिष्ठितं लिङ्गं “नर्मदेश्वर” इति नाम्ना चिरमुक्तिप्रदं भवति, भक्ताश्च सूर्यपुत्रेणापि पूज्यन्ते। अन्ते फलश्रुत्या नर्मदामाहात्म्यश्रवणेन पापावरणनाशः परज्ञानप्राप्तिश्च निश्चितेति प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 43
सतीश्वरप्रादुर्भावः (Satiśvara Liṅga: Account of Manifestation)
अस्याध्यायेऽगस्त्यः नर्मदामाहात्म्यं श्रुत्वा सतीश्वरस्य प्रादुर्भावकथां पप्रच्छ। स्कन्दः ब्रह्मशिवसम्बन्धं निवेदयति—ब्रह्मा घोरं तपः कृत्वा शिवं तोषयामास; प्रसन्नः शिवो वरं ददौ। ब्रह्मा याचते—भवान् मम पुत्रो भवतु, देवी च दक्षस्य दुहिता भूयात्; शिवः तथास्त्विति प्रत्यवदत्। ततः ब्रह्मणो ललाटात् चन्द्रशेखरः कुमारः प्रादुरभवत्, स रोदिति; रोदनात् ‘रुद्र’ इति नाम व्युत्पत्त्या लभते। अगस्त्यः पुनः पप्रच्छ—सर्वज्ञो देवः किमर्थं रोदिति? स्कन्दः व्याचष्टे—महादेवस्य हर्षविस्मयजन्यं तद् रोदनम्; ब्रह्मणः ‘अभिप्राय’दर्शनात्, अपत्यभावेन सृष्टेः शून्यतां चिन्तयित्वा, सान्निध्य-दर्शन-स्पर्शजन्यं परमानन्दं च अनुभूय। ततः कथा सतीं प्रति निवर्तते—सा दक्षदुहिता काश्यां तपः कृत्वा वरं याचते; शिवः अष्टमे दिने विवाहं प्रतिज्ञाय तत्र लिङ्गं स्थापयामास, यत् ‘सतीश्वर’ इति प्रसिद्धं भवति। सतीश्वरपूजनं शीघ्रं सङ्कल्पसिद्धिकरं, सौभाग्य-विवाहफलप्रदं, स्मरणमात्रेणापि सत्त्ववृद्धिकरं चोच्यते। रत्नेशस्य पूर्वदिशि तस्य स्थानं निर्दिश्यते; दर्शनात् तत्क्षणात् पापनाशः, शनैः ज्ञानप्राप्तिश्च फलरूपेण प्रतिपाद्यते।
Adhyaya 44
अमृतेशादिलिङ्गप्रादुर्भावः | Manifestation Accounts of Amṛteśvara and Other Liṅgas
स्कन्दः अगस्त्यं प्रति काश्यां स्थाननिबद्धलिङ्गपरम्परां कथयति। आनन्दकानने अमृतेश्वरलिङ्गस्य माहात्म्यं प्रथमतः, ततः सनारुनाम गृहस्थऋषेः ब्रह्मयज्ञपरायणस्य अतिथिसत्कारतीर्थसेवनलिङ्गपूजासक्तस्य वृत्तान्तः। तस्य पुत्रः उपजङ्घनः वने सर्पदष्टः पतति; तं स्वर्गद्वारसमीपे महाश्मशानं प्रति नीयमानं दृष्ट्वा सूक्ष्मदर्शनेन श्रीफलप्रमाणं गूढलिङ्गं प्राप्यते। तस्य संस्पर्शमात्रेण जीवनप्रतिपत्तिः, ‘अमृतत्व’प्राप्तिश्च इति सिद्धान्ततः प्रतिपाद्यते। अनन्तरं मोक्षद्वारसमीपे करुणेश्वरः प्रतिपाद्यते—सोमवारे एकभुक्तव्रतं, करुणापुष्पपत्रफलैः पूजनं च विधीयते; देवस्य प्रसादः क्षेत्रत्यागनिवारकः भयशमनश्च इति। चक्रपुष्करिण्यां ज्योतीरूपेश्वरः, यस्य पूजया भक्तानां ज्योतिर्मयस्वरूपलाभः कथ्यते। चतुर्दशाष्टलिङ्गसमूहानां गणना कृत्वा, सदाशिवस्य षट्त्रिंशत्तत्त्वप्रकाशरूपत्वेन लिङ्गानां व्याख्या, काश्याः निश्चयमोक्षक्षेत्रत्वं च—यत्र विविधसिद्धयः कर्मफलानि च परिपाकं यान्ति—इति निष्कर्षः।
Adhyaya 45
Vyāsa-bhuja-stambha (व्यासभुजस्तंभ) — Doctrinal Correction and the Establishment of Vyāseśvara
अस्मिन्नध्याये नैमिषारण्ये शैवप्रायैर्मुनिभिः सह व्यासस्य धर्मसंवादः प्रवर्तते। व्यासो वेदेतिहासपुराणेषु हरिमेवैकं सेवनीयमिति वैष्णवैकान्तवादं प्रतिपादयति; मुनयस्तु तं वाराणसीं प्रेषयन्ति, यत्र विश्वेश्वरस्यैव निर्णायकं माहात्म्यम्। व्यासः काशीम् आगत्य पञ्चनदह्रदे स्नात्वा पूजयति, ज्ञानवाप्याः समीपे विश्वेश्वरपरिसरे प्रविश्य वैष्णवजयघोषैः सह विष्णोर्नामावलिं दीर्घां जपति। पुनः स उन्नतभुजः स्वोक्तिं दृढयन् उच्चैः पठति; तदा तस्य भुजवाक्च स्तम्भं गच्छतः। एकान्ते विष्णुः प्रादुर्भूय दोषं सूचयति, शिवमेवैकं विश्वेश्वरं प्रतिपादयति, स्वशक्तिकर्माणि च शिवानुग्रहादेव लभ्यन्त इति व्यासं बोधयति, शिवस्तुतिं कर्तुं चादेशयति। व्यासः ततः शिवस्तोत्रं (व्यासाष्टकं) समर्पयति; नन्दिकेश्वरः स्तम्भं विमोच्य तस्य पाठफलानि—पापनाशं शिवसामीप्यं च—प्रकाशयति। अन्ते व्यासः शैवभक्तौ स्थिरो भूत्वा घण्टाकर्णह्रदसमीपे व्यासेश्वरलिङ्गं प्रतिष्ठापयति; तत्र स्नानदर्शनाभ्यां काशीसम्बद्धं मोक्षलाभं, कलियुगे पापभयविघ्ननिवारणं च श्रूयते।
Adhyaya 46
Vyāsa’s Kāśī-Discipline, Viśveśvara–Manikarṇikā Supremacy, and the Kṛcchra–Cāndrāyaṇa Vow Taxonomy (Vyaśa-śāpa-vimokṣa Context)
अध्यायः ४६ आगस्त्यस्य प्रश्नेन प्रवर्तते—शिवभक्तः क्षेत्ररहस्यविद् व्यासः कथं शापकथायां संबध्यते इति। स्कन्दः काश्यां व्यासस्य नियमयुक्तं जीवनं वर्णयति—नित्यस्नानम्, क्षेत्रमहिमोपदेशः, लिङ्गेषु विश्वेश्वरस्य, तीर्थेषु मणिकर्णिकायाश्च परमप्राधान्यम्। ततः काशीनिवासिनां यात्रिकाणां च आचारसंहिता प्रदर्श्यते—नित्यस्नानपूजा, मणिकर्णिकात्यागवर्जनम्, वर्णाश्रमधर्मपालनम्, गुप्तदानं विशेषतः अन्नदानम्, परनिन्दावर्जनम्, असत्यत्यागः (प्राणिरक्षणार्थं सीमितापवादेन), सर्वभूतानां रक्षणे दृढो धर्मः च, येन महत्पुण्यं जायते। क्षेत्रसंन्यासिनः काशीनिवासिनो यतयश्च पूज्याः; तेषां तुष्टिः विश्वेश्वरस्य प्रीत्यै भवतीति प्रतिपाद्यते। इन्द्रियनिग्रहः प्रशस्यते, आत्महिंसा वा मरणेच्छा निन्द्यते; काश्याः साधना तु विशेषतः शीघ्रफलदायिनी—एकस्नानं, एकपूजा, अल्पजपहोमादयः अन्यत्र महायागसमफलाः इति। गृहस्थवाणी अतिथिसत्कारं, विश्वेश्वरदर्शनपूजनजन्यं पुण्यं च स्तौति। अन्ते प्रायश्चित्तनियमव्रतानां तन्त्रविभागः—कृच्छ्रभेदाः, पराकः, प्राजापत्यः, सान्तपन-महासान्तपनौ, तप्तकृच्छ्रः; तथा चान्द्रायणस्य नानाविधाः—इति निरूप्यते। शुद्धिसिद्धान्तः उपदिश्यते—शरीरं जलैः, मनः सत्येन, बुद्धिः ज्ञानेन शुध्यति; क्षेत्रनिवासिनां गुणाः—विनयः, अहिंसा, अलोभः, सेवा इत्यादयः—समाहृत्य उपसंहरति। उत्तरकथासूचनया व्यासस्य भिक्षानिषेधादिदैवीपरीक्षा “व्यास-शाप-विमोक्ष”प्रसङ्गं स्थापयति, अध्यायश्रवणस्य रक्षाफलं च प्रतिजानाति।
Adhyaya 47
Adhyāya 47: Liṅga–Tīrtha Cartography of Ānandakānana in Kāśī (Uttarārdha)
अध्यायः ४७ काशीखण्डे आनन्दकानने तीर्थ-लिङ्गयोः तादात्म्यं प्रतिपादयति। मूर्तिपरिग्रहात् दिव्यसन्निधिना जलानि ‘तीर्थ’ भवन्ति, यत्र च शैव-लिङ्गं तत्रैव तीर्थत्वं सिद्धमिति सिद्धान्तः। अगस्त्यः आनन्दकानने स्थितानां तीर्थानां लिङ्गरूपाणां च विस्तरं पृच्छति; स्कन्दः देवी-शिवयोः पूर्वसंवादानुसारं तद्वर्णनं आरभते। ततः वाराणस्यां बहूनि नाम्ना निर्दिष्टानि लिङ्गानि, कुण्डानि, ह्रदानि च क्रमशः कथ्यन्ते; उत्तर-दक्षिण-पूर्व-पश्चिमदिशाभिः परस्परसम्बन्धेन तेषां स्थाननिर्देशः क्रियते। दर्शन-पूजा-स्नान-श्राद्धादीनि कर्माणि निर्दिश्य शुद्धिः, विघ्ननाशः, ज्ञान-समृद्धिः, पितृणां उद्धारः, विशिष्टदुःख-रोगनिवृत्तिः, तथा शिवलोक-रुद्रलोक-विष्णुलोक-ब्रह्मलोक-गोलोकादिप्राप्तिः इति फलश्रुतयः प्रदर्श्यन्ते; शुभतिथि-नक्षत्रादिकालविशेषाश्च सूच्यन्ते। एष ‘सर्वलिङ्गमयः’ अध्यायः रक्षाकरः इति चोक्तम्—नित्यपाठ-जपाभ्यां दण्डदेवताभयशमनं ज्ञाताज्ञातपापभारक्षयश्च भवतीति। अन्ते नन्दिनः वचनं श्रुत्वा शिवदेव्यौ दिव्यविमानेन प्रस्थिताविति संक्रमणप्रसङ्गेन अध्यायः समाप्यते।
Adhyaya 48
मुक्तिमण्डपगमनम् (Muktimaṇḍapa-Gamana: Śiva’s Entry into the Pavilion of Liberation; Etiology of ‘Kukkutamaṇḍapa’)
अध्यायेऽस्मिन् व्यासः सूतं स्कन्दकथां श्रोतुं प्रेरयति—शम्भोः मुक्तिमण्डपे महोत्सवपूर्वकं प्रावेशिकी-कथा वर्ण्यते। नगरे त्रिलोके चोत्सव इव वाद्य-ध्वज-दीप-गन्धैः सह सर्वजनानन्दः प्रवर्तते। शिवः अन्तःपुरं प्रविश्य ब्रह्मणा ऋषिभिः देवगणैः मातृदेवीभिश्च अर्घ्य-पूजा-नीराजनादिभिः समर्च्यते। ततः शिवो विष्णुं प्रति तत्त्वोपदेशं करोति—आनन्दवनस्य (काश्याः) प्राप्तौ विष्णोः अनिवार्यं कार्यं स्तौति, सन्निधिं च स्थिरां ददाति; तथापि काश्यां शिवभक्तिः पुरुषार्थसिद्धेः प्रधानमार्ग इति क्रमं निरूपयति। मुक्तिमण्डपस्य, समीपमण्डपानां, स्नानतीर्थानां च विशेषतः मणिकर्णिकायाः मोक्षोपयोगिनः पुण्यविशेषा गणिताः—क्षणमात्रं स्थिरचित्तेन स्थित्वा श्रवणमात्रेणापि मुक्त्यनुकूलं फलमिति। अन्ते द्वापरेऽयं मण्डपः ‘कुक्कुटमण्डप’ इति प्रसिद्धो भविष्यतीति भविष्यवाणी दत्ता। महाऽनन्दनाम ब्राह्मणः दम्भेन दुष्टदानग्रहणेन च पतित्वा कुक्कुटयोनौ जायते; काशी-स्मरणेन मण्डपसमीपे नियमजीवनं कृत्वा उत्कर्षं प्राप्य अन्ते मोक्षं लभते—ततः स्थलस्य नामप्रसिद्धिः। घण्टानादैः कथा समाप्यते, शिवस्य अन्यस्मिन् मण्डपे गमनं च; श्रोतॄणां हर्ष-सिद्धिप्रदं फलश्रुतिश्च कथ्यते।
Adhyaya 49
Viśveśvara-liṅga-mahima (विश्वेश्वरलिंगमहिमा) — The Glory of the Viśveśvara Liṅga
अस्मिन्नध्याये संवादपरम्परा दृश्यते—व्यासः सूताय अगस्त्यस्य जिज्ञासासम्बद्धं वृत्तान्तं निवेदयति, ततः स्कन्दः शिवस्य मुक्तिनिर्वाणसम्बद्धात् स्थानात् शृङ्गारमण्डपं प्रति गमनं वर्णयति। शिवः पूर्वाभिमुखः उपविष्टः, उमया सह; एकतः ब्रह्मा, अपरतः विष्णुः; इन्द्रऋषिगणगणैः सेव्यमानः। तत्र स विश्वेश्वरलिङ्गस्य परमं माहात्म्यं प्रकाशयति—तदेव परं ज्योतिः, स्वस्य स्थावररूपं च इति। शिवः आदर्शान् पाशुपतव्रतिनः निरूपयति—नियमिनः, शुचयः, अपरिग्रहिणः, लिङ्गार्चनपरायणाः, कठोरधर्मनियमपालकाः। ततः श्रवणस्मरणगमनदर्शनस्पर्शनार्पणादीनां क्रमशः वर्धमानं पुण्यफलम् उपदिश्यते; अल्पोपहारोऽपि महापावनः, अश्वमेधराजसूयादिफलैः तुल्यत्वेन कीर्त्यते, अन्ते रक्षणं निर्वाणानुग्रहश्च प्रतिज्ञायते। मणिकर्णिका काशी च त्रिषु लोकेषु अतिशयप्रभाववत्यौ इति स्तूयते; भक्तानां कृते शिवः नित्यं लिङ्गरूपेण सन्निहित इति च। अन्ते स्कन्दः क्षेत्रशक्तेः केवलं किञ्चिदंशः प्रोक्त इति वदति, व्यासश्च अगस्त्यस्य ध्यानमयप्रत्युत्तरं परिगृह्णाति।
Adhyaya 50
अनुक्रमणिकाध्यायः — Kāśī Yātrā-Parikramā, Tīrtha-Index, and Phalaśruti
अस्मिन् पञ्चाशत्तमेऽध्याये व्यासः सूतप्रश्नानुसारं काशिखण्डस्य कथावस्तूनाम् अनुक्रमणिकामिव क्रमशः निरूपयति। संवादान्, तीर्थप्रशंसाः, देवालयोत्पत्तिकथाः, देवतामाहात्म्यविषयान् च यथाक्रमं निर्दिश्य, ग्रन्थस्य अन्तर्गत-सूचीं प्रायः प्रदर्शयति। ततः सूतेन प्रेरितः स काशीयात्राविधानं व्याहरति—प्रथमं शुद्धिस्नानम्, देवेभ्यः पितृभ्यश्च तर्पण-नैवेद्यादि, ब्राह्मणपूजन-दानं च। अनन्तरं नित्यं पञ्चतीर्थिकाक्रमः (ज्ञानवापी, नन्दिकेशः, तारकेशः, महाकालः, दण्डपाणिः इत्यादयः), वैश्वेश्वरी तथा बह्वायतनमार्गाः, अष्टायतनयात्रा, एकादशलिङ्गयात्रा, चन्द्रतिथ्यनुसारिणी गौरीयात्रा च कथ्यन्ते। अन्तर्गृहस्य विस्तीर्णः परिक्रमाक्रमोऽपि बहु-देवालयदर्शनैः सह निर्दिश्यते, मौनस्य फलवृद्ध्यर्थं प्रशंसा च क्रियते। अन्ते फलश्रुतिः—श्रवण-पाठयोः महत्फलम्, लिखितप्रतिलिपेः पूजनीयता, सम्यगनुष्ठितयात्रायाः विघ्ननाशः पुण्यवृद्धिः मोक्षाभिमुखफलप्राप्तिश्च इति।
FAQs about Uttara Ardha
It highlights Kāśī as a network of empowered sites where deity-presence is stabilized through installation and worship—especially solar forms (Arunāditya, Vṛddhāditya, Keśavāditya, Vimalāditya) linked to precise locales and practices.
Repeated claims include reduction of fear and suffering, mitigation of poverty and disease, purification from sins through darśana and hearing, and enhanced spiritual outcomes when worship is performed at designated Kāśī tīrthas.
The section embeds (i) Vinatā’s servitude-cause linked to Aruṇa’s emergence and subsequent solar association, (ii) Vṛddhāditya’s ‘old-age removal’ boon to Hārīta, (iii) Keśavāditya’s instruction on Śiva-liṅga worship, and (iv) Vimalāditya’s cure of kuṣṭha and protection of devotees.